Arqipeshkvi Mjeda në dokumentet malazeze të vitit 1913

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Arqipeshkvi Mjeda në dokumentet malazeze të vitit 1913

      Shkombëtarizimi-përmes konvertimit në ortodoks të musliamnëve dhe katolikëve shqiptarë

      Kosova dhe viset e tjera shqiptare, të pushtuara në tetor-nëntor 1912 nga ushtritë serbe dhe malazeze e të aneksuar prej tyre me vendimet e Konferencës së Londrës së vitit 1913, përfshinin një territor të gjerë prej të paktën 24.000 km2, ku banonte një popullsi prej rreth 1 milion banorësh, 80% e së cilës ishte shqiptare.
      Argjipeshkvi Lazër Mjeda, njëri ndër atdhetarët më të shquar si dhe bari shpirtëror tejet i devotshëm, me tërë qenien e tij ishte përkushtuar në shërbim të misionit të tij të shenjtë të ruajtjes të identitetit të tij fetar dhe kombëtar të pjesëtarëve të grigjës së tij. Ndër detyrat e rënda të tij ishte edhe ballafaqimi me dhunën e tmerrshme të ushtruar ndaj popullit shqiptar për t’u konvertuar në ortodoksizëm.
      Aksionin për ndërrimin e fesë e udhëhoqi Savë Batarja
      Kosova dhe viset e tjera shqiptare, të pushtuara në tetor-nëntor 1912 nga ushtritë serbe dhe malazeze e të aneksuar prej tyre me vendimet e Konferencës së Londrës së vitit 1913, përfshinin një territor të gjerë prej të paktën 24.000 km2, ku banonte një popullsi prej rreth 1 milion banorësh, 80% e së cilës ishte shqiptare. Në këto troje u vendos një pushtet tejet i egër dhe i paparë ushtarako-policor. Politika e konvertimit ishte një pjesë e masave më të rënda të shtypjes politike për shkombëtarizimin dhe asi¬mi¬li¬min e popullsisë shqiptare, e cila u manifestua në terri¬to¬ret e pushtuara nga Mali i Zi gjatë vitit 1912-1913. Konvertimi në ortodoksi i popullsisë shqiptare ka-to¬like dhe myslimane në Kosovë dhe më gjerë, gjatë luftës ballkanike deri në Luftën e Parë Botërore, paraqet një for¬më të posaçme, tejet drastike dhe brutale të terrorit dhe gjenocidit shtetëror, të cilën Mali i Zi dhe Serbia e zbatuan me ndihmën e soldateskës së tyre. Qëllimi kryesor i kon¬ver¬timit ishte shkombëtarizimi dhe asimilimi i asaj pjese të popullit shqiptar në territoret e pushtuara që do të pranonte ndërrimin e fesë dhe shpërnguljen e asaj pjese që nuk do ta pranonte këtë. Në këtë mënyrë ishte menduar spastrimi etnik dhe fetar nga “elementi i huaj” dhe krijimi i një Ko-sove të pastër sllave e ortodokse.
      Në ballë të fushatës mizore, të menaxhuar nga Kral Nikolla, ishin edhe zbatuesit e këtij projekti gjeneralët e pamëshirshëm malazez, Radomir Veshoviqi e Janko Vu¬kotiqi.
      Aksionin për ndërrimin e fesë e udhëhoqi Sava Lla¬zareviqi, i quajtur nga populli shqiptar si Savë Batarja, sepse ngado që shkonte pushkatonte, vriste, therte e masa¬kronte shqiptarë.
