Çfarë është Sufizmi?

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Ndaj kupto... Ai nuk është askund e as që ka diç në Të, në u bëftë fjalë këtu për depërtim brenda apo për ecje përpara. Është e pamundshme për Ta njohur në këtë mënyrë, porse as me njohuritë, as me të kuptuarit, as me imagjinatën, as me ndjeshmërinë (sens), as me të përceptuarit. Askush nuk mund Ta shohë përveç Atij Vetë; askush nuk mund Ta përcjellë përveç Atij Vetë. Ai në Vetveten e sheh Veten dhe Ai me vetveten e njeh Veten. Askush nuk e sheh veç Ai dhe Atë veç Ai e përcjell dhe askush tjetër. Veli i Tij është (vetëm konsekuencë dhe pasojë e njësisë së Tij) njësia e Tij: Ai fshihet nën atë vel dhe asgjë tjetër.Veli i Tij është (vetëmse) strehim i ekzistencës së Tij në njësinë e Tij, dhe nuk ka kurrfarë cilësie. Veç Ai që mund ta shohë dhe akush tjetër - as profeti i dërguar, as më i dashuri i Zotit, as meleku kerrubin (muqarreb). I dërguari i Tij është vetëm Ai dhe i dërguari i Tij është Vetë Ai dhe, Fjala e Tij është Vetë Ai. Ai për Vete Veten ia dërgoi Vetes.
      Siç vërehet është vështirë të akuzohet për panteizëm ai që me aq ekstremizëm vihet në mbrojtje të transcedencës së Zotit. Atë që Ibn Arabi dëshiron ta thotë dhe ta mbrojë është ajo që Njëmendësia e Zotit dallon prej manifestimeve të tij dhe në raport me to është transcedente. por këto manifestime nuk janë në çdo pikëpamje të ndarë prej Njëmendësisë së Zotit që në njëfarë mënyrë i përfshin ato. Ngjashëm, siç u diskutua më herët, për simbolin e rrethit të unazës, pranuesi i Shpalljes Hyjnore njihej si diçka që "i jepte ngjyrë" shpalljes të cilën e pranonte, apo thënë me fjalë të tjera, Shpallja rregullohet sipas natyrës së pranuesit të vet. Mirëpo,shikuar më thellë,vetë pranuesi është "nga lart" dhe "i përcaktuar" kësisoj nga ana e Shpirtit apo nga Shpallja Hyjnore sa që që të dyja,edhe "ena" edhe "përmbajtja e enës", janë të përfshira nga Njëmendësia Hyjnore.Ky parim aplikohet në njohje si edhe në qenie, në kundrim të Esencës hyjnore në zemër të së njohurës sikurse edhe në të menduarit e universit si epifani (teofanianët).
      Në të dy rastet pranuesi i shfaqjes (epifanisë) "e përcakton" dhe "i jep ngjyrë" mënyrës së shfaqjes; porse ky pranues, në realitet, edhe vetë është i përcaktuar nga ana e Esencës Hynore prej së cilës rrjedh shfaqja dhe që është e vetmja që në vete i përfshin idetë komplementare dhe të kundërta. Esenca hyjnore është qendër ku bashkohen kundërthëniet, ndërsa ajo është transcedente në raport me të gjitha polarizimet dhe kontradiktat në botën e shumësit. Ajo është qendër e rrethit ku gjithçka bëhet një (të bashkuar) me ç'rast mendja njerëzore ngel në hutesë, për shkak se ajo involvon koincidencën oppositorum (njëkohësia e kundërthënies), e cila nuk mund të përfshihet në kategoritë e mendjes njerëzore dhe nuk mund të intepretohet si monizëm që i mohon distinkcionet ontologjike dhe që nuk e vëren pozitën transcedentale të qendrës kundruall të gjitha kundërthënieve që humbasin në të.Ajo që shihet (dhahir) dhe brendia (batin), E para (evvel) dhe e Fundit (ahir)e vërteta(hakk) dhe ekrijuara(hak),Të dashuruarit (ashik) dhe Të dashurit (ma'shuk),Intelekti ('agël) dhe Intelegibiliteti (ma'kul),të gjitha janë të jashtme,kundërshti të rrejshme që e kanë fillim në Esencën Hyjnore e cila i përfshin dhe i përmban në vete këto polaritete,por që nuk i pranon format e tyre.
