Lufta E Drenicës Dhe Shaban Palluzha

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • 20. KUFOMAT
      NË KËNETË


      Ishte natë
      pa hënë. Herë pas here binte bore. Polaci jetonte i tëri në ethe - askush nuk e
      kishte jetën të sigurtë pas ditës së mundimshme, të gjithë njerëzit kishin hyrë
      nëpër shtëpitë e tyre. Ata që e kishin lënë Prekazin në flakë, së bashku me
      brigadën që ishte përqendruar në Polac e rrethojnë katundin dhe nxjerrin burra
      e gra nga shtëpitë. Pas maltretimeve që ua bëjnë atyre nëpër oborre, fillojnë
      ti lidhin meshkujt dorë për dore e shpinë për shpine. Rreth orës 22 hyjnë tek
      ne, i kujtohet Sheremet Kocës, i marrin të pesë meshkujt e shtëpisë sonë e
      i lidhin. Gjatë rrugës i marrin edhe Rushitin dhe Hajdinin. Vëllai më i vogël,
      Asllani ishte duke u qitur sanë deleve në stallë( bukur larg shtëpisë) e lidhin
      edhe atë, i marrin delet, kuajt dhe lopët. Nëna nuk e dinte se asnjëri
      prej tyre më nuk do të kthehej në shtëpi. Në një moment ajo më tha: “M’i çuan
      djemtë në burg!” me të dalë, nga shtëpitë, disa u kthyen sërish e ua shtinë
      flakën. Çdo gjë u ndez me përjashtim të shtëpisë që mezi e shpëtuam me ujë,
      kallëzon plaku 75-vjeçar.



      Nga të gjitha anët
      e katundit dilte flaka. Krisma e mitralozëve nuk pushonte. Të gjithë meshkujt i
      kishin rreshtuar te këneta e katundit. Pritej komanda e Zyfer Musiqit. Diku
      rreth orës 23, në fillim të shkurtit pushkatohen 43 fshatarë të Polacit dhe të
      tjerë që kishin qëlluar të strehuar a mysafirë në këtë katund. Pasi
      pushkatohen, kufomat qiten në kënetë.



      Bora që ra atë natë
      mbuloi edhe kufomat e atyre që ishin vrarë gjatë rrugës. Çdo gjurmë
      pastaj kishte humbur. Mëngjesi çeli zymtë. Nëpër borë nënat kërkonin djemtë,
      fëmijët – baballarët, e gratë – burrat e tyre!



      Disa shtëpi që i
      kishte kapluar flaka një natë më parë, tashmë ngjanin në gërmadha. Atë ditë,
      nuk qe e mundur të bëhej identifikimi i kufomave, sepse vështirë gjendeshin
      nëpër borë, sidomos ato që ishin hedhur në kënetë. Pas gjashtë ditësh erdhën
      njerëz nga të gjitha anët, i mblodhën kufomat, i nxorën edhe ato nga kufoma dhe
      i varrosën. Në këtë masakër të kobshme atë natë qenë pushkatuar 26 fshatarë nga
      Polaci dhe 17 të tjerë.



      Të pushkatuarit nga Polaci:


      Hasan Veliqi


      Avdi Koca


      Hajdin Gruda


      Hazir Gruda


      Qazim Xani


      Osman Xani


      Smajl Hoti


      Bilall Hoti


      Hajdar Koca


      Hajriz Koca


      Ahmet Koca


      Xhemajl Koca


      Sahit Xani


      Ali Hoti


      Xhemajl Xani


      Daut Kabashi


      Shak Veliqi


      Zeqë Veliqi


      Shaqir Xani


      Mehmet Aliuka


      Miftar Aliuka dhe


      Hazir Hoti


      Të pushkatuarit e tjerë, si thonë
      dëshmitarët, kryesisht ishin nga Llapi, që asokohe ndodheshin të strehuar në
      Drenicë.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 21. KUSH ISHTE ZYFER
      MUSIQI



      Zyfer Musiqi
      ishte nga Plava, ithtar i politikës serbomadhe. Punoi në Shkup, në mesin e
      Mehmed Bashiqit (drejtor i Medresës së Madhe në Shkup) dr. Hasan Rebecit dhe
      Favzi Hamsiqit, që kishte orientim proverb. Të gjithë këta ishin kundër Ferat
      Dragës dhe “Xhemietit”. Më vonë Zyfer Musiqi do të bëhet gazetar dhe në gazetën
      “Nash Dom” të myslimanëve të Jugut, do të vjellë vrer kundër partisë së
      Xhemietit dhe liderit të saj. Në disa artikuj të shkruar i kërcënohet Ferat
      Dragës se nuk do të arrijë për të gjallë të bëhet prijës i shqiptarëve. Ai, nën
      ndikimin e serbomëdhenjve, do të shkruajë zi e më zi për shqiptarët dhe do të
      thotë se këta nuk bën madje as të gëzojnë autonomi fetare.



      Gjatë luftës, duke
      pasur një orientim këtillë, do të bëhet komandant i Brigadës, së parë të
      Kosovës. Në Drenicë, me brigadën e tij, ki kishte shumë të inkuadruar shumë
      çetnikë, duhet të bëjnë terror të pashembullt,
      duke vrarë
      fëmijë, gra dhe pleq. Zyfer Musiqi në Gllogofc, do të urdhërojë të merren
      njerëz të pafajshëm nëpër shtëpi (me reçeta të kolonëve) dhe do t’i mbysin me
      thikë e çekiç. Ky farë Zyfer Musiqi do të bëjë masakrën e Polacit duke hidhur
      43 fshatarë në kënetë, pasi t’i kenë prerë metrikë e t’i kenë pushkatuar. Zyfer
      Musiqi i urdhëruar nga Petar Brajeviqi, ngrihet me brigadën e tij famëkeqe
      kundër çdo gjëje shqiptare dhe kundër Kosovës.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 22. SHTABI I SHABAN
      POLLUZHËS



      Shtabi i
      Shaban Polluzhës, ishte i vendosur në Rezallë, në kulla të Zymber e Hajzer
      Malajt. Ky shtab në këtë vend strategjik, qëndroi afro një muaj. Nga kjo qendër
      bëhej strategjia dhe kontrollohej një pjesë e territorit të Drenicës
      Perëndimore.



