Këngë Legjendare Historike

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Këngë Legjendare Historike

      Këngë Legjendare Historike

      Këngët legjendare me sfond historik janë më të shumta. Në këto legjenda ne mund të caktojmë përafërsisht moshën e tyre dhe të hetojmë në to praninë e ndonjë zakoni a praktike të lashtë. Këto këngë legjendare i ndajmë :

      1) Këngët legjendare të murosjes
      2) Këngët legjendare të vëllait të vogël
      3) Këngët legjendare të rinjohjes
      a) rinjohja e burrit me gruan
      b) rinjohja e vëllait me motrën
      c) rinjohja e vëllait me vëllanë
      4) Këngë legjendare të vëllavrasjes
      5) Këngë legjendare të ndryshme
    • Këngë Legjendare të Vëllait të Vogël

      Kënga legjendare e vëllait të vogël. Kjo këngë legjendare, në variante dhe në subjekte herë herë edhe me ndryshime të qenësishme, është e përhapur praktikisht në tërë Evropën. Pikërisht duke u frymëzuar nga një këngë e tillë legjendare, poeti gjeman Gotfrid August Byrger, botoi me 1773 balladën e njohur "Lenorë". Megjithatë duhet thënë që në krye se te balada "Lenorë" nuk kemi një vëlla që sjell në shtëpi motrën e martuar diku larg, por dy dashnorë. Dy të rinj dashurohen dhe vendosin të martohen. Befas, djali vritet në luftë. Vajza shkon e pikëlluar deri te varri i të dashurit. Ky ngrihet në mesnatë dhe nën dritën e hënës kërkon të fejuarën për të ardhur në dasmë dhe nis kësisoj udhëtimi natën, me pyetje e përgjigje deri te varri i djalit. Aty vajza ose vdes, ose shpëton nga kënga e gjelit të mëngjesit.
      Kurse subjekti i këngës legjendare të vëllait të vogël që haset përgjithësisht në Ballkan e veçanërisht në Shqipëri është disi tjetër. Tipi i Lenorës, që gjendet në gjithë Evropën, është i përhapur edhe në Rumani, Hungan', Serbi dhe Kroaci pra në pjesën veriore të Ballkanit ndërsa tipi i mirëfilltë i ballkanit haset në Shqipëri, Greqi, Maqedoni, Bullgari, Serbi, Kroaci, Rumani dhe te aromunët. Siç ve re Q. Haxhihasani (Këngë popullore legjendare, Tiranë 1955, f20), në folklorin tonë ka katër variante kryesore:
      1) varianti arbëresh që botohet nga Stafa, De Rada, Kamarda etj. me heronj Kostandinin e Garentinën (Garentinë quhet në Kalabri, ndërsa në Siçili, Doruntinë);

      2) varìanti i Jugut me personazhe gjithashtu të krishterë;
      3) varianti i Shqipërisë së Mesme që përhapet edhe në krahun verilindor me veshje të islamizuar dhe, së fundi,
      4) varianti i Malësisë së Veriut, me këngën e bukur të Halil Garrisë, që këndohet në frymën karakteristike te rapsodive.
      "Nga këto variante, kënga arbëreshe, vazhdon Haxhihasani, paraqet njomështi dhe elegancë. Ngjarjet aty tregohen me një gjuhë të thjeshtë, po plot skena e dialog të gjallë. Dallëndyshja proksenike (lajmëse për krushqit), skena e vajtimit të nënës mbi varrin e djalit të vdekur, udhëtimi e takimi i Kostandinit me fëmijët e motrës, që bredhin pas dallëndysheve dhe me gratë që hedhin valle nëpër katund, bisedat e përmallshme motër e vëlla dhe nënë e bijë, janë disa nga elementet karakteristikë të këtij varianti. Varianti i Veriut pasqyron psikologjinë dhe botëkuptimin e malësorit tonë. Halil Garria del nga katundi i tij për të zënë miq e probatina; ai i jep fjalën një miku të largët për ta martuar të motrën me të dhe s'luan më prej kësaj fjale; gruaja e martuar, kur i vjen vëllai për ta marrë, nuk mund të largohet nga shtëpia, pa lejen e të shoqit. Ngjarjet tregohen këtu me gjatësinë e hollësitë e zakonshme të këngëve epike të Veriut, megjíthatë nuk mungojnë në ketë variante edhe skena konçize e dramatike".