    • Veçoritë dhe emrat e Zotit

      Edhe pse Esenca Hyjnore (Ez-zat) është absolutisht transedente dhe mbi të gjitha dallimet dhe përcaktimet, ajo në shkallën e parë të përcaktimit të Qenies së Vet i ka disa modelitete të emrave dhe të veçorive. Në pozitën e vet të njësisë absolute Zoti është mbi të gjitha veçoritë, andaj, për këtë shkak kjo shkallë quhet shkallë e pandashme dhe Njësi Domosdoshme (ehadije). Mirëpo, në shkallën e unifikimit apo të bashkësisë (vahidijje) ekzistojnë disa tipare apo veçori, prej nga dalin të gjitha veçoritë e qenies dhe karakteristikat e njohjes.Në këtë mënyrë Zoti është përmbi të gjitha veçoritë, derisa njëkohësisht ende nuk është i privuar nga ato karakteristika, siç vërehet kjo nga përmbajtja e fjalëve të urta sufie që thonë se veçoritë e Zotit "nuk janë as Ai e as që janë gjë tjetër pos Ai".
      Shehadeti (la ilahe illa Allah) gjithashtu në vete ngërthen në të parë po ato raporte kundërthënëse. Nga njëra anë, çdo veçori, çdo formë "hyjnore" refuzohet nga Zoti, kështu që absolutisht mbetet transcedent, e kjo është ajo që quhet tenzih (pastrimi prej çdo gjëje), ndërsa nga ana tjetër, po kjo formulë e njëjtë e shehadetit nënkupton se nuk mund të ketë asnjëfarë veçorie që mund të jetë plotësisht e ndarë nga Veçoritë hyjnore, porse kjo patjetër duhet të jetë një reflektim i Njëmendësisë Hyjnore (tesbih). Pikëpamjet e Ibn Arabiut në lidhje me Veçoritë hyjnore dhe Esencës Hyjnore qëndrojnë në mes të tenzihit dhe teshbihit, njëkohësisht duke e vërtetuar se Zoti është transcedent dhe ka veçori të tilla që me reflektimet dhe ndriçmimet e tyre i krijojnë të gjitha veçoritë kozmike.
      Ndonëse Veçoritë hyjnore janë të panumërta, megjithatë në Shpalljen islame janë të përfshira në një numër i caktuar emrash me të cilat Zoti përshkruhet në Kur'an.Këto emra janë Mundësi hyjnore imanente në Univers; ato janë elemente me të cilat Zoti manifestohet në botë pikërisht ashtu sikurse përshkruhet përmes tyre në Kur'an. Në këtë mënyrë emrat janë rrugë që shpien kah Zoti dhe gjëra përmes së cilave dikush mund të lartësohet deri në njohuritë e vetme të Njëmendësisë Hyjnore. Meqë emrat janë aspekte themelore të njohjes sikurse edhe të qenies, ato manifestime në Univers dhe në jetën spirituale, ku bëhen objekte të kontemplacionit. Ibn Arabiu, si dhe sufitë tjerë, e vështron procesin e krijimit si dhe procesin e përsosshmërisë spirituale ashtu që emra dhe veçoritë lozin një rol kryesor në të gjitha vështrimet e tij në botë dhe e krijojnë gjuhën që bazohet në terminologjinë e Kur'anit dhe që i shprehë e i shpjegon doktrinat e sufizmit.
    • Njeriu universal apo logosi

      Një nga doktrinat themelore ezoterike në islam,të cilën,gjithashtu për herë të parë terminologjinë e saj,e formuloi Ibn Arabiu,është doktrina mbi Njeriun universal (el-isnan el-kamil),e cila është aq mbizotëruese në perspektivën sufie sa që është emërtuar si parim i zgjedhur i sufizmit.Njeriu universal që, gjithashtu është edhe logos, është teofoni gjithëpërfshirëse e emrave të Zotit, ai në unifikimin e vet është Univers i plotë, ashtu siç "shihet" nëpërmjet Esencës Hyjnore. Ai është prototip i Universit ngjashëm sikurse edhe i njeriut, i njeriut që është mirkokozmos dhe që në vete i përmban të gjitha mundësitë të cilat ekzistojnë në Univers. Mikrokozmosi dhe Makrokozmosi qëndrojnë njëri pranë tjetrit sikur dy pasqyra, dhe në çdo njërin reflektohet ai tjetri, e në ndërkohë që të dy përmes vetes e reflektojnë prototipin e tyre të përbashkët që është Njeriu Universal. Njeriu universal, në esencë është gjithashtu edhe Shpirt apo Intelekt i Parë, i cili në vete "i përmban" të gjitha idetë platonike, si Logosi në mësimet e Filonit, "që buroi nga Zoti" dhe në të cilin mblidhen të gjitha "idetë".