      Gjatë vitit 1912-1913 Savë Bataja me bandën e tij “Crna Ruka” në Pejë në rrethinë kishte masakruar çnjerë¬zisht qindra shqiptarë nëpër fshatrat e Zllapekut, Turjakës, Çallapekut, Bokshiqit, Jabllanicës, Dobërdolit. Spiuni më i njohur i asaj kohe, i cili i shërbeu me besnikëri Savë Ba¬ta¬res, ishte Lafë Ademi i Strellcit të Epërm. Ndonëse qarqet pushtuese përpiqeshin t’i ndanin shqiptarët, ata, pa dallim, feje ishin tok, andaj, qarqet sho¬vi¬¬niste serbe nuk kishin as mundësi as guxim për t’i hyrë këtij likuidimi, siç tentuan, pa likuiduar kreun e Kishës Katolike Shqiptare. Lidhur me këtë, më 25.III.1913, Mini¬stria e Ushtrisë serbe kishte marrë këtë shkresë sekrete: “Komandanti i Divizionit të Kosovës ankohet në Pe¬shkopin e Prizrenit (është fjala për ipeshkvin Lazër Mje¬da), duke theksuar se ai po mbante lidhje të ngushta me shqiptarët përtej kufirit dhe se po zhvillonte agjitacion armiqësor kundër interesave tona të përgjithshme. Koman¬da¬nti është i mendimit se do të ishte e dobishme që atë dhe selinë e peshkopit t’i transferojnë prej Prizrenit diku në brendi të vendit”. Kjo gjë sipas qeverisë dhe doku-mentacionit malazias duhet të bëhej për “shkaqe sigurie”.
      Deri në mars 1913, në rrethin e Gjakovës malazeztë konvertuan mbi 1200 shqip¬tarë katolik në fenë ortodokse
      Ipeshkvi Lazër Mjeda, si bari shpirtëror dhe atdhetar i devotshëm, menjëherë e ngriti çështjen te Konsullata austro-hungareze dhe ajo italiane që ndodheshin në Pri¬zren. Sipas dokumenteve të kohës, shihet se në fillim të marsit të vitit 1913 edhe 70 familje shqiptare “shprehen dë¬shirën” për të kaluar në ortodoksi. Gjithashtu, edhe më 23 shkurt 1913, në Gjakovë u bë konvertimi i 503 familjeve të kësaj ane. Në lidhje me kë¬të ngjarje është interesante letra e një “dëshmitari ok¬u¬lar” nga 3 marsi 1913, e publikuar në revynë “Vesnik Srp-ske Crkve”, për mars-prill 1913, në faqen 270. Në atë letër thuhet se atë ditë në Gjakovë ishte gazmend, aty para kapi¬te¬nisë ishte tubuar populli, mbi 600 frymë. Sipas autorit, ishin këto fshatra që në të kaluarën ishin “katolizuar dhe shqiptarizuar”, kurse tani kishin ardhur për të kaluar në ortodoksi, për t’u kthyer në “tufën e vet”. Në këtë gaz¬mend merrte pjesë edhe argjipeshkvi i Shkupit-Prizrenit, imzot Lazër Mjeda, atëherë në seli në Prizren...
      “Dhe... erdhi ipeshkvi me priftërinjtë e tij në Prizren. Erdhën në kapiteni tek administratori malazias z. Pla¬menac”, i cili i priti përzemërsisht dhe i “ofroi zotit ipesh¬këv që vetë ta pyeste popullin a do të kalojë vullnetarisht në ortodoksi, apo mos është i shtyrë në çfarëdo mënyre të bëjë këtë. Ipeshkvi pranoi, “natyrisht, me kënaqësi” dhe bashkë me të dy priftërinjtë, të Gjakovës dhe të Prizrenit, erdhi në kapiteni, para së cilës tashmë ishte mbledhur po¬pulli, i cili priste pagëzimin.
      Z. Plamenac e mori fjalën. Me fjalë të zgjedhura dhe të vendosura, pa kurrfarë dykuptimësie, ai iu drejtua po¬pullit me pyetje: A po pranoni me vullnetin tuaj ta ndërro¬ni fenë? A mos u ka detyruar kush? A mos po frikësoheni?
      Askush nuk na ka shtyrë, bindur e lëre më detyruar. Do të shkojmë në tufën tonë. Duam të jemi të njëjtë me vëllezërit tanë edhe me fe, të cilët na kanë çliruar - iu për¬gjigj plaku i thinjur Andria Mihajloviq.
      Fjalën e mori edhe ipeshkvi. Më zë të dridhur dhe i hutuar, foli me gjuhën arnuate. Ipeshkvi është i lindur nga kjo anë (Imzot Lazër Mjeda ishte shkodran).
