Skulptura

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Odhise Paskali
      Odhise Paskali, një nga themeluesit e skulpturës shqiptare


      Stilian Adhami*

      Artisti i Popullit, Odhise Paskali mund të cilësohet pa frikë si themeluesi i skulpturës shqiptare dhe një nga personalitetet më të rëndësishme të artit shqiptar. Odhisea lindi në vitin 1903 në Përmet. Ai u rrit dhe u edukua në një mjedis arsimdashës. Që në rini spikati zgjuarësia, shkathtësia dhe vullneti i tij për studime, aftësi që i bënë të mundur fitimin e së të drejtës së studimit të shkollës së mesme në Itali, ku u shqua si një ndër studentët më të mirë. Po kështu, përfundon me rezultate të mira edhe Fakultetin e Letërsisë e Filozofisë në Torino dhe më pas studion edhe për histori arti.
      Që në vitet e hershme, Odhisea dallohet për shpirtin e iniciativës. Ai u bë nismëtar për krijimin e shoqërisë “Studenti shqiptar” në Torino dhe për botimin e revistës së studentëve shqiptarë të atjeshëm në vitet ‘20. Ndërsa në vitet ‘30 e shohim nismëtar të shoqatës “Miqt e Arbrit”; si organizator të së parës ekspozitë të arteve figurative dhe të çeljes së Shkollës së Vizatimit në Tiranë.
      Hapat e para të karrierës së Odhisesë janë në fushën e publicistikës. Ai u shqua në estetikë dhe kritikë arti. Shkroi artikuj të ndryshëm me mendime e meditime për artin në mjaft organe shtypi të vendit apo të huaja. Nëse mund t’u hedhësh një sy artikujve të tij të viteve ‘20, mund të vësh re aktualitetin e tyre edhe sot. Sikur këto shkrime të autorit të mblidheshin, mund të bëhej një botim i veçantë mbi publicistikën e tij.
      Odhisea dinte t’u përshtatej me shumë zgjuarsi situatave në çdo kohë. Duke gjykuar se vendi në vitet ‘20-‘30 kishte mungesë skulptorësh, me të mbaruar fakultetin dhe studimet për artin, i përvishet punimeve plastike, pra artit të skulpturës pranë ateliesë së një skuptori italian realist e monumentalist të Torinos. Kështu ai bëhet skulptori i parë profesionist shqiptar.
      Me pushtimin fashist të vendit, Odhisea si erudit në fushën e artit, caktohet anëtar i Institutit të Studimeve të atëhershme, por në mungesë edhe të porosive të mjaftueshme, për ngritje shtatoresh, detyrohet të çelë një punishte për përgatitje shkumësash për nevojat e shkollave të vendit. Me çlirimin e Shqipërisë nga pushtuesit nazifashistë, krahas vazhdimit të krijimeve skulpturore për figurat e rilindasve, në tematikën e punimeve të tij zënë vend edhe heronjtë e popullit dhe dëshmorët e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.
      Edhe pse Odhisea jetoi në Përmet vetëm 14 vjet dhe shumicën e jetës 82-vjeçare e kaloi në Itali dhe në Tiranë, ai ishte i lidhur me vendlindjen. Përveç ecejakeve të herëpashershme pranë familjes në periudha të ndryshme para djegies së shtëpisë së tij në korrik të vitit 1943 nga fashistët, ai krijoi në vendlindje një sërë veprash, midis të cilave skulpturën e “Partizantit Çlirimtar”, punën e grupit skulpturor “Shokët” në varrezat e dëshmorëve të Përmetit; bustin e Naimit; të Nonda Bulkës dhe të Fanjo Çiçakos në qytet; bustet e vëllezërve Frashëri në sheshin para Shtëpisë Muze në Frashër, bustin e dr. Refat Frashërit, etj. Kompleksin e varrezave të dëshmorëve të Përmetit, ai e plotësoi me tri figura për të përjetësuar edhe tre kushërinjtë e tij të parë (Harallamb Papa, Gaqi Vinjau e Foti Adhami). Në shtëpinë e piktorit të merituar Aristotel Papa, që ka më shumë se një vit që është ndarë nga jeta, ndodhet edhe një bust i vëllait të tij, dëshmorit Harallamb Papa, punuar e dhuruar nga Odhisea vite më parë. Ndoshta ky bust mund të mos jetë evidentuar nga Galeria Kombëtare e Arteve Figurative.
      Odhisea, duke iu kushtuar kryekëput krijimtarisë së tij, nuk ishte i prerë për çështje administrative. Kur u emërua drejtor i Galerisë së Arteve aty nga vitet ‘60, ai nuk kishte dëshirë as t’i vinin telefon në zyrë, pasi zilja e tij e shqetësonte dhe nuk e linte të punonte.
      Përveç punimeve konkrete, ai mbante shpesh shënime në formë ditari, qoftë për meditime mbi artin qoftë edhe kujtime historike, gjë që bëri të mundur, që një vit pas vdekjes së tij më 1986, të botohej libri “Gjurmë jete”, një material në fakt i shkurtuar e i cunguar.
      Ndërsa janë ngritur mjaft shtëpi muze për figura të shquara të vendit tonë që nga Mic Sokoli e Luigj Gurakuqi në veri dhe të Vangjush Mio e Hasan Tahsini në jug ( pavarësisht se disa prej tyre janë shkatërruar nga varrmihësit e kombit) do të ishte mirë që këtij rrjeti muzeor t’i shtohet edhe shtëpia –muze e Odhise Paskalit. Ministria e Kulturës, Rinisë e Sporteve ndoshta duhet të marrë një vendim për të rindërtuar shtëpinë e tij në qytetin e Përmetit - një shtëpi dykatëshe me pak dhoma - dhe në një kohë të përshtatshme ajo të kthehet në shtëpi muze (ndoshta për të dy skulptorët e popullit, përfshi dhe Janaq Pacon - të dy përmetarë dhe bashkëpunëtorë në themelimin e skulpturës shqiptare). Krijimi i një shtëpie të tillë muze do të kishte më shumë vlerë të bëhej tani që jetojnë njerëz nga brezi i vjetër dhe njohin strukturën e dikurshme të asaj shtëpie, aktualisht e rrafshuar. Në këtë mënyrë do të plotësohej edhe një dëshirë e Odhisesë, të cilën e ka shprehur aty nga vitet ‘60 në mjediset e Ministrisë së Arsimit e Kulturës. Ai shfaqi dëshirën që në oborrin e shtëpisë së tij në Përmet, të vendosej autoportreti i tij, të cilin e kishte gati. Por kjo ishte e pamundur në atë kohë, pasi nomenklatura moniste lejonte që vetëm për udhëheqësin kryesor të vendoseshin buste e shtatore për së gjalli. Sot Odhisea kujtohet nga veprat e tij skulpturore, të cilat flasin vetë dhe kuvendojnë përditë me kalimtarët. Ndoshta një shtëpi muze, ku të tregohej historia e jetës dhe veprave të tij do të përjetësonte për brezat e ardhshëm imazhin e plotë të këtij personaliteti të madh të artit shqiptar.

