Gorreja, një vendbanim i lashtë i Bregut të Matit-Kurbinit

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Gorreja, një vendbanim i lashtë i Bregut të Matit-Kurbinit

      Fusha nën Lumin Mat kishte Stemën që nga viti 1355 (1)
      Gorreja ndodhet në zemër te fushës nën lumin Mat, në perëndim të maleve të Kurbinit, dikur Bregu i Matës i Poshtëm, në anë të Bollaxhës së Laçit ( 1942 ), në lokalitetin e Gurëzit, i cili shënohej në hartë që më vitin 1430, ndërsa gjithë fusha nën lumin Mat kishte stemë që me 1355. Territori I saj ishte i përbërë nga shumë njësi hidrike, si Rruxhaj, Rrela, Vija, Gorga , Bollaxha. Lumi i vetëm ishte Trapakeqi , si një bisht ujor i Gjirit detar të Shllinzës në jugperëndim të Gorresë, gjatësia e tij ishte 4-5 km me një shtrat argjilor me thellësi 1-2 m. Lartësia mbi nivelin e detit varion nga 0, 75 – 1: 00 metra. Gorreja kishte 22 kulla me themel (e pa themel) guri dhe 13 burime me ujë shumë të mirë në thellësi 52-120 metra. Më 1946 kishte një territor rreth 1600 ha, nga të cilat 200 ha tokë të punueshme e më 1991 kishte 820 ha. Pas humbjes të një sipërfaqeje të konsiderueshme prej ligjit, është rrudhur në 700 ha për rreth 1200 banorë. Popullsia vendase sot duhet konsideruar e plakur për shkak të emigrimit masiv kryesisht në Itali, ShBA, por edhe në vende të tjera. Një përshkrim i konsullit austriak në Shkodër , Theodor Ippen ( 1861-1935 Gorreja shquhej për pyjet e saj të përbërë siç e përmendin të vjetrit dhe e konfirmon konsulli I Austro-Hungarisë në Shkodër, Theodor Ippen ( 1861-1935 ) rreth viteve 1897 – 1904, i cili kishte njohuri të thella për viset shqiptare duke hyrë kështu në radhën e albanologëve të monarkisë së tij. Ippen përmend në ultësirën bregdetare të Shqipërisë së Veriut: “ Me gjithë prerjen pa kriter të drurëve në kohët e fundit, pylli vazhdon të mbizotërojë duke hijeshuar edhe majat e lartësive përreth. Hapësira të gjera janë të veshura me pyje të bukura lisash të vjetër, frashëri dhe vidhi. Një zonë e shquar pyjore shtrihet nga Bregu i majtë i Matit, duke përfshirë gjithë gjerësinë e ultësirës në drejtim të jugut. Me të bashkohen përgjatë gjirit të Shëllinzës pyjet e Gorresë, Fushë Kuqes, Alkut, Neglave ( sot Adriatiku ), Gurëzit, Breg Gjapshit, që në brendësi arrin deri në afërsi të Rranxave të Kurbinit. Me gjithë moçalet dhe shtigjet e këqija nëpër këto pyje dhe hendeqe mund te udhëtohet me kënaqësi për orë të tëra, veçanërisht si gjahtar. Sado e kthjellët dhe e nxehtë të jetë dita, nën çatinë e gjetheve bën fresk dhe bën muzg. Rrallëherë depërton përmes degëve ndonjë rreze dielli. Veçanërisht tërheqës është qëndrimi në bregdet ( Fushë Kuqe ), krejtësisht i rrafshët. Kurorat e gjelbra të pemëve, deti blu dhe rërë e verdhë e bregut bashkohen në një simfoni qetësuese ngjyrash. Nga fillimi i dhjetorit deri nga mesi i marsit, ashtu si përgjatë gjithë bregdetit të Shqipërisë veriore, këtu kalojnë dimrin, në një numër të konsiderueshëm shapkat e pyllit, por nga viti në vit numri i tyre ndryshon në zona të veçanta gjuetie; kjo varet nëse këtu apo atje mjedisi I premton më shumë këtij zogu delikat. Kënetat banohen nga rosat e egra. Lepujt janë të rrallë. Në vend të tyre dëgjohet çdo mbrëmje ulërima e çakejve që këtu shfaqen në një numër mjaft të madh. Për fat të keq tani me pyllin po sillen shumë keq dhe pa u menduar. Çdo dimër vijnë nën kupolat e pemëve druvarë dhe trungjet e bukura shkojnë në pjesën më të madhe për dru zjarri në Tripoli dhe Aleksandri. Arat nëpër pyje zihen nga livadhet dhe të mbjellat. Produkti