      Kënga në Ballkan ka dy tipa: në njërin prej tyre, i vdekuri ngrihet nga varri nga lotët e nënës, ndërsa në tipin e dytë, ai ngrihet nga varri nga lotët e së motrës. Rumunët, maqedonët, aromunët dhe grekët kanë vetëm tipin e parë, ndërsa kroatët vetëm tipin e dytë, kurse shqiptarët dhe bullgarët i kanë të dy tipat.
      Shumë është shkruar e vazhdon të shkruhet për këtë këngë legjendare (në bazë të saj I.Kadareja ka krijuar një nga veprat e tij më të spikatura në prozë, siç është "Kush e solli Doruntinën"); kanë shkruar C.Fauriel (Chants populaires de la Grèce moderne, Paris, 1825, f.45), D. D'Istria që e përktheu frëngjisht dhe e botoi në "Shqiptarët e të dy brigjeve të Adriatikut dhe kombësia shqiptare sipas këngëve popullore" (Revue des deux mondes, 1866, 15 maj f.407-409), G.Morici (La cavalcata nottuma dello spettro, "L'Europa Orientale", III-IV, Roma, 1937, f.151) A. Shmaus (Syzhet ballkanik në epikën popullore arbëreshe, "Gjurmime albanologjike", Prishtinë, 1,1968, f.9), S.Fetiu (Besa në baladat shqiptare, Trashëgimnia dhe transformimi i kulturës popullore, Prishtinë 1983, f.41), D.Shishmakov (Presenta za mërtvija brat vë poeziata na ballkanskite narodi, Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina, knj.XIII, 1896 f.474 tj.), Q.Haxhihasani (vepër e cituar), I.Kadare (Autobiografi e popullit në vargje Tiranë, 1980), F.Arapi (Shënime rreth. këngës së "motrës dhe vëllait të vdekur" në traditën popuftore shqiptare, në librin "Këngë të moçme shqiptare", Tiranë, 1986 f 5-11 1) etj. Shumë studiues shqiptarë janë përpjekur të tregojnë zanafillën shqiptare të kësaj kënge legjendare dhe sjellin argumente si nga subjekti, si nga zakonet e paraqitura në të (sidomos besën e dhënë nga vëllai i vogël), si dhe nga fakti që në vendin tonë kjo këngë eksiston në të giitha variantet e të gjithë tipat. Nga ana tjetër, fakti që kjo këngë haset edhe te arbëreshët e Italisë, dëshmon se ata e morën me vete kur u larguan nga Shqipëria dhe kjo flet për vjetërsinë e saj. Ka shumë nga argumentet që sjell si Kadare ashtu dhe Arapi që mund të quhen (dhe janë) të bazuara. Megjithate ende nuk është thënë fjala e fundit për një gjë te tillë.