      Sipas mësimeve të Ibn Arabiut, Njeriu universal i ka tri aspekte themelore: kozmologjike, profetike dhe aspektin e inicimi.Për nga aspekti kozmologjik dhe kozmogonik Njeriu univerzal është prototip i krijesës, i cili në vete i përmban të gjitha arketipet e Ekzistencës Universale, kështu që të gjitha shkallët e ekzistencës kozmike nuk janë tjetër pos degë të shumta të Trungut të qenies rrënjët e të cilit gjenden në qiell, në Esencën Hynore, ndërsa degët dhe pipat i ka të shpërndarë nëpër kozmos. Për nga aspekti i Shpalljes profetike, Njeriu universal është Fjalë, vepër e amshueshme e Zotit, dimensionet e së cilës në veçanti mund të identifikohen me njërin nga profetët. Kështu çdo pjesë e veçantë e veprës Fusus i kushtohet njërit nga akspektet e Njeriut universal, pra një profeti dritën e të cilit e zbulon një aspekt i urtësisë së Zotit dhe, i cili, me të mishërohet në njëmendësinë e vet të brendshme. Në atë dritë Njeriu univerzal është njëmendësia e Muhammedit a.s. (al-haqiqa-el-muhammedijja) që realizimin e vet në këtë botë e arriti përmes profetit të islamit. Ashtu sikurse fara që mbillet në dhe, që fillimisht i nxjerr pipthat, pastaj degët, pasta gjethet, lulet, pastaj më në fund frutin i cili e përmban po atë farë, ashtu edhe njeriu universal apo njëmendësia e Muhammedit a.s. që është "krijesa e parë e Zotit" manifestohet në tokë në trajtë të Muhammedit a.s. profetit të fundit të ciklit ekzistues të njerëzimit.
      Në aspekt të përsosshmërisë shpirtërore, Njeriu universal është model i jetës shpirtërore, sepse ai është person që i ka realizuar të gjitha mundësitë, të gjitha rrethanat e qenies inherente me pozitën e njeriut, dhe arriti deri atje sa plotësisht e kuptoi se çka do të thotë të qenit njeri. Në këtë mënyrë, Njeriu universal, para së gjithash janë profetët, sidomos Profeti i islamit, pastaj, evliatë e mëdhenj, sidomos Polet (qutub) e çdo shekulli njëmendësia e jashtme e të cilit është sikurse edhe njëmendësia e njerëzve të tjerë, mirëpë njëmendësia e brendshme e të cilit i përfshin të gjitha mundësitë që i takojnë Universit, sepse ata në vete i realizuan të gjitha mundësitë e karakteristikave të njeriut, si mikrokozmos dhe qendër që i reflekton cilsitë universale. Potencialisht çdo Njeri është njeri universal, mirëpo në realitet, vetëmse profetët dhe evliatë mund të emërtohen me këtë titull dhe mund të përcillen si prototipë të jetës shpirtërore dhe si udhëheqës nëpër shtigje kah arritja e përsosshmërisë.