kryesor është misri, i cili rritet veçanërisht në tokat mbi lumin Mat. Madhësia e tij, ashtu si në përgjithësi vegjetacioni I harlisur, tregojnë për bollëkun që dremit akoma në tokën e virgjër. Por, për rritjen e prodhimit bujqësor janë të domosdoshme punime të kushtueshme përmirësimi , drenazhimi për sigurimin e brigjeve dhe ndërtimi i rrugëve. Këto kulla ndërtoheshin pjesërisht nga dëshira për të pasur një banesë të fortë imponuese dhe pjesërisht si strehim në kohët e armiqësive të gjakmarrjes apo të ndonjë shtrëngese tjetër ( si kryengritjet antiosmane të 22 qershorit e Bregut të Matës dhe 15 gushtit 1912 në periferi të Durrësit, sulmi mbi Tiranë në ndihmë të S. Bargjinit më 1810 (kronika e Dajçit, shën. im N.H. ). Kjo pjesë e zonës bregdetare vuan nga sulmet plaçkitëse të malësive nga ana e Lindjes, por jo nga Kurbini. “ Në këto malësi, vazhdon Ippen , jeton një numër i madh hajdutësh profesionistë të bagëtive, të cilët bastisjet e tyre të guximshme të natës i shtrijnë deri në afërsi të Durrësit, ku kanë në fushë natyrisht ndihmësit e tyre të shumtë. Rruga që lidhte Shkodrën me Manastirin Në fushë banesat prej guri thuajse nuk ekzistojnë, pasi materiali i ndërtimit do të duhej të merrej nga malet e largëta. Në muajt e verës – sipas meje N.H., shtëpitë e Gorresë mbeteshin të zbrazura pasi ato u përkasin malësorëve që banojnë nëntë muaj në fushë dhe tre muajt e nxehtë të verës i kalojnë në bjeshkët e tyre në Gropë të Ahut, Hot, Kastrat, Kelmend, sidomos Bajraku i Nikçit, Shkrel. Familja Kocaj thuhet se janë më të vjetrit në Gorre, familje blegtore që mësynte vende me kullota të mira dhe për këto resurse Gorreja në veçanti në gjithë fushën. Malësorët merrnin dhe bjeshkë me qira si në Kurbin, Bizë të Tiranës. Një shtegtim të tillë na e përmend në kujtimet e tij dhe At Zef Pllumbi ( 1924 – 2007 ) kur përmend dajën e tij, i cili nuk kishte marrë pjesë në gëzimin e lindjes së tij në Bjeshkët e Kelmendit, por ndodhej në bjeshkët e Tiranës. (Në fakt Mark Miri atë verë është i zënë me probleme politike siç e tregon një fotografi e këtij viti në Durrës, patjetër në lobim për Ahmet Zogun, me përfaqësues nga Bregu i Matës, si Vat Marashi, Gjo` Mirash Gjeloshi, Lekë Vuksani dhe përfaqësuesin e Gorresë Mark Staka. Diapazoni i tyre sipas Ippen është që nga kufiri malazez deri në fushën bregdetare, çka e përforcon edhe historian mirditor Pal Doçi në monografinë për Ded Gjo Lulin, botim 2007, faqe 3 se Malësia e Madhe ishte gjithë areali veriperëndimor. Sipas meje ky itinerar I malësorëve ishte me siguri edhe para pushtimit turk të fushës ku shtrihet Gorrej, ndoshta që në antikitet kur gegët ndodheshin rreth Foinikës. Kultivimi I tokave të misrit u lihej rrogëtarëve që vinin nga fshatrat të anës lindore të fushës. Stomi i Gorresë ka shërbyer si degëzim i Xhadesë së Mbretit që vinte nga Lezha ne bregun e Matës së sipërm, e cila lidh Shkodrën me Manastirin. Nëpërmjet kësaj xhadeje çohet posta me kafshë barre dhe bëhet gjithashtu gjithë transporti i trupave nga kryeqyteti për në qendrën e vilajetit më të largët evropian. Por, karrot nuk mund të qarkullojnë në të, pasi ajo është vetëm një rrugë kalldrëmi, turke, e mjerë dhe e vjetër, e mbushur me gropa të thella. Edhe për kapërcimin e Matit nuk ekziston ndonjë urë. Kalimi i këtij lumi të gjerë e të vrullshëm në dimër realizohet vetëm nga një trap, një varkë me vrima të mbyllura dosido dhe me lopata të vjetra. Në verë udhëtarët parapëlqejnë më mirë ta kalojnë lumin në va, se sa t’i besojnë këtij mjeti. Rruga përmes Bregut të Matës dhe Gorresë korrespondon mesa duket rrugës romake që lidhte Lezhën me Durrësin, në të cilën Kiepert vendos pranë kapërcimit të Matit vendin ku në vitin 40-30 para Krishtit, Genti duke u nisur nga Lezha kreu një inkursion. Një pasazh nga “Hylli i Dritës”: “ Një udhëtar para disa shekujsh kur kalonte mbi Kurbin pyeste: - A jeni mal apo arbër? Kurbinasi I përgjigjej: - Jo, gratë e atyre poshtë vishen ndryshe… (vijon)