      “Mos kini frikë nga askush! Ja unë jam Këtu. Kam ardhur që të ju porosis të ju këshilloj dhe të ju lus. Mos thoni se nuk ju kam ardhur”.
      Konvertimi me dhunë u bë metodë e gjenocidit shpir¬tëror dhe fizik. Vetëm deri në muajin mars të vitit 1913, në rrethin e Gjakovës malazeztë konvertuan mbi 1200 shqip¬tarë të ritit katolik në fenë ortodokse të Lindjes, ndërsa ata që kundërshtonin vriteshin, siç është rasti me fratin Luigj Palajn, bashkë me 50 shqiptarë, më 22.2.1913, në fshatin Janosh të Gjakovës. Për të bërë presione edhe më të më¬dha, merreshin peng paria e fshatrave dhe familjet e atyre që nuk u nënshtroheshin, por arratiseshin e bënin rezis¬tencë të armatosur.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • Krimet malazeze kaluan çdo masë

      Ministri informon se qëllimi i këtij udhëtimi është që ta rivendosë status quon konfesionale, jo vetëm për ka¬to¬likët e dërguar në kishën ortodokse nga një shpurë ma¬laziase më 15 të këtij muaji, por për të gjitha konver¬timet e tjera me dhunë, për të cilat administratori peran¬do¬rak austro-hungarez e konsideron përgjegjës administra¬to¬rin e Malit të Zi.
      Krimet e kaluan çdo masë: Popullsia kërkonte shpë¬tim. Përpjekjet e Lazër Mjedës në mbrojtje të tyre ishin të vazhdueshme. Ai kishte vendosur që të jetë në mbrojtje të besimtarëve të vet dhe mbarë popullit shqiptar, qoftë edhe nëse e paguante me kokën e tij dhe e përjetonte fatin e Luigj Palajt.
      Vrasja e priftit Luigj Palaj
      Argjipeshkvi intervenoi te faktori ndër¬ko¬mbë¬tar, i informoi nënkonsujt austriakë dhe italianë - Pecelin dhe Zakulin. Me kërkesën e Austro-Hungarisë u formua Komisioni ndërkombëtar për vërtetimin e gjendjes. Në atë komision, i cili filloi punën në fillim të prillit 1913, merrnin pjesë nënkonsulli austriak, Pecel, italian Zakulini, imzot Lazër Mjeda, kurse nga ana malaziase Gavro Pera¬ziq dhe Lubo Bakiq. Komisioni e vërtetoi se konvertimi ishte bërë me dhunë dhe se viktimë e dhunës ishte atë Lu¬igj Palaj.
      Austro-Hungaria, në kërkesën e saj për mbrojtje, i referohej të drejtës së protektorit të saj kulturor (Kultus¬pro¬tetorati) që e kishte siguruar pas luftëraveme Perando¬ri¬në Osmane, sipas marrëveshjeve të paqes në Salvatork (1615), në Karllovac (1699) dhe në Beograd (1739).Vjena u referohej edhe vendimeve të Kongresit të Berlinit që e obligonin Malin e Zi t’i përmbahej respektimit të ndjenja¬ve fetare në viset e okupuara. Së këtejmi me notën e parë që Vjena ia dorëzoi Qeverisë së Malit të Zi tërhiqte vërej¬tjen për indinjatën që kishte shkaktuar vrasja e klerikut Luigj Palaj në popull dhe në klerin katolik, ndërsa, në të njëjtën kohë, kërkohej zhvillimi i hetimeve rrënjësore rreth burgosjes e vrasjes së tij. Në këtë notë theksohej edhe e drej¬ta e satisfaksionit po qe se nuk do të merrej një për¬gjigje e kënaqshme. Me notën e dytë Vjena kërkonte nga Cetina rikthimin e menjëhershëm të shqiptarëve katolikë në fenë e mëparshme, duke bërë me dije se hetimet do t’i zhvillonte argjipeshkvi i Prizrenit, Lazër Mjeda, i shoqë¬ru¬ar nga nënkonsulli i atjeshëm austriak. I dërguari austriak në Beograd ia lexoi Pashiqit notën e Qeverisë së tij dër¬guar Qeverisë malaziase.