    • Krijimi i kozmosit

      Në shkollën e Ibni Arabiut krijimi është menduar si shkrirje e Qenies në prototipe qiellore, që në atë mënyrë nga mosqenia apo nga "thesari i fshehtë" dalin në ekzistencën e jashtme.Qenia mund të paraqitet si dritë, ndrësa protitipet apo emrat dhe veçoritë universale si copëza xhami të shumta e të ngjyrosura nëpërmjet së cilave depërton drita dhe në "pasqyrën e mosqenies" reflekton lloj-lloj ngjyrërash. Kozmosi në realitet është një grup pasqyrash në të cilat reflektohet Njëmendësia hyjnore, ai është shfaqja e veçorive dhe e emrave të Zotit të përmbledhura në Njeriun universal.Nga ana tjetër, ai është lumë që rrjedh prore uji i të cilit në çdo moment përtërihet, por që e ruan trajtën e vetë të përcaktuar me formë dhe me pamje sipas shtratit të vet. Uji është simbol i dritës së Qenies që vazhdimisht mbillet anekënd Universit, ndërsa shtrati i lumit paraqet arketipe, të cilat e përcaktojnë drejtimin kryesor të rrjedhjes së ujit. Ibn Arabi krijimin e krahason edhe me shqiptimin e tingujve nga goja e njeriut. Pikërisht sikur që përmes shpirtit njerëzor caktohen dhe shqiptohen fjalët, të cilat janë në një pozitë të papërcaktuar, ashtu Fryma e Përdëllimtarit (Nefes er-Rahman), Fryma e Zotit, duke e mbështetur në mirësinë dhe mëshirën e Tij, i shpie në ekzistencë të gjitha mundësitë kryesore, të shprehura përmes shkronjave të alfabetit.Sipas kësaj, në po të njëjtën mënyrë sikur që fryma njerëzore kalon përmes ciklit të kontraksionit dhe ekspansionit edhe Universi kalon nëpër dy faza komplementare të ciklit të njëjtë. Ai në çdo çast është i shkatërruar, dhe sërish i krujuar, e që në mes dy fazave nuk arrihet deri te ndërprerja kohore. Në çdo moment derisa është në fazën e kontraksionit i kthehet Esencës Hyjnore, ndërsa sërish manifestohet dhe e merr formën e jashtme (ekternohet) në fazën e ekspansionit. Në këtë mënyrë universi është teofani e Esencës së Zotit që përtërihet në çdo moment, porse nuk paraqitet "identike", sepse siç thonë sufijtë: "Nuk ka përsëritje në teofani".Krijimi përtërihet në çdo çast dhe vazhdimësia e tij horizontale ndërpritet nga shkaku vertikal që çdo çast të ekzistencën e bashkon me burimin e tij transcedent.
      Duke u nisur nga ky koncept i krijimit, Ibn Arabiu i shqyrton dhe i përshkruan disa skema të ndryshme kozmologjike, në të cilat në veçanti i prëshkruan aspektet e ndryshme të njëmendësisë kozmike. Herë-herë rendin kozmik ai e paramendon si një pemë degët e së cilës paraqesin shkallë të llojllojshme të ekzistencës kozmike, e herë-herë Universin e interpreton nëpërmjet koncepteve kur'anore të Pendës (qelam) dhe Pllakave të ruajtura (levhi mafuz), engjëllologjisë tradicionale kur'anore dhe të termave të katër natyrave dhe karakteristikave të kozmologjisë hermetike.Këtu nuk bëhet fjalë për atë se skemat e domosdoshme kozmologjike duhet patjetër të kufizohen vetëm në një, sepse fusha e kozmosit mund të vështrohet në mënyra të ndryshme me ç'rast vazhdimisht zbulohet nga një aspekt i njëmendësive kozmike. Mirëpo, gati në të gjitha këto forma të kozmologjisë Ibn Arabiu, ndonëse shpesh përdor elemente nga shkollat paraislame dhe nga hermetizmi, në esencë, pikëpamjet e veta i bazon në Kur'an, sidomos në konceptet islame fare të afërta me vetë formën e Shpalljes islame dhe me shkronjat e tingujt e gjuhës arabe.
      Skema kozmologjike, në esencë, përpiqet që të vërë lidhshmëri në mes shtresave të ndryshme kozmoike dhe burimit të tyre dhe të tregojë se si në këtë mënyrë botërat e ndryshme janë përcaktime (teajjunat) të shumta të burimit fillestar. Këto determinime mund të vështrohen në disa mënyra: për to mund të mendohet si për shtatëdhjetë e dy mijë velove tradicionale të dritës dhe të territ që e mbulojnë "fytyrën e të Dashurit", apo mund të reduktohen në disa rrethana kryesore, të cilat në vete i përmbajnë shkallët më të rëndësishme të ekzistencës kozmike. Shtresat sipërore mund të merren si botë e formave trupore dhe njerëzore (en-nasut), si botë e dritës së mirë apo e substancave psikike (el-melekut), e cila gjithashtu merret si botë e imagjinatës apo ngjashmërive, gjegjësisht, botë e formave të pezullta (alem el-misal); si botë e ekzistencës shpirtërore jashtë botës së formave (el-xhebarut); si botë e Natyrës Hyjnore me të gjitha veçoritë e veta të përsosura (el-hanut) që është mbi të gjitha dispozitat e mundshme.Këto botëra, të cilat janë "të pranishme" nëse shikohen nga aspekti i realizimeve të njohjeve, përmbajnë shtyllat kryesore të ekzistencës kozmike që përbëhet prej manifestimeve trupore, psikike dhe spirituale. Në këtë mënyrë sufijtë i paraqesin këto botëra dhe në pika kryesore flasin për shkencën mbi Universumin që bazohet në ato botëra, për të pasur mundësi që t'i sendërtojnë të gjitha ato rrethana dhe, në pikë të fundit, duke kaluar nëpër ato determinime, të bashkohen me Zotin gjë që është edhe qëllim i shtegëtimeve të tyre nëpër të gjitha hapësirat e manifestimeve kozmike.