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • Gjurmë mbi 2 mijë vjeçare (2)
      Kur dikush bënte një studim për Gorrenë e Lushnjes më 1937, botuar ne H.D., shkruante se emërvendi Gorre` kishte kuptimin e një pylli. Në frëngjisht afërsisht më ka rezultuar me prejardhje nga pyll me lepuj, rrugë karrosh apo vend ku ndertohen qerre, por në Francë kishtë rreth nëntë “Gorre`”. Në botë ka disa Gorre` ose me rrënjë emrin Gorre`, p.sh. Gorre`, Comune di Rittana, Piemonte,Gorretto ( Itali ), etj. Duke u nisur nga emri i kishës, pjesë e famullisë së cilës ishte Gorreja e përkthyer në italisht “Zoja e këshillit të Mirë”, (Si)Njora.., kjo jashtëkllapave mund të japë (si)Gjorra apo Gorre`, sepse malësorët e kanë më lehtë të përdorin “nj” se “gj” dhe ketë të fundit e preferojnë “g”, psh, Shën Gjon-in e thërrasin Sh` Njoni , Shën Gjergjin, Sh` Njergj dhe Shën Gjinit(Lezhë) Sh` Njin, i gjelm, me shumë krypë, i njelm ( për ujin e detit),g`juha për gjuha, g`juni për gjuri, etj. Në të folmen e vendasve zgorrç është një dru I zgavruar nga dekompozimi, i korroduar, zgavëra=z+gaura= z+garr, Gurë+z. Në veri Gorre-ja kufizohet me lagjen Rroxga të Gurëzit dhe ndoshta me një metatezë të gjatë mund të ketë dhënë Garro-s. Shpesh Gorreja përshkohej nga rruxhajt, shtretër të përkohshme gjatë përmbytjeve të lumit të Matit para vitit 1960 12-Th. Ippen përmend bjeshkën e Kastratit në Veleçik me emrin Goraj dhe kështu e shkruan edhe Gorrenë tonë (Në vendin antik Apoloni, Fier, Agoraja ka kuptimin e portës). Në një gjuhë të një fqinji malësorët quhen gornjakë, ndërsa banori quhet gorexhij, (si neglaxhij, fushkuqexhij, talexhij, vermoshaxhij, dukagjinj ), ku prapashtesa xhij,gjin, gjens= fis përshtatur në rastin tonë në banorë. Gorreja ndodhet në zemër të fushës nën Mat apo në fushën perëndimore, në Mazhe`, fshati fushor, Garreja e Krygjes, vend i shenjtë, varrezë adhtu si në Francë, Gorreja ndodhet (n) ga erre ( t ). Në Shqipëri përdoret shumë si patronim, sidomos nga rrethi i Lushnjes, psh Arqile Gorreja. Një dromonim besoj se vlen të përmendet si “Rruga e Shtrazes “, dhe duke ju referuar termit kishtar, “ Engjëlli Shtrazëtar”= Engjëlli i Rojes, ndoshta kemi më saktë “Rruga e Rojes” bregdetare, pyllit etj. Toponime të vogla janë Stomi i Gorresë, Kodra e Madhe, Bregu i Gorresë, Gjinazesi,Gjoli i Zi, Stanet e Kosovarëve, Tinat e Qymyrit, T`lamet e Kocae, Rrethet e Tom Nikae, Plepishta, pastaj simbas tokave të fiseve. Hidronime si Trapakeqi, Gorga e Groshit, Gorga e Barbullushit, Vija e Palit, Lymi i Keq, Vija e Ferrave, etj. Gjeveri, dasmoresha dhe kënga majëkrahu Dasmat karakterizohen përafërsisht si në të gjitha pjesët veriore të Shqipërisë dhe në Kosovë. Vajzës i ndahej rogu, leçitej në kishë (shpallje para martesës),për arsye që mos të bënte ndonjë vaki , nusja e dhëndërri binin gjë njëri me tjetrin, pra mos kishin lidhje gjaku. Paja kryesore ishin 5-7 xhubleta, sixhade etj. Dasmorët priteshin me respekt të madh dhe kur zinin vend një nga shtëpia ua fillonte këngën, si kangë majëkrahu, lahutë, por zakonisht e para. Në menun kishte edhe petulla me mjaltë. Krushqit sillnin, dorëzonin rakinë dhe e shkëmbenin me familjen e nuses. Në organikën e dasmorëve bënte pjesë edhe gjeveri dhe një dasmoreshë. I pari ishte një përfaqësues I fisit të dhëndrit, që merrte në dorëzim nusen. Ishte një mashkull jo jetim, i suksesshëm, pra që kishte fat dhe sillte mbarsi për çiftin e ri. Një përfaqësues i shtëpisë së nuses i thoshte kur kjo i kishte kaluar në dorë gjeverit : “ udha e mbarë, dhe kthe në krah të djathtë !”