      Qeveria malaziase fillimisht nuk u pajtua në asnjë mënyrë që punën e hetimeve ta merrte në dorë prelati i ki¬shës katolike dhe aq më pak ta shoqëronte në Gjakovë përfaqësuesi i një fuqie të madhe, por duket se pas këshi¬llave të Petërburgut dhe të Beogradit, më në fund, lëshoi pe, u pajtua me ngritjen e një komisioni mikst të hetimeve dhe caktoi dy përfaqësues të saj - Gavro Vukotiqin dhe Lu¬bo Bakiqin.
      Ministria e Brendshme në Cetinë, gjegjësisht mini-s¬tri Plamenac, në telegramin shumë urgjent nr. 1014 të da¬tës 15 mars 1913 dërguar drejtorisë Krahinore në Pejë u sugjeronte që, në rast të ardhjes të argjipeshkvit të Pri¬zre¬nit, Lazër Mjeda, ta prisnin si ishte më së miri dhe t’i jep¬nin përcjellje e sigurt të nderit. Bëheshin me dije se si arqipeshkvi vinte të informohej për vrasjen e klerikut katolik Luigj Palaj, prandaj duhej t’i viheshin në ndihmë. Nga ana tjetër këshilloheshin që, po qe se së bashku me atë vinte konsulli austro-hungarez i Prizrenit, ose cilido nëpunës i Konsullatës austriake, t’ia komunikonin me shu¬më njerëzi që të largohet sa më parë nga ajo krahinë, duke i dhënë përcjelljen e sigurt deri te posta e parë serbe. Në fund të telegramit pasonte kërcënimi se për moszbatimin e kësaj urdhërese do të jenë përgjegjës deri në pikën e fun¬dit.
      Përpjekjet e arqipeshkvit Mjeda për ta penguar kon¬vertimin me dhunë në ortodoks
      Po atë ditë, më 15 mars 1913, krahinari i Gjakovës e informon ministrin Plamenac në Cetinë, përmes tele¬gramit, se pikërisht mbrëmjen e kaluar kishte arritur nga Prizreni argjipeshkvi latin Lazër Mjeda dhe se qëllimi krye¬sor i ardhjes së tij ishte puna e kryqëzimit të kato¬li¬këve dhe orvatja për ta penguar këtë.
      Përpjekjet e argjipeshkvit Mjeda për ta penguar kon¬vertimin ishim të vazhdueshme, sikundër ishte e vazh¬due¬shme mbikëqyrja e forcave ushtarake dhe policore mala¬ze¬ze ndaj tij.
      Më 22 mars 1913 ministri fuqiplotë i Austro-Hun-garisë në Cetinë i drejtohej Ministrisë së Jashtme të Malit të Zi në Cetinë përmes një note verbale ku e informonte se pas raporteve të komunikuara nga argjipeshkvi i Prizrenit lidhur me ndërrimet e fesë me dhunë nga autoritetet mala¬zeze në Gjakovë dhe në rrethinën e këtij qyteti, imzot Lazër Mjeda dhe administratori i Konsullatës Perandorake në Prizren, De Poezel [Pecel], do të udhëtojnë bashkë në Gjakovë dhe në rrethinën e saj, në një datë të cilën administratori perandorak dhe mbretëror do t’ia bëjë me dije administratorit të Malit të Zi.
      Ministri informon se qëllimi i këtij udhëtimi është që ta rivendosë status quon konfesionale, jo vetëm për ka¬to¬likët e dërguar në kishën ortodokse nga një shpurë ma¬laziase më 15 të këtij muaji, por për të gjitha konver¬timet e tjera me dhunë, për të cilat administratori peran¬do¬rak austro-hungarez e konsideron përgjegjës administra¬to¬rin e Malit të Zi.
      Nota gjithashtu qartësonte se argjipeshkvi, Lazër Mjeda, do ta ketë për detyrë t’i kthejë në gjirin e kishës katolike të gjithë ata të cilëve iu ndërrua feja me dhunë, ndërsa z. Poezel do të jetë i ngarkuar ta ndihmojë imzot Mjedën në marrëdhëniet e tij me autoritetet malazeze si dhe për konstatimin e gjendjes së krijuar.