      Shtabin e përbënin
      Shaban Polluzha(komandant), Miftar Bajraktari, Sadik Lutani, Ukë Sadiku, Qazim
      Bajraktari dhe Rifat Maloku. Sali Xhinofci, ishte sekretar i Shaban Polluzhës,
      i cili me mjaft gjeturi e kryente këtë punë deri në përfundim të luftës së
      Drenicës. Në përbërjen e shtabit ishte edhe: Hazir Xhaka i Oshlanit, Mulla
      Iljasi i Brojës, Feriz Boja i Kërnicës, Rexhep Gjeli i Likoshanit, Hamzë Istogu
      i Polluzhës. Në Rezallë Shtabit i bashkohet edhe Jusuf Gjilani, i cili vjen
      këtu pasi likuidon shtabin partizan në Prekaz. Në kreun e Shtabit vjen edhe
      Mehmet Gradica dhe bëhet pajtimi me Shaban Polluzhën. Korrier ishte Nuhi
      Bradashi i Llapit, për të cilin kanë ditur vetë komandanti dhe sekretari.



      Në lagjen e Malajve
      të Rezallës, ku rrinte Shaban Polluzha, brenda ditës ushqeheshin me bukë dhe
      qindra njerëz të brigadës, madje edhe shumë të tjerë që u ishin dorëzuar
      batalioneve, ose ishin zënë rob, gjatë përleshjeve me forcat partizane- tregon
      Hajzer Malaj. Në këtë fshat, përveç shtabit të Shabanit kanë qenë edhe të
      ashtuquajturat burgje për vendosjen e të zënëve rob e të të dorëzuarve. Këto
      burgje ishin të vendosura në kullat e Bajram Halimit, Maliq Eminit dhe Muhamet
      Sinanit. Brenda ditës, si thotë Hysen Malaj, ka ndodhur të dorëzoheshin nga ana
      e partizanëve në shtabin tonë edhe me nga 100 e 200 veta, siç ndodhi me Jusuf
      Gjilanin me batalionin e rinisë së Kosovës ( një pjesë e tij e madhe
      shqiptarësh).



      Në këto “burgje” i
      mbanim ata të cilët i kishim zënë rob, e për të cilët mendonim se mund të ishin
      të rrezikshëm. Atyre u jepnim bukë nga tri herë në ditë edhe pse ishte shumë
      vështirë për ti ushqyer të gjithë.



      Nuk ka ndodhur
      ndonjëherë të jetë maltretuar apo vrarë ndonjëri prej tyre, sepse Shaban
      Polluzha ishte komandant me virtyte të larta- tregojnë Hajzer e Hysen Malaj, të
      cilët ia lëshuan kullat e brigadës për shtab dhe nuk iu ndanë asnjëherë
      tribunit të popullit, Shaban Polluzhës.



      Kur e lëshuam
      shtabin e Rezallës për të vazhduar luftimet kundër forcave të partizanëve në
      rajonet e tjera të Drenicës, i liruam të gjithë të burgosurit - thanë ata.



      Në Rezallë, në
      lagjen e Malajve është ruajtur në tërësi kulla, kur ishte vendosur shtabi dhe
      shumë gjëra të kësaj periudhe ruhen me përkushtim. Në odë ruhet si kujtim
      sixhadeja në të cilën ulej Shaban Polluzha. Ruhen edhe shumë gjëra të
      tjera.



      - Kur më shkojnë
      sytë në sixhade, e cila qëndron varur në kullë, më duket se po e shoh atë plak
      me të gjitha ato virtyte të larta të luftëtarit, Shaban Polluzhën, i cili me të
      aguar dielli i hipte kalit dhe dilte për t’i vizituar luftëtarët e vet në
      frontet e luftës dhe kthehej natën vonë – rrëfen Hajzer Malaj. Kjo sixhade më
      mban kujtimin për të, shpeshherë zhgrehem në vaj, - thotë Hajzeri.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 23. Një kullë dhe një burg


      Ç’kujtim të ndjeshëm dhe
      ç’simbol të sotëm Ruan një kullë në Rezallë të Drenicës.



      Në rrugën për
      pavarësi, shqiptarët në pamundësi për të krijuar një shtet krijon shtetet e
      vogla, që kishin tiparet e provincës, kështjellës a kullës.



      Këto shtete
      përfaqësonin fuqi të mëdha politike e morale të rezistencës ndaj pushtuesve
      ngado që vinin. Megjithatë atë kishin edhe mangësitë e tyre, ngase copëzonin,
      lodhnin apo përçanin popullin – rezistenca e të cilit si pasojë ishte më e
      dobët. Kështu kishte ndodhur me pashallarë e pashallëqe, pastaj me fise e me
      bajraqe. Ne deri tash kemi pasur rastin të dëgjojmë për këto shtete shqiptare,
      vetë pjesërisht.