. Kjo ishte një provë që konsiderohej e vështirë pasi vinte në provë inteligjencën dhe emocionet e nuses. Nusja rrotullohej djathtas, ngrinte duvakun e kuq 3 herë dhe këtë ushtrim e përsëriste edhe dy herë të tjera pasi përparonte 3 gjurmë. E dyta , dasmoresha ishte shoqëruesja më e afërt e nuses. Dasmorët ishin me pushkë dhe pa pushkë si të ndodhnin. Rrugës me kuaj, nëse ndodhte edhe një karvan dasmorësh ( përvoja kishte treguar edhe ndeshje në radhën e kalimit, që ishte kthyer në tragjedi), ndërrohej itinerari I udhëtimit dhe ishte rregull që rruga të ndryshohej në kthim. Te shtëpia e dhëndrit pritej me këngë pritëse të nuses, shtinin me armë dhe hidhej “molla e nuses” nga mbrapa shtëpisë , mbi kulmin e saj në drejtim të oborrit ku ndodhej turma e të pranishmëve, që priste hedhjen e mollës. Rrëmbyesi I mollës, fituesi shpërblehej prej nuses me një palë çorape. Nusja drejtohej për në dhomën e saj në të cilën nuk ishte i pranishëm dhëndri, ndërsa dasmorët uleshin me të ftuarit e tjerë në sofra të rrumbullakëta e “t`paça e t`daça”, “Tungjatjeta, t`baftë mirë ajo e tjetra!”, “ku m`pe t`paftë e mira” pa mbarim. Për fëmijët caktohej një sofër e veçantë dhe një kujdestar. Rezervat i gjallë etnologjik, arkeologjik... Për këtë rast shërbente thirrësi. Trupi I të ndjerit “ruhej” ( i bëhej roje, hatërimi). Për këtë rast të afërmit shtrojnë një darkë për shpirtin e të ndjerit pas mesnate. Në ceremoninë mortore përfshihej “britja “( vajtimi burrnor) në rastin e burrit dhe vajtimi, ndërsa për gratë vetëm vajtimi. Nisjen nga shtëpia , gorrexhinjtë e bëjnë nga ora 11-12:00. Herët i dërgonin në sup deri në varrezë, më vonë me qerre me qe`, tani si gjithë bota e qytetëruar me makinën e shërbimit funeral. Fjala e rastit për ngushëlluesin drejtuar të afërmeve të të ndjerit është : “ Zoti ju ,të dhashtë kivet !”, “Zoti të forcoftë!”. Pranuesi I ngushëllimit ia kthen : “ paç kivet !”, “Zoti të ndihmoftë !” Mbas tri ditësh ndodh momenti i “të parit, të pamët, për kryeshnosh !” ose si një ngushëllim përforcues. Të afërm shkojnë për vizitë te varri. Në fund thuhet dhe :” për të mirë mbas sotit !” Për të vërtetuar vazhdimësinë e një vendi dhe një popullsie veç dokumenteve historike, etimologjisë, është i nevojshëm edhe kërkimi arkeologjik. Në jug të Gorresë, në kufi me pyjet e Bushneshit, mes livadheve të Kol Gjonit dhe Dod Mashit ishin vërejtur mure të vjetra të mbuluara me ferrë, me volum të korridorit 4m x 2m x 2m. Edhe unë i kam parë këto mbetje, kam gjetur qeramika, tjegulla, orendi prej dheu dhe ua kam dërguar veç e veç arkeologëve të institutit të Tiranës, gjatë gërmimeve në Lezhë, të gjithë më kanë thënë se këto i përkasin periudhës 100 vjet para Krishtit deri 100 vjet pas Krishtit. Nuk janë të vendit, por janë të sjella. Dom Nikoll Gazulli ( 1894 -1946 ), famullitar i Shkrelit, ne fjalorin e tij toponomastik kur përmend Gorrenë shkruan për një lagje të saj: “ Gjinazesi me trojet e kishës së Shën Mërisë. “ Gorreja kufizohet nga veriu nga “Trojet e kishës së Shën Gjergjit “, që përfaqësoheshin deri pas erozionit të Matit me disa varreza shumë të vjetra, çka tregon se popullsia këtu vazhdonte të jetonte edhe përpara pushtimit osman. Në perëndim përmendet porti i Shufadasë, viti 1393. Ndërsa fusha përmendej që në shekullin XII – XIII ku shquhet edhe një emblemë e vitit 1355 e njësisë nën lumin Mat. Nga lindja shtrihej “Rruga e Telit”, që ishte ndërtuar rreth Luftës së Parë Botërore, 1916-17 nga Austro-Hungaria sipas vijës Bregu I Gorresë, simbas bregut perëndimor të kënetës së Laçit. Në jug kufizohej nga ferrovia Mamurras -Fushkuqe 1929-1942. (vijon)