    • Bashkimi

      Qëllimi i çdo sufiu është bashkimi me Hyjnoren, ndërsa ky qëllim del nga dashuria e njeriut ndaj Bukurisë hyjnore. Ky bashkim kyesisht arrihet përmes spastrimit gradual të zemrës dhe përmes arritjes së virtyteve të ndryshme shpirtërore që në fund shpie në gjendje të shkatërrimit, të zhdukjes (fena) dhe në gjendjen e pavdekshmërisë (beqa) në Hyjni. Ibn Arabiu këtë bashkim e mendon si një përvojë të lartësuar që është e pamundshme të përshkruhet në mënyrë adekuate. Ai këtë e përshkruan në njëfarë mënyre që dallohet nga përshkrimet e mësuesve tjerë sufinj. Sipas Ibn Arabiut, të njohurit e Zotit dhe bashkimi me Të në pozitën më të lartë të kontemplacionit nuk do të thotë ndërprerje e ekzistencës individuale (fena) respektivisht pushim i këtij pushimi (beqa), siç e mendojnë për këtë shumica e gnostikëve, por kjo do të thotë se ne e kemi të qartë se ekzistenca jonë që në fillim i takon Zotit dhe se ne nuk kemi ekzistencë me të cilën do të niseshim drejt pushimit të saj. Kjo do të thotë se të njohurit me atë dhe se në këtë mënyrë të gjitha ekzistencat janë rreze të Qenies Hyjnore dhe se askush në asnjëfarë mënyrë nuk ka kurrfarë ekzistence. Apo siç thuhet kjo në pjesën Risal el-ehadijje) (Diskutime për Bashkimin):
      "Shumica prej tyre që e njoftojnë Zotin, si kusht për arritjen e njohjes së Zotit e njohin rrënimin e ekzistencës dhe rrënimin e atij rrënimi, ndërsa kjo është e kotë dhe gabim i rëndë. Sepse, për njohjen e Zotit nuk është i nevojshëm rrënimi të pushuarit e ekzitencës e as rrënimi i atij rrënimi, për shkak se gjërat nuk kanë ekzistencë, ndërsa ajo që ekziston nuk mund të pushojë së ekzistuari. Sepse, rrënimi, nënkupton vërtetimin e ekzistencës, ndërsa kjo është politeizëm. Pra, nëse ti e çmon veten pa ekzistencë apo të privuar nga të qenmit, vetëm atëherë e ke njohur Zotin, e nëse jo, atëherë jo."
      Për nga aspekti "operativ", bashkimi spiritual deri te i cili arrihet përmes fuqisë së dashurisë ndaj Bukurisë Hyjnore, nënkupton atë se Natyra hyjnore e përmbush përmbajtjen e natyrës njerëzore, dhe se natyra njerëzore është e rrethuar me Mrekullitë hyjnore dhe e shkrirë në Mrekullitë hyjnore. Me që kjo gjendje kundrohet, më tepër për nga aspekti i përvojës shpirtërore, se sa për nga ajo teorike, duhet cekur se çdo relacion shpreh një aspekt të përvojës së gjithëmbarshme esenca e së cilës është e parrëfyeshme. Kjo do të thotë se, Zoti është i pranishëm në njeriun, ndërsa njeriu është i shkrirë në Zotin. Shikuar nga njëra anë, bashkim do të thotë se Zoti e vë Subjektin, i cili "shikon" në sy të njeriut dhe "dëgjon" në veshë të njeriut, ndërsa nga ana tjetër njeriu është zhytur aq shumë në Zotin sa që "shikon" dhe "dëgjon" nëpërmjet Zotit, e kjo është në përputhshmëri me hadithin e njohur në të cilin thuhet: "Ai që më lutet, vazhdimisht përpiqet që Të më afrohet, për ta dashur, e kur Unë e dua, bëhem shqisë e të dëgjuarit me të cilën ai dëgjon, e të parit me të cilën ai sheh, dorë me të cilën ai merr dhe këmbë me të cilën ai ec."