      Ndër ta me të
      drejtë, është shquar pashallëku i Janinës. Pashai i famshëm, nëpërmjet tij i
      jepte konturet e shtetit kombëtar. Ai kishte forcën edhe dekretet sulltanore,
      kishte ministra e gjeneralë, ekonominë dhe paranë. Por, a mund të merrej me
      mend shteti, siç nuk mund të paramendohet as sot, pa burgun, në të cilin
      ngujohen ata të cilën e meritojnë më pak se sa ata që e meritojnë më shumë.



      Mirëpo, pak kush e
      askush nuk ka mundur të kujtohej se në veri ishte një burg i tillë. Dhe nëse
      eventualisht kishin kujtuar, atëherë kurrë nuk kanë mundur të besojnë se ky
      burg nuk ishte i vendosur as në shtet, as në pashallëk e asnjë guvernë tjetër
      mbretërore.



      Ky burg ishte
      krijuar, ishte vendosur dhe bënte jetën e tij të errët dhe të madh njëkohësisht
      në një kullë.



      Kështu që
      rrëfimi tashmë i konkretizuar mund të skicohet edhe në këtë mënyrë: në Kosovë
      ishte një kullë e në atë kullë një burg e atë burg e qeveriste
      SHABAN POLLUZHA. Duke qenë luftëtar, ai u përpoq që të
      mos jetë individualist, e njëherësh as episodit. Ai prandaj, me ndjenjën e
      interesit kolektiv kombëtar, arriti të dukej vërtetë palë e denjë ndërluftuese.



      Kishte ushtrinë, e
      cila sipas normave ndërkombëtare mbante shenja dalluese, bartte armë publikisht
      dhe kishte komandantin e saj. Kjo ushtri natyrisht kishte edhe një lloj
      qeverie, e cila selinë e pati vendosur, ku tjetër po në një kullë shqiptare në
      Rezallë të Drenicës.



      Në një kullë tjetër
      qe vendosur shtabi. Këtu për çdo ditë bëhej plani operativ i lutës dhe në krye
      të aksionit ndodhej një tribun që kishte vizionin e vet për të ardhmen e
      Kosovës të shqiptarëve. Për çdo mbrëmje mbante kuvendin e kreut të shtabit për
      të parë se në ç’drejtim duhej zhvilluar (të nesërmen) lufta. Në atë kullë
      gatuhej bukë, kopër një sofër, as për dhjetë, po për tërë Kosovën dhe për tërë
      shqiptarët. Në Rezallë, në këtë kuvend strategjik, vinin lajmet nga të gjitha
      batalionet e Shaban Polluzhës për rrjedhën e ngjarjeve në terren. Ndërkaq,
      komandanti që në ag dilte nga kulla për t’u kthyer vonë natën, dhe të nesërmen
      bënte të njëjtën rrugë, për në fronte të ndryshme. Madhështia e kullës
      qëndronte në madhështinë e tij.



      Të hysh në luftë në
      moshën 75-vjeçare, do të thotë të kesh moral të fortë dhe optimizëm të
      papërshkruar, por njëherësh të jesh edhe prijës i asaj lufte në këtë moshë, do
      të thotë të jesh fenomen. I prirë nga ndjenja atdhedashëse, Shaban Polluzha la
      gjurmë drejt përpjekjeve tona për pavarësi dhe si vizionar skicoi konturet e
      shtetësisë në këtë nënqiell. Jo rastësisht thoshte të mos nguceshin të zënët
      robë, sepse ata duheshin këmbyer me të tanët.



      Komandanti e dinte
      se në luftë ndodhnin tri gjëra: në të mund të vritesh, dhe për këtë nuk
      mendohej shumë, në të mund të zihesh rob, por edhe të zësh rob lufte nga tabori
      armiqësor. Dhe burgu ishte aty që të pranonte ata që tradhtonin, po edhe ata që
      ziheshin robër, të cilët më vonë në lojën e bisedave politike mund të
      këmbeheshin e çlirimtarët e kapur nga duart e armikut. Kjo kullë që
      manifestonte tiparet e imta elementare të një shteti të vogël, edhe sot gjendet
      në Rezallë të Drenicës, në një vend tejet strategjik, që luajti rol poashtu
      strategjik për kohën e saj dhe të ardhmen tonë.



      Ajo është gjallë dhe qëndron midis
      shkëlqimit të djeshëm dhe të paralajmërimit të sotëm.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 24. ZONA E LIRË E DRENICËS


      Shaban
      Polluzha pasi vendosi shtabin në Rezallë, krijon zonën e lirë të veprimit në
      fshatrat Tërstenik, Baicë, Tërdefc, Obri, e Epërme dhe e Poshtme, Ticë e
      Rezallë, Plluzhinë, Murë dhe Likofc. Mirëpo, pas një kohe të shkurtër, forcat
      ushtarake të Shaban Polluzhës detyrohen të tërhiqen nga Tërsteniku, Baica dhe
      Tërdefci, por për tridhjetë ditë të plota nuk lejojnë që partizanët të qesin
      një hap përtej. Gjatë kësaj kohe zhvillohen përleshje të ashpra, me ç’rast
      vriten shumë ushtarë të një brigade malazeze, të Brigadës IV të Kosovës e
      Metohisë dhe asaj të Malë Sadikut. Ky i fundit, me metodat e tij të ndyta,
      mashtroi shumë fshatarë, i mashtronte njerëzit dhe pastaj i pushkatonin në
      mënyrë individuale dhe kolektive. Hazir Gjaka, trimi i Oshlanit, komandant i
      batalionit të katërt të Shaban Polluzhës i zë të gjitha pritat kryesore, dhe së
      bashku me vendësit e Obrisë, të Polluzhinës e të Ticës, zmbraps të gjitha
      aksionet e të gjitha brigadave partizane, sidomos ato malazeze dhe ato të Mal
      Sadikut.