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • Një masakër misterioze e komunistëve (3)
      Dom Nikoll Gazulli ( 1894 -1946 ), famulltar i Shkrelit, nëe fjalorin e tij toponomastik kur përmend Gorrenë shkruan për një lagje të saj: “ Gjinazesi me trojet e kishës së Shën Mërisë. “ Gorreja kufizohet nga veriu nga “Trojet e kishës së Shën Gjergjit “, që përfaqësoheshin deri pas erozionit të Matit me disa varreza shumë të vjetra, çka tregon se popullsia këtu vazhdonte të jetonte edhe përpara pushtimit osman. Në perëndim përmendet porti i Shufadasë, viti 1393. Ndërsa fusha përmendej që në shekullin XII – XIII ku shquhet edhe një emblemë e vitit 1355 e njësisë nën lumin Mat. Nga lindja shtrihej “Rruga e Telit”, që ishte ndërtuar rreth luftë së Parë Botërore, viti 1916-17 nga Austro-Hungaria sipas vijës Bregu I Gorresë, simbas bregut perëndimor të Kënetës së Laçit. Në jug kufizohej nga ferrovia Mamurras -Fushkuqe 1929-1942. Vrasja e Rexhë Delisë dhe masakrimi i malësorëve Më 1941 ndodhi që Fran Gjek Bardheci kishte dale për gjueti rosash të egra aty afër shtëpisë me kunatin e tij nga Fushkuqja. Burri I ri ka qëlluar tufën e rosave që vinte nga deti dhe ka ndalur dy syresh, njëra ka rënë në një ferrë dhe ka qenë i vendosur për të nxjerrë duke e tërhequr më qytën e çiftes me model “ çarqe jashtë”. Ka harruar se arma ka pasur dhe një fishek të pazbrazur dhe kur ka bërë tërheqjen e shpendit më qytë, çarku ka ngec në ferrë dhe arma ka shkrepur në pulpën e këmbës dhe në ije duke I shkaktuar hemoragji të madhe. Ka qenë janar dhe shumë ngricë. Ky I ftohtë ka bërë që I plagosuri të hezitojë të dale deri në Milot ku ishte mjeku italian dhe të shkonte në botën tjetër. Më 1987 u bë spostimi I eshtrave të tij dhe në inventarin e gjetjeve kishte një unazë sermi dhe një stilograf me majë të verdhë floriri kjo nuk është e qartë, se ishte I shkolluar apo thjesht një shenjë fisnikërie?! Më 1943. Nokshiqët që banojnë pranë Martinajve Bregut të Honekut të Gogës e më larg arzhanicanëve, janë nisur për të bërë lëndë druri në Pyllen e Butë. Mes burrave është dhe një 22 vjeçar me qerre e qe`. Mehmet Bajrami ka marrë me vete dhe një armë. Kur kishin ngarkuar mjetet aty kishte futur dhe armën. Pararoja e ushtrisë naziste ka dashur të sigurojë kalimin e këmbësorisë dhe ka filluar kontrollin. Djaloshi ka pësuar afekt, mund t`i merrnin armën dhe pasi e ka nxjerrë nga vendi ka vrapuar duke tentuar të fshihet pas një trungu por ushtarët e kanë qëlluar për vdekje Më 1946, te postkomanda në Gurëz vetëm pak ditë më parë ka mbërritur një kapterr i ri (komunist) që nuk i dihej misioni dhe as sa ditë do të qëndrojë. Do të bëhet një tubim dhe do të vijë Rexhë Deliu si përfaqsues I qeverisë, (thonë se darkoi te Mark Miri, ishin miq, ishin misionarë dhe kishin marrë pjesë në mbledhjen e Mukjes). Kjo ndodhte me 26 gusht 1946. Eskorta e Babë Rexhës vendos përballë oratorit, një oficer i qëndron pranë, aty ndodhet dhe kapteri. Pas pak një krismë arme, sikur të shponte të gjithë të pranishmit ka prishur rendin