      Është me vend, ndërkaq, që të ndalemi në një problem tjetër. Të vjen çudi se si pjesa me e madhe e studiuesve, nuk kanë vënë re ose dhe nëse e kanë vënë re i kanë shkuar përsipër, faktit që në këtë këngë legjendare kemi luftën që i bëhet martesës ekzogamike. Kjo lloj martese, që u ishte kundërvënë martesave brenda fisit (martesat èndogamike), te cilat ishin të papranueshme sidomos kur rrezíkohej, bashkimi midis njerëzish me lidhje gjaku (martesat me fëlligështi gjaku), po bëhej në fakt shkak i shpëmdaijes së familjes, së prishjes së saj. Kjo jo vetëm nga ana ekonomike (mbasi motra e martuar larg merrte me vete edhe pjesë të pasurisë si prikë), por edhe nga ana e fizionomisë dhe soliditetit të brendshëm të kësaj qelize kryesore të shoqërisë, siç është familja. Për të luftuar martesën ekzogamike, lindi kënga legjendare e vëllait të vogël e cila kanoste me shkatërrim të plotë atë familje që e praktikonte. Kënga mësonte se mbi këtë familje binte mallkimi dhe atëhere ajo do të shkatërrohej e gjitha, ashtu siç ndodhi me familjen e Kostandinit dhe të Doruntinës. Paralajmërime te tilla për mallkime e për shfarosje, koha e vjetër dhe mesjeta i kishte të shumta. Kështu, p.sh, kanosej të mallkohej dhe atëherë të shfarosej (me anë epidemish apo katastrofash natyrore apo dhe luftrash) ai popull që do te ngrinte dorën kundër mbretit, mbasi sipas besimit mesjetar, mbreti ishte i shenjtë, ishte bir perëndie. (Pikërisht për të hedhur poshtë frikën e një besimi të tillë Shekspiri shkroi "Rikardin II"). Kështu shfaroset edhe familja në këtë këngë legjendare: nëntë djem vriten në luftë (Erth një vit keq i rëndë/ e i korri asaj zonje/ nëntë bijt te një shesh lufte"(arb.), helmohen nga një stihi, përbindësh (Vajza e mora nj'ok mish/ dhe e hodha në kusi ... / Të më çpiket një stihi, /me vrap m'u hodh në kusi,/më helmoi djemt e mi,/ nëntë djem e nëntë nuse,/të nënta me djem në duar./Nënte djepe ç'm'i përmbyse,/nëntë pajë ç'm'i zhurite,/nënte dyfeke ç'm'i shite!(Zagori), ose u bie sëmundja e murtajës (E mortajën Zoti va ka çue/ e nan vllaznit i ka farue (Has). Po si dënim u vjen sëmundja edhe tek kënga e famshme e Halil Garrisë: "Hakibet Zotynë e ka bà/N'ditt t'shtatë ditëve murtaja u ka ra, /t'shtatë murtaja na i ka mytë,/për sevap n'dhe na'i kanë shti, qyqe nanën e kanë lanë në shpi". Por as nëna dhe as vajza e martuar larg nuk shpëtojnë, mallkimi plotësohet mizorisht deri në fund: te varianti arbëresh, kënga përfundon -"E mba jëma tek e bila,/mba e bila tek e jëma,/vëdinë jëma ej e bila!"; te varianti i Zagorisë -"Një në prak e një në derë,/plasnë si qelqe me verë!"- në Has -"Edhe n'grikë nana e ka marrë, /e shehit Zoti i ka lanë!'; kurse te Halil Garria -"Nan' e bi nër vorre shkojnë,/vorr në vorr, vajin e kanë marrë,/majë vorrit t'Halilit t'dyja kanë plasë!"
      Duket qartë se tema e besës është një shtresë më e vonë, më e re, një theksim i mëtejshëm i diktuar nga fakti që mallkimi i legjendës nuk e kishte më atë forcë të mëparshme, mbasi problemi i martesave larg e më larg ishte në zhdukje e sipër neë mos ishte zhdukur dhe atëhere ngritja nga varri përputhej fare bukur me zakonin e besës që, siç thuhet, e bën shqiptarin të ngrihet edhe nga varri.
    • Këngë Legjendare të Murosjes

      Këngët legjendare të murosjes janë të përhapura në tërë Shqipërinë, por ato hasen edhe jashtë kufijve të atdheut tonë, në të gjithë Ballkanin. Për këngën legjendare të murimit, Jakob Grimm ka shkruar se ajo "është një nga këngët më tronditëse të të gjithë popujve dhe të të gjitha kohëve". Për këtë këngë ashtu si dhe për këngët e tjera legjendare, disa prej të cilave i gjejmë të përhapura në tërë Evropën, kanë pretenduar dhe vazhdojnë ende të pretendojnë autorësinë shumë vende. Por me të drejtë studjuesi rumun I.Talos në Cahiers Roumains Nr.3, 1975, f40, shkruan:
      "... Kënga epike që ka lindur nga kjo nënshtresë universale, nuk njihet veçse nga grekët, shqiptarët, serbokroatët, bullgarët, rumunët dhe hungarezët".