      Prof. Dr. Stilian Adhami
      Anëtar i kryesisë së shoqatës atdhetaro-kulturore “Përmeti”
    • Një shekull në daltën e Odhise Paskalit

      Admirina Peçi

      Ai kurrë nuk kreu studime për skulpturë në jetën e tij. Por kjo nuk e pengoi që ai të ishte ndër më të mëdhenjtë e skulpturës shqiptare.

      Odhise Paskali së bashku me famën e artit të tij ka mbërritur në kufirin e moshës ku shënohet shifra 100. Një përvjetor i veçantë që përkujtohet në Galerinë Kombëtare të Arteve me një miniekspozitë skulpture me 8 vepra të ndodhura në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve. Ishte menduar që për artistin e madh nën këtë 100-vjetor të akordohej nga Presidenti i Shqipërisë edhe titulli "Nderi i Kombit". Por ky titull do t'i akordohet vetëm në muajin janar pas vdekjes, skulptorit të sa e sa monumenteve kombëtare, të shpërndara në të gjithë Shqipërinë, Odhise Paskalit. Sipas drejtorit të Galerisë Kombëtare, Abaz Hado, atë ditë do të zhvillohet edhe një simpozium shkencor mbi figurën e artistit. Ndërsa sot paradite në përvjetorin e lindjes së tij, pranë këtij institucioni, përveç një pasqyrimi të shkurtër të kontributit që Paskali ka dhënë në kulturën tonë, do të ekspozohen edhe disa punë të tij, të ndodhura në fondin e galerisë. "Janë 8 skulptura që autori i ka punuar në periudha të ndryshme të jetës së tij, që do të ekspozohen për publikun, mes të cilave figura e një malësori e derdhur në bronz, një miniskulpturë luftëtari, figura e ish-diktatorit Enver Hoxha në rini të tij", thotë drejtori i Galerisë Kombëtare të Arteve, Abaz Hado, sipas të cilit, vepra më interesante që do të paraqitet në këtë ekspozitë përkujtimore është boceti i statujës "Fundi i Nazizmit", e cila ndodhet në oborrin e njërit prej kampeve të përqendrimit "Mathauzen".