dhe Babë Rexha është parë të rrëzohet nën këmbët e oficerit. Njerëzit janë ngritur në panik, por oficeri ka qenë më i sigurt dhe ka kërkuar rrethimin e të pranishmëve dhe të zinin vendet e mëparshme. – Kush e vrau Babë Rexhën ? –Ju e vratë – përgjigjet Prëtash Luca (1890- 1970), një malësor i mire që ishte ulur pranë Mark Mirit. -Kontrolloni dhe merrni erë armës së kapterrit. Oficeri i befasuar nga përgjigjja e Prëtashit dhe pastaj thonë edhe e Smajl Metës ka futur dorën në xhep dhe që andej ka nxjerrë një letër dhe ka lexuar : Mark Miri, ndodhet këtu, Mark Miri me gjithë Mirajt e tjerë lidhini. Pastaj ka vijuar me radhë shumë emra nja 80 veta, nga të cilët më 28 gusht 1946, 10 prej tyre u pushkatuan, disa pa gjyq, disa gabim etj. Loja e përbashkët e shërbimeve sekrete shqiptaro-serbe Pas 5 javëve kapteri ndoshta do të kthehej nga kishte ardhur apo do të kryente një mision në Gorre`, në livadhet më jugore të saj. Komanda ka lëshuar urdhrin për ndalimin e dy të arratisurve që strehoheshin në ferrat e Gjolit të Zi në Gorre. Ishte paradite fundshtatori dhe gorrexhijtë po plugonin arat për grurë. Një kapter dhe një ushtar përshëndesin dhe kalojnë atypari. Një grua hynte dhe një tjetër “vigjilonte” në ato çaste. Nuk dihet nëse njësiti u ka bërë thirrje që të dozoheshin,të vinin në postë të arratisurve apo të fshehurit pas ferrave kanë hapur para zjarrin pa paralajmërim. Asnjë zë nuk është dëgjuar tjetër atë çast deri kur dy trupat e postës kanë mbetur të pajetë. Kanë mbërritur grupi operativ i postës mes tyre në vendngjarje dhe një burrë misterioz, i veshur mirë, i mbahet fort goja , i armatosur me mashinë e revole që i shndrisin në sup dhe në bel. Në vendngjarje gjendet dhe një letër, listë me emra dhe përbri lekët që kishin dhuruar, shumica gorrexhinj. Trupat e njësitit të postës janë vënë mbi një qerre dhe në heshtje kanë kaluar nëpër stomin e Gorresë. Vrasja nuk u mor përsipër nga asnjë malësor edhe pse ndodhi në territorin e saj. Sipas listës u thirren nën arrest 36 veta, ndër ta dhe një 14 vjeçar. Ndër ta edhe Tom Nik Keqi, ish-orman pyjesh, Ndue Gjon Uci dhe intelektuali Dhesh Miri. Pas 4 ditë hetimesh dolën në gjyq dhe u morën vendimet, tre të fundit me vdekje me pushkatim, Pjeter Gj. Sokoli me 9 vjet burg, një grua me 10 vjet dhe tre të tjerë me nga 3 vjet secili, Gjo` Hoti I Stakajve, Fran N.Taka dhe Dhesh Gj. Toma. Ekzekutimi ndodhi me 30 tetor 1946 dhe numri i të ekzekutuarve nga Gorreja duke i shtuar ata të mëparshmit si Nik Tom Prëla, Mark Staka, Matush Kola, Zef Nik Staka por edhe të mëvonshmit si Pashk Hoti në pritë e mësuesi Nush Ndoci me presion psikologjik, kur apeli ia kishte falur jetën, por përgjigjen nuk ia komunikonin, numri shkon në shtatë. Prëtash Luca me familje nga fundi I këtij viti tragjik internohet në Tepelenë. Në hetuesi thonë se ishte dhe burri misterioz që ishte prezantuar në Gorre` si përfaqësues i Bajraktarit të Hotit, nga Malësia e Madhe, matanë kufirit. Ky kishte organizuar një tubim me kryefamiljarë te shkolla e Gorresë, kishte kërkuar ndihma dhe u kishte mbajtur emrat në listë…Ministri I Brendshëm i asaj periudhe përgjigjej në gjyqin e tij se masakra e Gurëzit nuk qe tjetër, veçse një lojë mes sigurimeve serbo-shqiptare, dhe se nuk kishte dhënë leje për aq shumë pushkatime, por vetëm 7 apo 8 veta shumë. Kapteri u vra dhe vetë ministrin pa shkollë e vranë?! Ngjarja mbeti në erë dhe vazhdon e tillë edhe sot të mbetet mister, si ndodhi kjo tragjedi e pashpjegueshme.(vijon)
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...