      Individualiteti njerëzor në gjendjen e bashkimit bëhet i iluminuar dhe në atë mënyrë në Dritën hyjnore bëhet i ngrohtë. Bota dhe njeriu janë si hija e Zotit. Pikërisht ajo hije është ajo që në shpirtin njerëzor, falë pranisë së Hyjnores në të, bëhet dritë dhe e tejdukshme. Apo siç thotë Ibn Arabi në Fusus el-hikem kur e përshkruan lidhshmërinë e individuales me Zotin:
      "Ajo është si një dritë që rrezaton tej hijes, hijes që nuk është gjë tjetër veçse perde për dritë dhe që ndriçohet përmes tejdukshmërisë së vet. I tillë është edhe njeriu që është bashkuar me të vërtetën, tek ai forma e së Vërtetës e sures el-Haqq (Veçoria Hyjnore) më shumë se te njerëzit e tjerë manifestohet drejtpërsëdrejti. Sepse, sipas shenjave që prej Zotit i bart i Dërguari në misionin e vet, në mesin tonë ka njerëz të tillë që Zot i tyre është veshi, syri, aftësitë e tyre dhe organet e tyre."
      Kjo pozitë e lartësuar e bashkimit, që është përsoshmëri e jetës njerëzore dhe qëllimi i fundit i një gnostiku, është frut i zbatimeve të metodave shpirtërore që nisin me lutjet e domosdoshme dhe përfundojnë me lutjen e zemrës apo me lutjen kreative,ku qendra më e thellë e një sufiu kumbon me ritmin e grishjes së emrit të Zotit që është kulmi i të gjitha lutjeve. Ibn Arabiu vazhdimisht e vërteton rëndësinë jetike të lutjes së zemrës dhe të spastrimit të brendshëm nëpërmjet "simpatisë", e cila të gjitha dukuritë i tërheq kah burimi dhe fillimi i tyre, gradualisht e tërheq Hyjnoren kah vetja.
      Në lutjet e njeriut të shenjtë e të zgjedhur,njeriu i lutet Zotit,ndërsa Zoti"i lutet njeriut" dhe lutja i jep trajtë shpirtit njerëzor.Në gjendje të kontemplacionit të pastës, që është frut, e njëkohësisht edhe mënyra më e përsosur e lutjes së brendshme, me ç'rast zemra pastrohet nga të gjitha të metat dhe papastërtitë e veta, njeriu arrin për të kuptuar se "Zotë është pasqyrë në të cilën ju e shihni veten, siç jeni edhe ju pasqyrë e Tij në të cilën Ai i vëzhgon emrat e Vet dhe mendimet e tyre. Tash emrat e Tij nuk janë asgjë tjetër pos Ai Vetë, kështu që njëmendësia (apo analogjia e relacionit) është inversion."Sipas kësaj, Zotëriu (Rabb) në fund mbetet Zotëri, ndërsa shërbëtori (merbub) mbetet shërbëtor, por njëkohësisht Zoti bëhet pasqyrë në të cilën njeriu spiritual ndeshet me njëmendësinë e vet, dhe njeriu bëhet pasqyrë në të cilën Zoti i sheh emrat dhe veçoritë e Veta, kështu që në zemrën e njeriut të shenjtë arrihet qëllimi i formimit përmes së cilit Zoti "i njofton" esencat që kanë qenë të fshehura në "thesarin sekret", ndërsa kjo njohje është ajo për të cilën edhe është krijuar Universi.
    • Njësia e religjoneve

      Në mesin e studimeve të Ibn Arabiut vëmendje të posaçme meriton bindja e tij në njësinë e përmbajtjes së brendshme të të gjitha religjioneve, parim ky që në esencë u pranua nga ana e sufinjve por që rrallë e kanë përshkruar ashtu detajisht siç e bëri këtë filozofi nga Andaluzia.Siç thamë deri më tash, ai në fillim të jetës së vet kishte vizione epifanike për Qendrën e lartësuar prej së cilët rrjedhin të gjitha shpalljet, ndërsa në vitet e tij të mëvonshme vazhdimisht shkroi mbi "polet shpirtërore" të traditës paraislame. Studimet e tij mbi logosin, në të vërtetë, shpjegojnë parimin e Shpalljeve të përgjithshme (universalitetin e shpalljes) duke vërtetuar se çdo profet është një aspekt i Logosit të Lartësuar dhe se ai është vetëm Logos apo Fjalë e Zotit. Ndaj, Ibn Arabiu me këmbëngulje u përpoq për t'i mësuar hollësitë specifike të religjioneve të tjera dhe për aq sa është e mundshme dhe e realizueshme ta tërheqë kuptimin universal të religjioneve të strehuar në strukturat e tyre të jashtme.Të gjitha përpjekjet që sot i bëjnë muslimanët për afrimin thelbësor me religjionet tjera mundet dhe duhet të mbështeten në themelet e forta që i vunë Ibn Arabiu dhe Xhelaluddin Rumi.