      Kjo notë ishte tejet e pakëndshme për autoritet qeve¬ritare malazeze dhe me vetë faktin që informoheshin auto¬ritetet malazeze se argjipeshkvi do të jetë nën shoqërimin dhe përcjelljen e tyre ishte sinjal shumë domethënës që të mos gabohej ndaj tij në marrjen e masave ekstreme - likuidimit fizik siç kishte ndodhur me Luigj Palajn.
      Katër ditë më vonë Ministria e Jashtme e Malit të Zi në Cetinë, nën presionin austro-hungarez, i drejtohet me një letër Legatës mbretërore austro-hungareze në Cetinë gjoja për t’u deklaruar se po përpiqej për mbarëvajtjen e procesit të hetimit në Kosovë, duke deklaruar se pikërisht autoritetet e tyre nuk ia njihnin të drejtën e pjesëmarrjes në hetime konsullit italian. Duke u përpjekur gjoja të jenë korrekte, autoritetet malazeze deklarohen se nuk e kundër¬shtojmë këtë aspak dhe se janë të interesuara të shihet vetëm e vërteta.
      Me arritjen e delegatëve tonë në vend, konsulli austriak u kishte deklaruar atyre se ishte udhëzuar që punën e konvertimit ta hetonin ai, argjipeshkvi i Prizrenit Lazër Mjeda dhe vojvoda Vukotiq, kurse çështjen e vra¬sjes së priftit Luigj Palaj ta hetonin dy të parët dhe Lubo¬mir Bakiq. Siç shihet, edhe përmes këtij dokumenti anke¬së, autoritet qeveritare malazeze përpiqen që ta hedhin topin dhe përgjegjësinë tek autoritetet austro-hungareze duke u dhënë atyre të kuptojnë se e kanë marrë në përgje¬gjësi të plotë procesin mbi hetimin e konvertimit dhe pri¬ftit Luigj Palaj.
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • Mjeda ishte planifikuar të vritej nga dora e ndonjë shqiptari

      U morën të gjitha masat që e vërteta për konvertimin dhe vrasjen e patër Luigjit të mos dalë kurr¬se¬si në dritë. Klerikut të lartë shqiptar “i qenë lidhur duart”: nuk mund të lëvizte lirisht, as të merrte kontakt me grigjën e tij, kurse fshatarëve të konvertuar, ose u ndalohej kalimi nga zona malazeze në atë serbe, ku ishte kisha, ose kër¬cënoheshin me vrasje po të deklaronin se qenë kthyer në ortodoksi pa vetëdashje.
      Më 30 mars zyrtari malazias Plemenac nga Peja i dërgon ministrit në Cetinë një telegram urgjent, ku e informon se mbrëmë kishin arritur nga Prizreni në Gja¬ko¬vë argjipeshkvi Mjeda dhe konsulli Pecel, ndërkaq në telegramin e ditës së nesërme dërguar ministrit në Cetinë e informonte atë se kishte informacione nga kapiteni Çukiq se sot i kishte bërë një vizitë konsullit dhe argjipeshkvit. Konsulli e luti ta lejojë që sot pasdite të shkojë nëpër fshatra dhe ai e lejoi.