    • Qëllimi i diktaturës ishte të tjetërsohej shqiptaria (4)
      Pas eliminimit të elitës së Gorresë më 1946 e në vazhdim dhe në përgjithësi të eliminimit të elitës në Shqipëri nuk ishte i vështirë themelimi i kooperativës bujqësore. Sipas statutit themeltar të kooperativave gorrexhijve tash u liheshin në pronësi 3 dynymë tokë bujqësore, 2 lopë, 15 berre (dele ), një kalë dhe shpendë pa kufizim. Edhe më këto kufizime gorrexhiu po jetonte disi, kishte një pavarësi ekonomike. Më 1969 ishte eliminuar kooperativa e Gorresë, ishte kthyer në sektor i kooperativës së tipit të lartë. Tani kufizohej toka, familja do të kishte 1 dynym tokë, një lope, 10 pula, një derr dhe një kalë, ky i fundit i regjistruar në degë ushtarake si mjet lufte. Kooperativa solli varfërinë dhe cenoi nderin dhe traditën shqiptare Më 1974 dikush propozoi që lopët të grumbulloheshin dhe të ruheshin nga një çoban i financuar nga vetë familjarët. Ndërkohë rritej numri i familjeve që detyroheshin të ndërtonin shtëpitë në vijën e verdhë, në trojet pa kanalizime të ujërave të zeza e pa uji të pijshëm , shto këtu edhe stallat e lopëve e gjë të gjalla të tjera sipas statutit e mbi statutin. Viti 1979 shënonte një krizë ekonomike, e po ndihej fort mungesa e furnizimit të NFP-ve e qytetit për artikuj ushqimorë dhe sidomos bulmet. Me orientim nga lart e “miratim” nga poshtë do të krijohej një sektor i ri mbështetur mbi lopët e anëtarëve, lopët do të tufëzoheshin në stalla moderne, i zoti i lopës kishte të drejtë të merrte qumështin dhe viçin. Dorëzimi ndodhi për dy orë. Më 1981, premtimet po i merrte era, qumështi nuk po kthehej në sasi as cilësi, disa lopë po pësonin “aksidente” po shkonin për një çmim të ulët. Tani , duke shkelur në mënyrën më flagrante Statutin , kooperativistit i vidhej përsëri pasuria, toka, lopa. Derri shpallej “heretik”, ndërkohë në kryeqytet filluan gërmimet për hapjen e galerive, podrumi ku do të futej lopa, fabrika e qumështit. Kriza po shkonte në rritje, krahu i punës po vuante tmerrësisht me rritjen e papërballueshme të normës dhe mosmarrjen e 30%-shit të shpërblimit për ditë pune në fund të vitit, sepse fshehurazi ky lek nëpërmjet “rritjes” së shërbimeve tokën nga ana e SMT-ve të cilat ishin kthyer në tentakula të shtetit për mbushjen e arkës së shtetit, për të mbyllur deficitet e ndërmarrjeve industriale jorentabele apo deficitet e fermave shtetërore. Arrestimi i burrave më të mirë nacionalistë Në këto kushte arrestohet për agjitacion dhe propagandë kundër orientimeve nga lart e “vullnetit” të popullit Kol Matusha, dënohet me 9 vjet heqje lirie e 5 vjet internim. Ndue Gjeloshi ishte dënuar me të njëjtën akuzë në orientim e miratim të mëparshëm në lidhje më rritjen e mirëqenies me 7 vjet burg të rëndë. Gorrexhijtë detyroheshin të ngriheshin që në mesnatë për të qenë herët në radhë të djathit në Kamëz. Njëherë njëri prej tyre arrin të marrë 0,5 kg , ndërsa herën e dytë edhe pse qe` shumë afër dështon, djathi mbarohet. Sipas një grupi arsimtarësh që bënë një vizitë në fshatin minoritar në Gjirokastër kjo krizë nuk ndihej, ndërsa kishin lënë pikën e shitjes në Gorre` vetëm me bukë misri gatuar trashë më misër foragjer dhe të pasitur e të papjekur mirë. Kooperativa po shfrytëzonte dhe fëmijët për të kryer shërbimet në bimët bujqësore. Gjatë pushimeve, sidomos atyre verore do të shikoje fëmijë nga mosha 8-14 vjeç me vegla bujqësore në krah si të mëdhenjtë, të organizuar në brigada, pra ishte miratuar kjo punë dhe ato çka mësonin në shkolla ishte një