      Në bazë të kësaj kënge qëndron zakoni i flijimit të një njeriu në themel të ndërtimeve që, në këngët legjendare, është më së shumti një kështjellë, një urë, një kishë apo manastir. Ajo që flijohej ishte një grua, si simbol i jetës, i pjellshmërisë, pra bartëse e forcës së jetës. Njeriu primitiv mendonte se duke sakrifikuar jetën e një njeriu, ajo jetë që i merrej atij kalonte në qëndrueshmërinë e godinës. Me kohë ky zakon erdhi duke u dobësuar dhe atëhere vendin e njeriut e zuri kafsha (dash, qingj apo shpend) ose dhe përfytyrimi nëpërmjet një busti, gjë që vërtetohet edhe me bustin prej druri të gjetur në këmbët e urës së Goricës në Berat ose një fill spangoje në gjatësìnë e trupit të një njeriu vendosur në themele. Ky zakon haset që në kohë shumë të vjetra. Atë e gjejmë në Bibël, në legjendën iraniane të themelimit të Jerikos, në shumë popui të Indisë, Affikës etj. Në vendin tonë legjenda është e përhapur kudo dhe ka si objekt ndërtime të ndryshme. Në zonat e Shkodrës, Dukagjinit, Pukës, Mirditës, Krujës, Durrësit dhe Elbasanit legjenda është për murimin në themelet e një kalaje (kalaja e Shkodrës, Drishtit, Elbasanit, Turrës); në lindje të vendit (Dibër e Kosovë) ashtu dhe në krejt Jugun, legjenda këndohet për ndërtimin e një ure (ura e Fshajt, Skiles, Qystendilit, Nartës etj); kurse në Pogradec (Lin) këndohet për ndërtimin e një kishe; në Dardhë dhe në fshatin Sinicë (Korçë), këndohet edhe për kala edhe për ura. Të njëjtën shtrirje kanë këto motive edhe në Ballkan: në veriperëndim, në Jugosllavi gjejmë motivin e kalasë (zakonisht kalaja e Shkodrës); në jug, Greqi, Maqedoni e Bullgari gjejmë motivin e urës (ura e Artës, Strumës), kurse te rumunët gjejmë motivin e manastirit (manastiri i Argëshit).

      Struktura e zakonshme e kësaj kënge legjendare është pak a shumë kjo: tre vëllezër ustallarë (ka variante ku ustallarët janë edhe më shumë, por kurdoherë kryemjeshtrit janë tre), ditën ndërtojnë e natën ajo që ndërtojnë shembet. Atëhere dikush i këshillon apo i mëson, sipas varianteve është një plak, janë zogjt e qiellit apo ndonjë shenjt (sidoqoftë është kurdoherë diçka që përfaqëson traditën, porosinë qiellore për zakonin e murosjes) dhe atëhere të tre vëllezërit vendosin të kryejnë flijimin. Dy vëllezërit e mëdhenj e thyejnë besën dhe ua tregojnë gravet të tyre, kurse i vogli jo dhe kështu të nesërmen u çon për të ngrënë nusja e vogël. Kur e shesh së largu, vëllai i vogël dëshpërohet; në Mjaft variante nusja hyn pa kundërshtuar në themel të ndërtimit kurse në disa variante të tjera (Elbasan, Korçë etj.) ajo kundërshton dhe detyrohen ta gënjejnë sikur të shoqit të saj i ka rënë unaza në kanalin e hapur për themele dhe nusja futet në kanal për të marrë unazën dhe atëherë e mbulojnë befas dhe i venë rrasën e gurtë sipër. Në variantin e Elbasanit ajo qan: "Mjera un se qesh e re!/M'qafè me paç, o burri im/që më le djalin jetim!/Jetim qesh' e jetim lashë,/oj medet e oj medet!/o moj dhe, mos me tret!" dhe më pas, si në të gjitha variantet ajo kërkon që t'i lënë njërin gji jashtë që të mund të mëndë foshnjen.