      Me të arritur të argjipeshkvit Lazër Mjeda në Gja¬ko¬vë (më 29 mars), i shoqëruar nga oficeri serb Panta Ga¬vriloviq dhe nënkonsujt Pecel [Poezel] dhe Çikulini, auto¬ri¬tetet malazeze u përkujdesën që misioni i tyre të dësh¬tonte plotësisht. U morën të gjitha masat që e vërteta për konvertimin dhe vrasjen e patër Luigjit të mos dalë kurr¬se¬si në dritë. Klerikut të lartë shqiptar “i qenë lidhur duart”: nuk mund të lëvizte lirisht, as të merrte kontakt me grigjën e tij, kurse fshatarëve të konvertuar, ose u ndalohej kalimi nga zona malazeze në atë serbe, ku ishte kisha, ose kër¬cënoheshin me vrasje po të deklaronin se qenë kthyer në ortodoksi pa vetëdashje. Ditën e dytë të arritjes së arqi¬peshkvit në Gjakovë kaluan nga feja katolike në atë orto¬do¬kse edhe 530 frymë. Përpjekjet e tij për t’ua kthyer mendjen qenë të kota. Fshatarët po të deklaroheshin lirisht i priste hakmarrja, aq më parë që Sava Lazareviqi vazh¬do¬nte krimet nëpër fshatra: disa njerëz i vriste në vend, ca i merrte me vete të lidhur dhe i likuidonte rrugës. Zëvendës¬krahinari i Pejës (Jovoviq) nga ana e tij nuk pushonte ndjekjen e të arratisurve të shpallur kriminelë, i rrethonte me ushtri të madhe dhe i vriste që të gjithë, kurse shtëpitë e “jatakëve” i bënte rrafsh me tokë.
      16 katolikë të zonës malaziase ia dolën të përvidheshin natën dhe të shkonin drejt në kishën e Gjakovës
      Komisioni mikst i hetimeve u mblodh më në fund më 6 prill, por nuk filloi menjëherë punën për shkak të pengesave të ndryshme nga pala malaziase sidomos në punën e anketimit të katolikëve të konvertuar. Megjithatë 16 katolikë të zonës malaziase ia dolën të përvidheshin natën dhe të shkonin drejt në kishën e Gjakovës. Organet malazeze bënë çmos t’i nxjerrin së andejmi, ashtu që ia arritën t’i shkëpusnin tre veta dhe nga njëri prej tyre nxorën deklaratën se gjoja qenë të mashtruar dhe se u kishin ofruar nga 100 lira turke për të deklaruar se e kishin kaluar me dhunë në fenë ortodokse. Mirëpo, kjo deklaratë e vetme nuk bënte punë përballë asaj të 13 të tjerëve që ishin betuar se së pari qenë torturuar mizorisht me pre¬te¬k¬stin e fshehjes së armëve, kështu që u shtrënguan të ndë¬rronin fenë për të shpëtuar nga persekutimet e mëtej¬shme. Autoritetet malazeze të mllefosura nga këto dekla¬rata bllo¬kuan të gjitha vendkalimet me roja të forta dhe ndaluan çdo kalim në anën tjetër të qytetit për t’ia prerë kështu rru¬gën mbledhjes së fakteve. Prandaj, ato kërkonin zhvillimin e hetimeve në territorin malazias, kurse arqipeshkvi Mje-da kundërvihej me argumentin e fortë në dorë se katolikët e konvertuar ishin persekutuar dhe nuk guxonin të shfa¬qnin dëshirën e tyre për t’u kthyer në katolicizëm.
      Nga ana e saj Qeveria austro–hungareze kërkoi nga ajo malazeze, pos tjerash, që elementit katolik t’i gara¬n¬tohej e drejta e zgjedhjes së lirë të vendbanimit, përkatë-sisht të kalonte në zonën okupuese serbe, ose në Shqipëri. Qeveria e Malit të Zi u përgjigj se katolicizmi ishte i mbrojtur me ligjet e Malit të Zi. Puna shkoi deri aty sa malazezët gati e kishin ndarë mendjen ta vrisnin argji¬pesh¬kvin Mjeda me dorën e ndonjë shqiptari.
      Krahas këtyre krimeve, vinte krimi tjetër i vrasjes së njerëzve për së gjalli, që ishte shtrëngesa ekonomike deri në katandisje të plotë. Okupatori malazias nuk mjaftohej me ngarkimin e popullatës me barrën tepër të rëndë të gjithfarë tatimesh e taksash, me vjeljen e të dhjetave, se¬kue¬strimin e bagëtisë, ushqimit të kafshëve e të drithit, me grabitjen e të thuash e të gjithë kuajve, gjobitjet e ndry¬sh¬me.