      E megjithëse, Paskali nuk studioi për skulpturë, ai mbetet më i madhi skulptor shqiptar i të gjitha kohërave. Odhise Paskali ishte shkrimtar, gazetar, përkthyes, piktor, skulptor. Kishte mbaruar studimet e larta për filozofi dhe letërsi në Torino, por deri në vitin 1927 ende nuk e dinte se çfarë drejtimi do të merrte jeta e tij. Ai krijonte në shumë gjini dhe të gjitha ishin të arrira. Ndërsa botonte mendimet e tij në shtypin e kohës, realizonte edhe skulpturë. Vepra e tij e vitit 1924, "I urituri", do të bëhej e njohur për të gjithë shqiptarët brenda dhe jashtë vendit dhe ky ishte momenti kur u dallua më së shumti si skulptor. Një ndër kryeveprat e tij mbetet figura e Skënderbeut, e cila ndryshe nga të gjitha realizimet e deritanishme, duket se i shkon më për shtat heroit kombëtar. Për të ai ka punuar për një kohë të gjatë, ndërsa janë edhe vepra të tjera të tij shumë të njohura si "Flamurtari", "Luftëtari Kombëtar", "Malësori", "Jeronim De Rada", "Naim Frashëri" etj. Por në jetën e tij artistike skulptorit Paskali i humbën shumë vepra. Mendohet se një numër i madh veprash që i përkasin viteve ´30-të gjenden në Itali, Gjenevë, Maqedoni etj. Shumë janë marrë si plaçkë lufte gjatë pushtimit. Në vitin 1925, kur sapo kishte përfunduar kryeveprën e tij "I urituri", Odise Paskali, kërkonte mundësitë për të studiuar në Akademinë e Arteve të Bukura në Itali, dëshirë të cilën mund t'ia realizonte vetëm mbreti. Ai dërgon në Pallatin Presidencial dy veprat e tij të fundit "I urituri" dhe "Fytyrë vajze", vepra që më pas mbetën në pallatin e Zogut, e më pas u nisën për në Itali.



      Jeta e skulptorit të madh

      Odhise Paskali lindi në Përmet në vitin 1903. Studioi për Letërsi dhe Filozofi në Torino të Italisë, ku më pas vazhdoi studimet për histori arti në vitin 1927. Vite më vonë, në 1931-shin krijoi shoqërinë "Miqtë e artit". Në periudhën 1932-1937, në disa qytete të Shqipërisë, u ngritën disa monumente skulpturore, punime të autorit. Skulptori i Popullit është i njohur për shumë nga punimet e tij, por mbi të gjitha në krijimtarinë e vet të larmishme janë të njohura veprat: "I urituri", "Lufëtari Kombëtar", "Themistokli Gërmenji", në Korçë; "Ushtari i panjohur", "Partizani fitimtar" (Mathauzen, Austri) 1968; Monumenti i Skënderbeut në Tiranë me bashkautorë; Bustet: Naim Frashëri, Jeronim De Rada, Vojo Kushi e shumë vepra të tjera. Për të gjithë ata që e kanë vlerësuar, vepra e tij mbetet një shkollë e vërtetë arti.
    • Skulptori Kristaq Rama (Skulptor i popullit)
      --------------------------------------------------------------------------------
      Kristaq Rama mbeti monument

      Kristaqi iku për të mbetur i pavdekshëm. Ai shkoi shumë herët, por do të rrojë gjatë. Ai ka mbetur në gur, në bronx, në themele të palëkundura. Kristaq Rama do të mbetet si një ndër skulptorët më të shquar monumentalistë. Ai në fakt vetë ishte monument.

      Atë ditë, pranë tij kokëulur, pashë buzëqeshjen që i kishte ngrirë. Kristaqi shkoi duke sfiduar ligësinë. Ai u këput aty ku lindi heronjtë e tij madhështorë. Kristaqi ra mes Shotës, Azemit, Avniut, Sulejman Vokshit, Aleksandër Mojsiut>, Mujo Ulqinakut, Ndrec Ndue Gjokës, Kristoforidhit, Batos. Kristaqi u këput e ra në prehërin e hyjneshave të krijuara nga dora e tij e madhe, që kur ta zgjaste e kuptoje se sa i vogël je.