      Muharrem Smakiqi,
      Rifat Baleci, Rifat Maloku, Fazli Ramadani, Sejdi Hamiti, Ramadan Kurtaj, Lah
      Ismaili, Hajriz Demaku, Hysen Bajraktari, Murat Kamberi dhe Ajet Bajraktari, u
      babë ballë trimërisht përpjekjeve të brigadave partizane që të hyjnë brenda
      kësaj zone.



      Gjatë kësaj
      rezistence 30 ditëshe, sa zgjati në këtë rreth, zhvillohen shumë ngjarje të
      llahtarshme. Në pjesët e tjera të Drenicës vriten njerëz, kallen shtëpitë dhe
      pasuria, ikin gra e fëmijë në drejtime të ndryshme për të gjetur shpëtim.
      Krijohet edhe një gjendje rëndë edhe për shkak të bukës, sepse çdo gjë e
      fshatarëve plaçkitet dhe zhduket në rrugën pa kthim.



      Zona e lirë e
      Shaban Polluzhës mbretëronte nga të gjitha anët. Brenda saj gatuhet bukë për
      luftëtarët Shaban Polluzhës, jetohet në mes të shpresës dhe për jetë dhe frikës
      për likuidimin masiv të banorëve të kësaj treve. Në frontet kyçe janë vendosur
      trimat e pashoq Hazir Gjaka, Muharrem Smakiqi e të tjerë.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 25. KUSHTRIMI I HAZIR
      GJAKËS



      Duke qenë i
      vendosur në rrugën e tij për çlirim e Kosovës, Hazir Gjaka tregon të gjitha
      virtytet e një trimi të rrallë për mposhtjen e forcave çetnike; tek ai Shaban
      Polluzha kishte besim të madh. Në një rast kur heton se “partizanët” ishin
      përgatitur për të hyrë në zonën e lirë dhe ishin vërsulur me të gjitha forcat që
      kishin, lëshon kushtrimin siç thoshin dëshmitarët e gjallë të kësaj ane, që u
      dëgjua në tri katunde. Zëri i tij i thekshëm ushtoi galdueshëm, sa që pushtoi
      çdo gjë të gjallë. Siç i kujtohet plakut të Polluzhës, Ymer Eminit, Hazir Gjaka
      thirri luftëtarët dhe popullin që me tërë forcën t’u bëjnë rezistencë çetnikëve
      të veshur në teshat partizane, se më e mirë do të jetë vdekja se robëria. – Më
      kujtohet kur në orën 4 të mëngjesit pati thënë edhe këtë mendim: “Të qëndrojmë
      se ideali ynë gjithherë ka qenë qëndresa”!



      Përnjëherë të
      gjitha katundet e zonës së lirë, i madh e i vogël iu përgjigjën kushtrimit të
      Hazir Gjakës. Muharrem Smakiqi nga pika strategjike – kulla e Hadakut, fillon
      luftën për jetë a vdekje. Në të gjitha anët nga Murga, Obria e Poshtme dh e
      Epërme, Plluzhina, Tica, dalin forca të reja. Për një kohë të shkurtër në një
      përleshje të fortë, partizanët e Malë Sadikut dhe Brigada malazeze, detyrohen
      të tërhiqen nga fronti, duke lënë pas shumë viktima.



      Kulla e Hadakut si
      kështjella e Ali Pashë Tepelenës.



      Kjo kullë në Obri
      të Poshtme ishte në periferi të zonës së poshtme të Shaban Polluzhës. Kjo
      kështjellë e pathyeshme bënte rezistencë të vendosur. Në të ishin luftëtarët
      nga Obria, të cilëve u printe Muharrem Smakiqi. Kullës iu qelën shumë frengji
      në mënyrë që tërë territori i zonës të jetë nën kontrollin e tyre e sidomos nga
      ana Perëndimore dhe Jugore. Gjatë 30 ditëve të rezistencës, Muharrem Smakiqi me
      shokë nuk lejoi për asnjë hap depërtimin e “partizanëve” në drejtim të zonës së
      lirë.



      Si tregojnë Hajriz
      Demaku dhe Bilall Kadria, kulla e Hadakut të përkujtonte Kështjellën e Ali
      Pashë Tepelenës. Në vijën Ticë-Kulla e Hadakut likuidohet pothuaj tërësisht një
      brigadë malazeze, e cila më parë kishte bërë masakra të papara në fshatrat e
      Drenicës. Pra, siç shihet, në një mënyrë kjo brigadë e pagoi haraçin për
      tmerrin që kishte mbjellë në Drenicë. Pas likuidimi9t të kësaj brigade, nga ana
      partizane vinë forca të reja, por megjithatë nuk mund të depërtojnë në këtë
      pjesë të Shaban Polluzhës dhe duke parë një gjë të tillë përgjegjësinë e merr
      Malë Sadiku. I vetëdijshëm se me forcë nuk mund t’ia arrinte qëllimit, ai do të
      zgjedhë metodat e tij të njohura mashtruese. Siç tregon Hajriz Demaku, i cili
      një herësh ishte në front tërë kohën – Malë Sadiku dërgon disa njerëz për t’u
      marrë vesh gjoja me Muharrem Smakiqin për ndërprerjen e zjarrit. Muharremi me
      shokë, duke mos e njohur fare këtë tradhtar, pranon që të hyjë në bisedime.
      Malë Sadiku tani do të nisë katër përfaqësues të vet dhe në anën tjetër
      përgatit brigadën që do të marshojë fshehtas drejt kullës Së Hadakut në mënyrë
      që derisa të mbaheshin bisedimet, të sulmohen nga të gjitha anët. Mirëpo, kjo
      tradhti do t’i dështojë, sepse në kulm të kullës ishin vënë roja për çdo rast
      dhe me të hetuar këtë tradhti, ata do të sulmohen dhe do të mbesin të vrarë
      katër njerëzit që ishin caktuar për bisedime dhe një numër i madh i ushtarëve
      që i ishin afruar kullës.