      Përpjekja e Ibn Arabiut që t'i tejkalojë formët e jashtme të shpalljeve për të arritur deri te kuptimësia e tyr e brendshme në asnjë mënyrë nuk do të thotë se ai "nga poshtë" i hedh ato forma, se e pranon ritualin e jashtëm dhe format dogmatike të religjionit. Ai u përpoq që niveli egzoterik i religjionit të ngrihet në një shkallë më të lartë të depërtimit në zemrën e riteve të cilat janë aspekte integrale të religjionit, që janë të shpallur "nga qielli" dhe ndaj të cilëve njeriu, patjetër, duhet të drejtohet, nëse dëshiron që jeta e tij shpirtërore vërtet të jetë frutdhënëse. Ibn Arabiu sikurse edhe sufijtë tjerë nëpërmjet këtyre aspekteve formale apo egzoterike të religjionit,e jo me refuzimin e me mospranimin e tyre, u përpoq që të njohë kuptimin e brendshëm dhe atë universal të Shpalljeve.
      Në esencë "ndezja e statujave" apo hedhja e aspekteve të jashtme dhe formale të religjioneve, do të thotë që dikush, patjetër, t'i ketë këto statuja dhe aspektet formale. Duhet përkujtuar në atë se, kur Ibn Arabiu dhe sufitë tjerë flasin mbi të liruarit e tyre nga ritet dhe format religjioze, ata i drejtohen shoqërisë në të cilën kryhen shumë rite të ndryshme religjioze, e jo botës siç është kjo e sotme, e cila sipas horizontit të gjerë të njohurive fare lehtë e shpreh mundësinë për t'u hedhur aspektet formale të religjioneve, e të cilat fare nuk i ka praktikuar në jetë. Ibn Arabiu një pjesë të madhe të jetës së vet e kaloi duke i lexuar lutjet tradicionale islame, duke u penduar para Zotit për mëkatet e veta, duke e lexuar Kur'anin, duke i grishur emrat e Zotit dhe përmes këtyre procedimeve, e jo përmes hedhjeve të tyre, ai arriti deri te bindja se udhët e rrëfyera nga Zoti dhe Shpallja shpiejnë deri te kulmi i njëjtë dhe, të jetuarit sipas një feje do të thotë zbatimi i të gjitha riteve të asaj feje. Falë pikërisht atyre riteve të shpallura fetare, ai arriti ta njohë universalen dhe tejformën, gjë që shihet edhe në poezinë e vet të njohur e shumë të cituar:
      "Zemra m'u bë pranuese e të gjitha formave,
      edhe kullosë për gazele edhe manastir për murgj,
      shtëpi për idhuj dhe Qabe për haxhinj,
      pllakëz Tevrati dhe libër Kur'an.
      Unë e rrëfej fenë e dashurisë dhe atje kah nisen
      devet e dashurisë, atje është feja dhe besimi im."
    • SUFIZMI PAS IBN AREBIUT
      Është e pamundshme për t'u përshkruar gjërësia e ndikimeve të Ibn Arabiut në sufizëm. Mund të thuhet vetëm aq sa pas tij, në të vërtetë, nuk u shpreh asnjë doktrinë sufie e të mos ishte në njëfarë mënyrë nën ndikimin e veprave të filozofit të madh andaluzian, madje edhe në rastet kur disa shkolla të mëvonshme sufie nuk u pajtuan me disa formulime të tij.Veprimtaria e tij shumë shpejt u përhap në mbarë botën islame;veprat e tij prozaike filluan t'i mësojnë përkushtuesit e sufizmit, ndërsa poezitë e tij recitoheshin nëpër viset e radhëve të ndryshme sufie, dhe edhe sot, si para shtatë shekujve, mësohen veprat e tij dhe reciothen poezitë e tij.