      Te Kristaqi jemi të gjithë nga pak, më shumë i takon Netës. Shpesh herë i drejtohesha si një amazone që mban gjashtë metra burra (kisha parasysh Kristaqin me dy djemtë e tij). Kristaqin e kanë babë Edi dhe Olsi, nuset, nipërit dhe mbesat që janë dhe do të vijnë, atë e kanë gjakun e tyre. Por Kristaqin e kemi të gjithë ne shokët dhe miqtë e tij të afërt të punës, krijimtarisë, të jetës me gëzime, halle dhe derte, të hidhërimeve të stisura që i madhi Kristaq I kapërcente me punë, në studion e tij. Por mbi të gjithë Kristaqin e ka populli e ka kombi me veri Kosovën dhe jug Çamerinë, me shpirt në Preshevë, Tetovë, Gostivar, Kërçovë etj, kudo ku ka shqiptarë. Shote Galicën në Kukës e vendosi me shikim nga Kosova e robëruar. "Kushtrimtarin" e varrezave të dëshmorëve në Bajram Curri e ngriti madhështor duke piskatur për liri, në Mat gjendet Baba Faja Martaneshi, në Mirditë ngriti Ndrecën, në Durrës Mujon, në Korçë bijtë e saj, në Vlorë Avniun, në Elbasan si bashkëautor Kristoforidhin. Vepra pa mbarim në Muzeun Historik Kombëtar, në Muzeun e Skënderbeut në Krujë, në sheshe dhe mjedise në të katër anët e atdheut. Por "Nënë Shqipëri" në Tiranë, në varrezat e kombit, "Monumenti i Pavarësië" në Vlorë, "Përkujtimore e 1920-tës", etj. Vepra të realizuara në bashkëautorësi do të mbeten "faltore" të kombit shqiptar.

      Te Kristaqi, sigurisht edhe bashkëautorët e tij, kemi të gjithë nga pak. Kemi se, në të gjithë veprën e tij ai ngjizi në skulpturë shpirtin e popullit të tij, e ngriti si piketa të ndërgjegjes së tij kombëtare në të gjithë tokën mëmë, la vepra që na bën ta kujtojmë përgjithmonë.

      Eshtë e çuditshme! Ngriti me tonelata baltë edhe bëri njeri, modeloi në gur e dru, gdhëndi frymë dhe shpirt njeriu. Ra nga skelat dhe u ngrit prapë dhe udhëtoi nëpër atdhe për të lënë shenjat, preku siluetë të brishta të rupit të mermertë, skaliti simbole të shpirtit të trazuar dhe një ditë Ö.. u këput! Ra një kollos që për këdo ishte e pabesueshme, ra skulptori i madh pa e kuptuar dhe ndjerë askush se mund të binte.

      Kristaq Rama aq sa i madh ishte si skulptor, po i tillë qe si njeri. Fisnik dhe human, burrë kuvendi, i urtë dhe i mençur. Ai kishte kulturë se studjoi dhe e thelloi vetëÖ.. Do ta kujtojmë gjithmonë "bablokun" tonë. Ngjiste shkallët e tepërta për në apartamentin modest dhe ndjente lumturinë në familjen e tij, duke përkëdhelur mbesën që kur e merrte në supe dukej si lule mali. Hapte dyert e studios që kërcisnin nga lodhja, pasi kapërcente pellgun me ujë dhe humbiste në punë. "Zgjohej" kur e thërriste Muntazi apo i vërshëllente Thomai për kafe. Merrte pensionin e zakonshëm, pas një pensionimi të dhunshëm, por kënaqej që njerëzit e respektonin atë dhe veprën e tij, përuleshin përpara skulpturës Rama. Ç'na shëmtove o "bablok"! Por Kristaq Rama, bashkë me Vilsonin, Danishin, Saliun, Shabanin, Guri Madhin, Ksenofonin, Muntazin, ndikuan shumë në zhvillimin më tej të artit tonë kombëtar. Ata ishin një hallkë e rëndësishme e pararendësve të tyre që krijuan shkollën e lartë të arteve figurative, seleksionuan talente dhe riklasifikuan arritje të pikturës dhe skulpturës, sollën një frymë të re dhe aq sa u mundën dhe dinin, ngritën shkollën dhe në përgjithësi artin në një stad të ri zhvillimi megjithë privacionet dhe telashet e kohës.

      Kristaq Rama me veprën e tij krijoi vetë shkollë, një koleksion veprash që kanë vlerën e një Akademie që meriton të quhet "Kristaq Rama" pasi ajo ka vlerat e traditave më të shquara si dhe vizionet e reja të kohës. Siluetet elegante dhe përkujdesja e sensit të bukur të Kristaqit, kur bashkohej me vrullin e kompozimin dinamik të Muntazit, plastikën e modeluar të Shabanit, vepra e tyre monumentale bëhej e bukur dhe madhështore. Kristaq Rama i kishte shokët të rrallë. Miqtë e tjerë ishin nga të gjithë moshat, punërat, të artit, të sportit, të lagjes, qytetit, të Durrësit, Shkodrës, Prishtinës etj., të Shqipërisë.

      Kristaqin e deshën se ishte për t'u dashur. Lum ai që la këtë emër!