      Pas këtij dështimi,
      lufto do të orientohet në Obri të Epërme, por do të bëhet rezistencë nga kulla
      e Hadakut dhe Ukë Ymerit, në të cilën ishte edhe Rifat Maloku i Samadrexhës së
      Vuçitërnës me shokë, por kishte edhe njerëz dhe luftëtarë nga e gjithë Obria.
      Fronti mbahet përderisa Shaban Polluzha urdhëron se do të shkohet në drejtim të
      Kotorrit, ngase në zonën e lirë të Rezallës nuk kishte më bukë.



      - Gjatë zhvillimit
      të luftimeve në Obri të Epërme, - rrëfen Tahire Demaku u desh t’i lëshonin
      shtëpitë dhe me fëmijë në grykë e me disa plaçka, shkuam në kullat e Idriz
      Miftarit. Duke shkuar rrugës, kisha foshnjën pesëmuajshe në krah dhe mundohesha
      ta mbroja atë nga plumbat që vinin nga ana e djathtë. Mendoja se kështu sadopak
      mund të mbrohesha nga murtaja që zbrazeshin në drejtimin tonë. Ishte kohë e
      vështirë, vazhdon Tahirja. Edhe qante, për çudi, bënin ulërimë të pandërprerë
      thuajse edhe ata paralajmëronin të keqen që na kishte gjetur dhe që vinte.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 26. BINI BURRA SE RA MURGA


      Fshati Murgë
      pas rënies së Tërdecit, Tërstenikut dhe Bajicës, ishte në vijën e frontit. Pas
      një rezistence të fortë e të gjatë, ishte ndjerë nevoja për përtërirjen e
      forcave të reja. Dikush nga luftëtarët ë lëshoi kushtrimin duke thirrur
      popullin në ndihmë: “Bini burra, sera Murga!”.



      - Jemi nisu disa
      nga Obria për të shuar në Murgë. Me vete morëm pesë “mashinka” të cilat kohë më
      parë na kishte sjellë profesori i nderuar Ymer Berisha, për të cilin mbaj një
      kujtim dh ]e një nderim të posaçëm – thotë Hajriz Demaku. Aty hymë në një
      kullë, e cila pothuaj kishte mbetur pa u djegur. E mbajtëm frontin për një
      kohë. Në artë kullë ishte edhe i zoti i saj, Ajet Zuka, kurse të ishin larguar.
      Murga, e tëra ishte në flakë-luftohej dhe mbrohej fronti vetëm prej një kulle,
      nga e cila zmbrapseshin forcat partizane. Kur nga ana partizane arritën
      përforcime të reja, ne u desh të tërhiqeshim.



      I zoti i kullës
      gjen një partizan malazez afër kullës së tij me këmbë të mërdhita dhe e fut
      brenda. Mundohej ta shëronte me fletë të lakrave turshi. I thanë të zotit të
      shtëpisë që të vinte me ne, se do ta vrisnin partizanët, mirëpo malazezi i
      mërdhirë i premtoi se s’do ta gjente gjë prandaj Ajeti qëndroi në shtëpi. Por
      çka ndodhi? Posa hynë partizanët në Murgë e lidhën plakun Ajet Zuka për ta
      pushkatuar. Partizani i sëmurë u rrëfeu se plaku i kishte shpëtuar jetën, por
      as kjo s’bëri asnjë punë. Pas këmbënguljes së tij se nëse pushkatohej ky, ta
      pushkatonin edhe atë, ata i nxorën të dy para kulle dhe i pushkatuan të dy.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 27. NËNË E BIJË NË
      PUSHKATIM



      Pas largimit
      të forcave të Shaban Polluzhës nga zona e lirë e Rezallës në Obri të Epërme dhe
      të Ulët, në Plluzhinë, Ticë, Açarevë, Likofc, hyjnë shumë brigada partizane, të
      cilat bëjnë terror të pashembullt. Në Plluzhinë ia shtinë flakët 35 shtëpive,
      plaçkitën tërë pasurinë, duke mos lënë asnjë bagëti nëpër arrije. Në Obri
      kallën 52 shtëpi. Ky fshat bëhet rrafsh me tokë dhe çdo gjë ishte shkatërruar. Kallen
      hambarët, gruri, misri dhe çdo gjë tjetër. Familjet, kryesisht ishin larguar
      prej kësaj zone dhe ishin vendosur në fshatrat tjera të Drenicës, por disa
      kishin mbetur dhe u nënshtrohen dhunës, terrorit, zhdukjes dhe vrasjeve. Në
      Obri të Ulët vriten nënë e bijë, Hava Behrami dhe Isma Behrami, që kishin ikur
      prej Açareve për të shpëtuar jetën. Hava ishte plakë 70-jeqare kurse Isma ishte
      e paralizuar, të cilën nëna e saj e mbante në shpinë. Pasi e pyesin
      “partizanët”, si përkujton Idriz Behrami, se ku shkonte, plaka u thotë se po
      shkoj në gjini. Çetnikët e tërbuar i vrasin me motivacion se dërgonin në atë
      drejtim postën e forcave “kundërrevolucionare”. Nënë e bijë i vret brigada e
      IV-të. Pastaj kjo brigadë në oborr të vet vret Osman Behramin, i cili ishte memec.
      E pyesnin se sa vetë ka pasur Shaban Polluzha, por meqë ai nuk mund të nxirrte
      zë, i thonë se po shtiret dhe e vrasin menjëherë. Ndërkaq, Sherif Sinani nga
      Obria zhduket dhe nuk dihet se ç’u bë me të.