      Fillimi i Luftës së Parë Botërore shpëtoi ortodoksizmin e katolikëve shqiptarë me dhunë
      Ishte e natyrshme që, me gjithë dëshirën për elimi¬ni¬min fizik të argjipeshkvit Lazër Mjeda, autoritetet qeve¬ri¬tare, nën presionin e vendeve perëndimore e kryesisht të Austro-Hungarisë, detyroheshin të loznin politikë dhe të krijonin përshtypjen artificiale kinse çdo gjë që ndodhte ishte e padhunshme dhe me vetëdëshirë. Në vazhdën e le¬tër¬këmbimit të vazhdueshëm, Ministria e Brendshme nga Cetina i shkruante brigadierit R. Veshoviq në Pejë, më 27 maj 1913, ku e këshillonte se “në qoftë se paraqitet arqi¬peshkvi Mjeda, për të cilin bëhet fjalë në telegramin tuaj të mbrëmshëm, e pritni me respekt as mos t’u imponoheni as mos t’i ndihmoni. Mirëpo, ndiqeni punën dhe sjelljen e tij pa rënë në sy.”
      Kurse, më 9 qershor 1913, brigadieri R. Veshoviq e in¬for¬monte përmes telegramit ministrin e Brendshëm Gojniq se ishte e vërtetë që arqipeshkvi i Prizrenit, Lazër Mjeda, së bashku me konsullin austriak, hulumtuan ndër katolikë nëse ata e kishin përqafuar ortodoksinë me vullnet dhe pastaj i këshilloi të ktheheshin në fenë e tyre të përparshme katolike. Ata thuhej në telegram se nuk kishin kaluar në territorin e pushtuar nga malazezët, por kishin thirrur nga një person për çdo shtëpi nga territori nën sundimin malazias në mbledhje në kishën katolike që gjendej në territorin serb.
      Telegrami informonte në detaje edhe mbi faktin se arqipeshkvi Mjeda u kishte mbajtur aty predikimin dhe është fare e sigurt se ai dhe konsulli patën sukses dhe se të gjithë të kryqëzuarit u kthyen në katolicizëm.
      Lazër Mjeda u përcoll këmba-këmbës dhe se çdo vep¬rim i tij ishte nën mbikëqyrjen e plotë të organeve shtetërore malazeze. Ishte më se e natyrshme se veprime të vrazhda nuk mund të ndërmerreshin kundër tij pa urdhrat qeveritarë. Këtë e dëshmon edhe një telegram që komi¬sioni hetues nga Peja ia shkruante ministrit të Brendshëm Gojniq në Cetinë, më 9 qershor 1913, ku, ndër të tjera, i shkru¬ante se organet e Gjakovës e kishin informuar se ar¬gji¬peshkvi katolik Mjeda ishte në Gjakovë dhe men¬donte që të nesërmen, më 27 qershor, të udhëtonte për në Pejë e së këtejmi të shkonte në Zllakuqan, përtej Drinit, ku katoliket kanë kishën. Po këto organe më njoftojnë se arqipeshkvi u ka bërë thirrje katolikëve që ikën nga terri¬to¬ri ynë në atë serb të tregojnë nëse kaluan në orto¬do¬k-sizëm vullnetarisht apo me detyrim. Sipas raporteve të deri¬tanishme, katolikët u përgjigjën se kaluan në orto¬doksizëm me dhunë dhe se janë të gatshëm të kthehen përsëri në katolicizëm. Në fund të telegramit gjithsesi kërkojnë udhëzime të mëtutjeshme se si të sillen me argji¬peshkvin.
      Për dallim nga zyrtarët malazez, që vazhdimisht du¬hej të merrnin instruksione nga organet e larta qeveritare se si të silleshin ndaj veprimeve të arqipeshkvit Mjeda, argjipeshkvi nuk kishte nevojë për instruksione të veçanta nga askush. Ato përherë i kishte pasur të qarta: ruajtja e grigjës së tij, qoftë edhe me çmimin e jetës së vet. Thuhet se trimat i përcjell fati. Edhe Lazër Mjedës më bashkë¬kombësit e vet nën sundimin malazias, për t’i shpëtuar këtij tmerri të paparë, u shërbeu fati: filloi Lufta e Parë Botërore. Gjithsesi, nën sundimin austro-hungarez shqip¬tarët frymuan shumë më lirshëm. (fund)
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...