      Tërë ngjarja tragjike është treguar me lakonizëm dhe me një dinamizëm të çuditshëm që jep me forcë mprehtësinë e situatës. Nga ana tjetër, duket qartë se kënga legjendare është ngritur jo për të përkrahur këtë zakon të egër dhe barbari por për ta luftuar atë. Kjo do të thotë se kënga ka lindur jo atëhere kur zakoni ka qënë në kulmin e forcës dhe njerezit e zbatonin të bindur në drejtësinë e tij, por në kohën kur forca e zakonit nuk është më ajo e para, përkundrazi, njerëzit kanë nisur të mos e pranojnë. Kjo duket nga fakti që tre vëllezërit e fillojnë ndërtimin pa kryer asnjë sakrificë, megjithëse, doemos, e dinin zakonin; kjo duket edhe në fakin që vëllezërit e mëdhenj u tregojnë grave, ndërsa me i vogli, që simbolizon të drejtin, e mban porosinë; kjo duket në kundërshtimin që bën nusja e vogël dhe, më në fund, te toni i mallëngjyer që ka tërë kënga legjendare, që pikërisht se zakoni po shuhet, merr tone elegjiake, mbasi të qe ndryshe do të këndonte për hyjnizimin e jo për sakrificën e fatkeqes. Në të gjitha variantet personazhi më prekës dhe më i dashur mbetet përherë nusja e vogël. Nga ana tjetër, fati tragjik i kësaj nëne arriti të krijojë supersticionin sipas të cilit, gjiri i saj vazhdonte të rridhte pa prerë në gurët e kështjellës dhe për këtë, në këtë vend tashmë të shenjtë, në shumë vise, gratë që nuk kanë gji shkojnë me ceremoni rituale në kështjella apo në ura ku ka ndonjë lagështirë a pikon ujë dhe njomen me të për t'u ardhur qumësht.
      Shumë studjues, sidomos shqiptarë, përpiqen të provojnë zanafillën shqiptare të kësaj kënge legjendare. Argumentet e tyre mund të përmblidhen në disa pika. E para, Marin Barleti na flet që më 1504 në veprën e tij "Rrethimi i Shkodrës" për legjendën e themelimit të kalasë së Rozafatit. Kjo legjendë, thonë, megjithëse nuk ka asgjë të përbashkët me atë të subjektit të këngës, "është një dëshmi me interes per ekzistencën e një tradite të tillë". Po duhet thënë se kjo traditë haset, siç e thamë, jo vetëm në Shqipëri e Ballkan , por në mbarë botën. Kadareja ngul këmbë e shkruan: "Kështjella e Shkodrës është ngrehina e parë madhështore e Ballkanit me legjendë flijimi. Ajo është themeluar tre shekuj para erës sonë. Të gjitha ngrehinat e tjera që pretendojnë legjendën janë shumë më të vonshme se ajo: Ura e Adanasë 527-565, Ura e Artës 1602-1606, Ura e Agraidhës 1659 etj.
      "E dyta , është përhapja gjeografíke e këngës legjendare me këtë motiv: në asnjë zonë tjetër të Ballkanit ajo nuk ndeshet aq dendur sa në trojet shqiptare, ku ajo këndohet për ura, kështjella dhe manastire. Dhe kjo është e vërtetë. E treta, është motivi i besës, mbasi vëllezërit japin besën të mos tregojnë. (Ne të vërtetë, kjo këngë legjendare do të mund të merrej si shembull i shkeljes së fjalës së dhënë, pra të besës, nga shumica e shqiptarëve së paku nga 2/3, mbasi dy vëllezër nuk e mbajnë e vetëm i vogli i qëndron besnik fjalës së dhënë!). Çështja është se kënga legjendare nuk ka për qëllim të tregojë shenjtërinë e fjalës së dhënë nga ana e shqiptarëve. Shtresa e besës është diçka që i është mbivendosur originalit.
      Me sa duket kjo këngë legjendare, e përhapur në tërë Ballkanin, ka në vetvete prurje nga këngë të ndryshme legjendare me të njëjtën temë të lindura në vende të ndryshme dhe për këtë ështe shumë e vështirë sot të ndalesh me siguri te një model i caktuar.