      Në Obri të Epërme
      brigada e IV-të vret Hana Rexhën, duke ia çuar këpucët të birit. Te qarku i
      Rakinicës vritet nëna e Ferat Koliqit me gjithë djalin e plagosur.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 28. DYLUFTIMI


      Në ditë të
      vështira ndodhin edhe ngjarje të çuditshme. Kronistët e luftës megjithatë do
      t’i shënonin një brigadë partizane pasi u tërhoqën forcat shqiptare të Shaban
      Polluzhës nga rajoni i Rezallës, erdhi në Obri të Poshtme, një oficer malazez
      (kryelartë). Kërkonte dyluftim me një shqiptar të këtij fshati, duke thënë se
      nuk kishte qenë në kohën kur ishin zhvilluar luftimet në këtë rajon. Por doli u
      paraqit Mujë Syla. Vendësit e lutën Mujën që të hiqte dorë nga kjo kërkesë e
      oficerit, mirëpo ky djalosh i Obrisë nguli këmbë që t’i dilte atij në dyluftim.
      Ndërkohë u caktua misioni që do t ë mbikëqyrte rrjedhën e dyluftimit. Kur dha
      shenjë përfaqësuesi i komisionit për fillim, më i shkathtë doli Mujë Syla, i
      cili me të shtënën e parë e la oficerin e vdekur. Por ç’ndodhi? Brigada që
      vështronte këtë dyluftim, e vrau menjëherë Mujë Sylën. Muja u nis në këtë
      dyluftime besë pa e ditur se me të pabesët, nuk ka besë.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 29. PUSHKATIME (EDHE) NË
      RRUGË PËR TË BLUAR



      Meqenëse
      Shtabi i Shaban Polluzhës ishte vendosur në Rezallë, kundërshtarët e tij
      (partizano-çetnikët), asnjëherë nuk guxuan t’ia mësynin këtij fshati shumë
      karakteristik të Drenicë, me një pozitë të posaçme. Mirëpo, kur shtabi i
      forcave shqiptare largohet nga ky lokalitet, fshatarët i nënshtrohen një
      rreziku të përhershëm. Pas largimit të shtabit, edhe këtu vriten dhe masakrohen
      nëpër shtëpi dhe të tjerë që për nevoja familjare kishin dalë për të siguruar
      bukën e familjes, në rrugë për te miqtë, apo në rrugë për të bluar misër a elb.
      Nga Rezalla vriten babë e djalë, të cilët në qerre kishin qitur dy thasë me
      misër dhe shkonin në Llaushë për ta bluar.



      Në këtë fshat
      pushkatohen:



      Rushit Jashari


      Shaban Veseli (djali i vetë i
      familjes)



      Ramë Abdyli


      Hasan Hukolli


      Feriz Jashari


      Eshref Osmani.


      Nga Rezalla në
      front gjatë luftës në Drenicë u vranë:



      Ali Malaj


      Sokol Malaj


      Halil Malaj


      Zeqir Delia


      Kadri Meha


      Miftar Zabelaj


      Osman Ramadani


      Kadri Kadriu dhe


      Ymer
      Ahmeti.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 30. DUKE KËRKUAR TË
      VËLLANË



      Bajram
      Bajraktari, njeri me autoritet në Gllogofc, me të dëgjuar për masakrat që bënte
      në Sërbicë OZN-ja famëkeqe, shkon për t’u informuar se ç’po ndodhte atje. Me të
      arritur në Sërbicë, sheh se si dërgonin njerëz në shtabin e OZN-së, që asaj
      periudhe ishte bërë kasaphanë. Duke kaluar andejpari, Bajrami arrestohet dhe
      menjëherë dërgohet në shtab. Ditë më parë siç kemi theksuar, këtu ishin
      likuiduar në mënyrë barbare 30 fshatarë të rajoneve të ndryshme të Drenicës.
      Trazirat në Drenicë këtë e gjejnë në burgun e Drenicës. Me të përfunduar lufta
      në këtë anë, në pranverë të vitit 1945, vëllai i tij Ali Bajraktari, - si thotë
      ai vetë, i merr disa teshi dhe shkon në Sërbicë dhe ia dërgon të vëllait. Aty i
      thonë se ai gjendet në burgun Prishtinës, prandaj të nesërmen shkon atje. Roja
      që gjendej në të hyrë të burgut, pasi i tregon emrin, fillon ta kërkon në
      listën e të burgosurve. I thotë se ai nuk gjendet në listë. Me të marrë vesh se
      Ali Shukria gjendet aty pari, - vazhdon Ali Bajraktari, vendosa të hyja tek ai
      dhe ta pyesja për fatin e Bajramit. Mirëpo, roja nuk më lejoi, prandaj vendosa
      të prisja para derës deri sa të dilte. Pas një pritjeje shumë të gjatë, Ali
      Shukria doli në derë menjëherë ia tregova arsyen e ardhjes time. Më pyeti si e
      ka emrin. I tregova. Ai m’u përgjigj: “Djalë i mirë, shko në shtëpi se vëllai
      yt nuk ka nevojë as për tesha as për bukë”. Atëherë e kuptoi se ishte
      likuiduar. Desha të pyes se cila ishte arsyeja e likuidimit dhe a ishte
      likuiduar në Sërbicë a ndokund tjetër. Me një ton të vrazhdë më tha: “Ec nga ke
      ardhur, se ta bëj më zi se atij”, tregon rrëfyesi i kësaj ngjarjeje. Më vonë
      morëm vesh se ai ishte likuiduar në Sërbicë, si të tjerët, me thikë e çekiç.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 31. SË BASHKU NË VDEKJE


      Gjatë
      shkurtit të vitit 1945 shtohet dhuna, vrasjet masive dhe represaljet nëpër
      kashtërat e Drenicës Nga Brigada e Kosovës dhe Metohisë dhe nga shumë brigada
      të tjera që ndodheshin në rajonin e Drenicës. Nëpër fshatrat Makërmal dhe
      Likofc, me 7, 8, dhe 9 shkurt, vrasin popullatën e pafajshme dhe djegin
      pasurinë e tyre duke i lënë fshatrat shkret. Shumëkush mbeti pa shtëpi në mes
      të dimrit nën qiellin e hapët, pa plëng e shtëpi.