mashtrim, një utopi. Shteti dukej se ishte kthyer në një blof, në një piramidë. Duket se ata lart që po mendonin për gorrexhinjtë, kishin gjetur një zgjidhje, tufëzimi do të lindte tufëzat. Kjo “mrekulli” do të ndodhte më 1987-1988. Shumë drejtues e panë si kthim mbrapa, e kundërshtuan, po shkelej statuti përsëri, dukej si devijim, po ecnim në rrugë të pashkelura. Disa mashtrues e quanin si pasurim të teorisë ekonomike. Përfundimisht tufëzat i kalojnë kooperativës, brigada fillon të mendojë për vete, për anëtarët e saj, për ngritjen e tufëzës shpëtimtare. Tani mund të merrnin edhe në forma e mjete të sofistikuara lopë të skartuara, mëshqerra nga kooperativa, mund të blinin nga kryeqytetasit lopët e podrumeve edhe me ndonjë marifet duke ua hedhur anëtarëve të tjerë të brigadës, duke bërë ndonjë marrëveshje në çmimin e lopëve etj. Kishte lindur kështu një ekonomi tjetër, e iniciativës së lirë, por pa fondin e domosdoshëm të tokës për foragjeret. Ishte një element kapitalist, pas tij pashmangshmërisht vinte virusi i korrupsionit, blej shtrenjtë dhe shitej lirë deri në shembjen e gërdallës më 1991. Lopët përsëri po ktheheshin në qendër, tani po krijohej një stallë me lopë e njerëz, po njerëzit nuk do të vuanin më për artikuj ushqimorë e qumësht aq të dëshiruar për fëmijët e të moshuarit. Gorrexhintë mbajnë në mend edhe një detaj që lidhet me sakrificën dhe patriotizmin e njerzëve këtu për ndërtimin e atdheut në çfarëdo rrethanash. Më 3 qershor 1968 aty nga pasdreka, ditën e shtunë ka mbërritur lajmi I zi për vdekjen në krye të punës të një burri të mire, një familjari të përkushtuar, një specialisti të zot, që punonte aty te “trekëndëshi” i Laçit. Kol Zef Martni (1929-1968), ka konstatuar një mangësi, nuk ka pushuar në dreke me punëtorët, por është ngjitur përsëri në katet e larta, ka vënë gabim këmbën në vendin ku nuk duhej ta vinte, ka rënë nga skelja dhe është goditur fort në trotuar duke mbyllur jetën e tij me nder, duke mbetur në kujtesën atyre që e njohën dhe e deshën si një njeri fisnik. Gorreja ka edhe një traditë të mirë arsimi që nga periudha e Mbretit Zog. Shkolla fillore në fillim ndiqej në 5 klasa të mira në Gurëz, deri më 1946-ën, Gorreja konsiderohej si lagje e Gurëzit. Më 1946 me kontributin e vetë banorëve Gorreja hapi shkollën e parë fillore me një mësues. Mësuesi i parë ishte Mehdi Agolli. Shkolla u ndërtua në trojet e Kolekë Borit ( sot Tom N. Bërdhashit ).Për pak kohë ka shërbyer si shkollë edhe kulla e sekuestruar e Nik Tom Prelës. Më vonë u ndërtua një shkollë tjetër në qendër të fshatit, në trojet e Tom Nik Keqit, e cila shërbeu deri në vitin 1972. Në vitin 1972 u ndërtua shkolla e re tetëvjeçare në trojet e Nik Tom Prelës, e cila me ftesë të drejtorit Nikoll Tarja u vizitua prej dy shkrimtarëve të njohur Kol Jakova dhe Petro Marko, i pari foli për romanin e tij me subjekt nga treva fushës 1935 dhe i dyti për romanin me subjekt luftën e Spanjës 1936. Shkolla tashmë e papërshtatshme për mësim, po zëvendësohet me një shkollë të re dykatëshe, me projekt të kohës, e cila me siguri do të përurohet me fillimin e vitit të ri shkollor 2010-2011. Tash shkolla e re nëntëvjeçare mban emrin e martirit Nik Tom Prela. Në Gorre` funksionon edhe institucioni më I lartë shkollor për zonën e Fushkuqes, gjimnazi “ Dom Shtjefën Kurti “ me 328 nxënës.(Fund)
      Në jetë tri gjëra duhësh ti mendosh dy herë para se ti bësh :
      - Një Zemër para se ta thyesh...
      - Një Derë para se ta mbyllësh...dhe,
      - Një Fjalë para se ta thuash...