      Në kohën kur
      brigada e Shaban Polluzhës gjendej në Çiçavicë në disa anë të Liskofcit morën
      qëndrim që të ktheheshim nëpër shtëpitë tona, ngase nuk kishim veshmbathje. Nga
      Çiçavica u nisëm natën vonë dhe një orë përpara mëngjesit arritëm në malin e
      Liskofcit, ku u ndalëm të pushojmë, tregon Ramë Zyberaj. Zeqiri dhe Neziri
      (vëllezër) i thonë axhës së tyre, Jonuz Zyberajt, se duhet të shkonim e të
      paraqiteshim në Sërbicë. Axha që ishte më i vjetër, na tha se nuk duhet të
      veprojmë kështu, se do të na pushkatojnë. Zeqiri me të vëllanë ngulën këmbë se
      duhet të dorëzoheshin. Atëherë axha i tyre, Jonuzi, u thotë se nëse duhet të
      dorëzohemi, duhej të dorëzoheshin të gjithë. Dhe, ç’rrjedhë tragjike pati ky
      vendim! Kur dolëm në rrugë për të shkuar në Sërbicë, ndeshëm në një brigadë,
      për të cilën nuk dinim se nga ishte dhe e informuam se kush jemi dhe çfarë
      qëllimi kemi. Pa u hamendur fare, komandanti i kësaj brigade, i cili dukej se
      ishte malazez, na qiti përpara, duke na thënë se së bashku do të shkojmë në
      Sërbicë, dhe se atje do të dorëzohemi, e pastaj atje do t’iu mobilizojmë nëpër
      brigadat tona. Duke shkuar rrugës, afër katundit Rezallë, vërejtëm se bisedohej
      për likuidimin tonë, por atëherë çdo gjë kishte perënduar – thotë Rama. Ne
      ishim shtatë veta prej dy shtëpive, një nip nga Bainca dhe një i katundit. Në
      atë çast nga ne u shti nga të gjitha anët dhe kështu mbetëm të vdekur Jonuz
      Zymberi, Zeqir Zymberi, Haradin Zymberi dhe Isuf Zymberi, ndërkaq unë Zymberi
      dhe Neziri arritëm të hyjmë në mal dhe shpëtuam nga vdekja. Tërë ditën ndenjëm
      atypari, dhe, kur u bë natë, sepse nuk guxonim të ktheheshim në shtëpi, dolëm në
      rajonin e Llaushës, ku qëndruam deri në pranverë.



      Të nesërmen rreth
      orës tetë u morën kufomat dhe u sollën në Likofc. Abdyl Zymberi me gjithë djalë
      shkuan për ti hapur varret për të vrarët. Te varret kalon një brigadë tjetër, e
      marrin Tafë Zymberi, djalin e Abdyl Zymberit gjoja për t’ia treguar rrugën për
      Açarevë. Kur mbërrijnë në Plluzhinë, Tafa u tregon me dorë se atje është
      katundi që ata kërkonin. Komandanti i cili ishte në kalë, i thotë: “I mirë
      qenke, por do të bëjmë edhe më të mirë.” Posa përuron këto fjalë, ia kthen
      armën dhe e vret.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 32. I SËMURI NË PUSHKATIM


      Në këtë
      ndërkohë, të njëjtën ditë, një pjesë e ushtarëve të brigadës malazeze hyjnë
      nëpër shtëpi të Likofcit dhe i bëjnë terror ë pashembullt. Të gjithë ata
      meshkuj që i gjetën nëpër shtëpi i pushkatuan. Rasti më tragjik, siç thonë
      dëshmitarët e gjallë, është ai kur para derës së shtëpisë e marrin Jakup
      Zymberin, që ishte i paaftë sepse më parë në një fatkeqësi i kishte thyer dy
      këmbët. “Po ku më çoni mua – u tha plaku. A e shihni se nuk km mbetur për
      asgjë”. Je i mirë iu përgjigjën. Pastaj e morën dhe e pushkatuan në skaj të
      oborrit. Çetniko-partizanët pastaj pushkatuan edhe Nezor Zymberin, Nezir
      Zymberin, Rexhep Azemin, Xhemë Hamzën dhe Lah Rexhepin.



      Siç tregon plaku
      Zeqir Fetahu, nga ky fshat, po të mos iknin të tjerët, katundi do të mbetej pa
      asnjë burrë. Ata nuk u ndalën me kaq, e kallën me themel shtëpinë e Milazim
      Mehmetit, të Brahim Mehmetit, shtëpinë time dhe 20 shtëpi të tjera të Likofcit.
      U dogjën e u bënë shkrumb dhe ato pak rroba që i kishim për mbulojë e shtrojë.
      U dogj çdo gjë. Edhe ushqimi i bagëtive, edhe gardhiqet, edhe misri e gruri
      nëpër hambarë.



      Në këto raste
      tragjike, si tregon Zeqir Demiri, nga tri-ketër familje jetonin në një shtëpi.
      Ishte shumë vështirë, të shohësh aq shumë kufoma e aq shumë shtëpi të
      digjeshin, po aq më vështirë kur nuk gjendej njeri për t’i hapur varret për të
      vrarët.



      Këto brigada, duke
      u tërhequr nga Likofci, pas masakrës që bënë, ndalën për një kohë në Makërmal
      dhe vranë në shtëpitë e tyre: Xheladin Behramin, Zeqë Xhinofcin, Demë Sylën,
      Tahir Xhinofcin, Halil dhe Muhamet Xhinofcin, e pastaj ua shtinë flakën edhe 20
      shtëpive të tjera. U kallën tërësisht pasuritë e Istref Xhinofcit, Behram
      Xhinofcit, Demë Sylës, Jonuz Goxhulit dhe Brahim Xhinofcit. Edhe shumë shtëpi
      të tjera u bënë rrafsh me tokë, dhe një numër i tyre pasi u largua brigada e
      IV-të, që bëri këtë masakër, i shpëtuam duke lokalizuar zjarrin me ujë.



      Do theksuar se
      brigadat partizane përveç masakrave të pashembullta që bënë nëpër Drenicë, i
      plaçkitën fshatarët , duke ua marrë me dhunë bagëtinë dhe plaçkat nëpër shtëpi.



      Në Makërmal merren
      Sinan Xhinofci dhe Amrush Asllanaj, i pari kishte 16 vjeç, kurse i dyti 22, dhe
      zhduken pa shenjë e gjurmë. Si tregojnë dëshmitarët e këtyre masakrave,
      çetnikët, të inkuadruar në shërbimin e OZN-së, varën Halit Gogjulin në zabel të
      Marinës. Pa gjurmë zhduket edhe djali i Osman Tërdefcit, për të cilin familja e
      dinte vetëm se ishte nxjerrë nga shtëpia. Për të nuk u kuptua asgjë.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • 33. BESA PËR TË PABESËT


      Shumë fshatarë
      të Drenicës u pushkatuan në besë, madje në mënyrë tejet të pakuptimtë. Madje
      shumë sish u vranë vetë pse ishin shqiptarë. Shumëkush u dorëzua në besë.



      Rasti i Lubovecit
      dhe jo vetëm i tij, tregon se sa e llahtarshme është besa për të pabesët. Zeqir
      Pollurh rrëfen për një tmerr të tillë. Duke kaluar nëpër Lubovec vendosëm që të
      hyjmë në një shtëpi, ngase ishim të lodhur dhe të uritur. Me të hyrë brenda,
      diktohemi nga partizanët. Nuk vonoi shumë e në oborr të asaj shtëpie, ku ishim
      vendosur rreth 30 veta, vjen një partizan, të cilin e njihnim dhe na njihte
      mirë. Ky ishte terzia nga Gjakova, që kishte ngrënë bukën tonë me javë në
      Polluzhë. Meqë e njihnim mirë, e shtimë brenda. Ai thotë se ishte dërguar nga
      komandanti i brigadës se nëse dorëzohemi nuk dot ë ndodhte asgjë. Ai na
      garantonte se nuk do të ndodhte asgjë, aq më parë pasi na njihte mirë. Është
      interesant të theksoj – përkujton Zeqir Istogu, se të gjithë u pajtuan të
      dorëzoheshin përpos meje. Bëhet ndërlidhja dhe vijnë partizanët me Malë Sadikun
      në krye. Pasi i dorëzuam armët, hetuam menjëherë se u tradhtuam, por atëherë
      për çdo gjë ishte vonë. Prej tridhjetë, sa ishim, na zgjodhën 20 vetë dhe na
      deshën në këmisha e tlina. Kur ma hoqën pallton, më doli setra me gradë oficeri
      të Shqipërisë, e cila nuk di as vetë se si më kishte rënë në dorë, dhe e kisha
      veshur pasi nuk kisha tjetër.



      -Më thanë se ti
      qenke i Ballit Kombëtar. Jo, iu përgjigja, nuk jam i Ballit kombëtar, por
      fshatar që nuk i kam bërë askujt asgjë. Pastaj filluan t’i lidhnin të gjithë me
      litar të kovës, me të cilin familjarët e asaj shtëpie nxirrnin ujë nga pusi. Me
      të vërtetë kur më erdhi radha mua, që isha i parafundit, përfundoi litari. Ne
      të dy na lidhën me një zinxhir buallice. Ashtu të lidhur, na qitën jashtë
      katundit dhe duke ecur vërejta se zinxhiri ishte i lirshëm dhe tinëz i nxora
      duart por vazhdoja të ecja sikur të isha i lidhur. Në një moment, kur iu afruam
      malit, ku ishte vendpushimi ynë, nxora duart, por më hetoi një ushtar, e unë
      shpejt e shpejt e rrëmbeva një ushtar tjetër dhe e nxora përpara si mbrojtje,
      përderisa kalo dy tre hapa dhe hyra në mal. E përplasa ushtarin dhe ika- tregon
      Zeqir Istogu.



      Të tjerët, që të
      gjithë u pushkatuan. Malë Sadiku, nuk bëri vetëm këtë tradhti ndaj drenicasve,
      por edhe shumë tradhti të tjera. Ky udhëheqës ushtarak ishte njëri ndër më të
      pamëshirshmit ndaj popullit të vet.



      Në këtë vend u
      vranë:



      Abdullah Kastrati


      Sali Istogu


      Liman Istogu


      Latif Istogu


      Tre prej Tice


      Katër nga Rezalla


      Dhe 9 të tjerë, që
      nuk arritëm t’i identifikojmë


      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...