      Për përhapjen e mësimit të Ibn Arabiut në Lindje më së shumti merita ka Sadruddin Konjeviu, i cili edhe vetë bën pjesë në radhën e mësuesve më të mëdhenj të sufizmit, që i komentoi veprat e Ibn Arabiut, por që edhe vetë i shkroi disa vepra në të cilat shpjegohen studimet e mësuesit të vet.Pra, përmes tij u bë i mundshëm drejtimi i disa ndikimeve të doktrinave të rëndësishme të Ibn Arabiut në Lindje. Sadruddin Konjeviu ishte mik i ngushtë i Xhelaluddin Rumit. Falë Sadruddin Konjeviut u mundësua lidhja në mes Ibn Arabiut dhe Rumit që si mal tjetër i madh i spiritualietit islam mbizotëron në çdo vatër të sufizmit ku njihet dhe flitet gjuha perse. Gjithashtu, Sadruddin Konjeveiu ishte edhe mësues i Qutbuddin Shiraziut, i cili, siç u tha në pjesën e dytë, shkroi komentin më të njohur mbi veprën e Suhravardit Hikmet el-ishraqa. Sadruddin Konjeviu i mbante shënimet me mësuesin e Qutbuddinit, Nasiruddin Tusin, mbi çështjet themelore të metafizikës.Njëri nga poetët më të mëdhenjë sufi të poezisë erotike në Persi, Fahruddin Iraqi (apo fedeli d'amore) falë inspirimeve që i fitoi gjatë një ligjërate të Sadruddin Konjeviut mbi studimet e Ibn Arabiut,e shkroi veprën e vet Lameat (Shkëlqimet Hyjnore). Kjo vepër më shumë se çdo libër tjetër ndihmoi që Ibn Arabiu t'iu paraqitet lexuesve në botën ku flitet gjuha perse.
      Të gjithë komentuesit e Ibn Arabiut janë nxënës të shkollës së tij, në të cilën bëjnë pjesë: Nablusi, Kashani, Qajseri, Bali Efendiu dhe poeti i madh pers Xhami, i cili i shkroi disa komente mbi veprat e Ibn Arabiut si dhe një koment mbi veprën e Iraqit Lameat. Ky koment më vonë u titullua Eshiat el-Lameat (Rrezet e Shkëlqimeve hyjnore). Ky libër edhe sot e kësaj dite mësohet në Iran si "doracak" i mësimeve sufie. Gjithashtu mund të përmenden edhe Abdulkerim Xhili, i cili në veprën e vet Njeriu universal (El-insan el-kamilu) në mënyrë sistematike e ekspozoi përmbajtjen e veprës Fusus el-hikem, dhe Mahmud Shebisteri, i cili në veprën e vet Golshenzar (Lulishte trëndafilash), në gjuhën perse, mrekullisht dhe mjeshtërisht, i përmblodhi doktrinat sufie në atë mënyrë siç edhe i ekspozoi Ibn Arabiu. Gjithashtu vëmendje të posaçme meriton edhe grupi i gnostkëve shiitë, në mesin e të cilëve bën pjesë Ibn Turkei, Sejjid Hajdar Amuliu dhe Ebi Xhumhuri, të cilët mësimet e filozofit andaluzian gradualisht i futën në shiizëm, kështu që ato mësime së shpejti u bënë edhe një nga shtyllat kryesore të spiritualitetit shiit dhe luajtën një rol mbizotërues në formulimet doktrinare të filozofëve të mëvonshëm iraninë, si për shembull, Mulla Sadrai, i cili tërësisht bazohet në studimet e mësuesit nga Mursia.Edhe në vendet e tjera islame shekuj me radhë vazhdimisht shtohet numri i studentëve dhe i përcjellësve të studimeve të Ibn Arabiut, gjë që shihet nga komentet e shumta të shkruara mbi veprat e tij në Indi, Anadoli, Siri dhe në Egjipt. Në Egjipt, shumë shkrimtarë, siç është Sha'rani, volume të shumta librash u kushtuan interpretimeve dhe sqarimeve të veprave të Ibn Arabiut.
      Edhe në Perëndim Ibn Arabiu nuk ishte i panjohur, ndonëse veprat e tij nuk ishin gjithaq të njohura nëpër qarqet zyratare.Mirëpo ai fshehurazi dhe thellë ndikoi tek ithtarët e dashurisë (fedali d'amore) nga Perëndimi, e sidomos te Danteja, poet i madh fiorentin, mjaft mirë vërehen ngjashmëri të thella me sufijtë jo vetëm për shkak të kontakteve historike me ta nëpërmjet radhëve të tempujve por, në radhë të parë, edhe për shkak se ai, në esencë, e pëshkruan po atë përvojë shpirtërore si dhe versionin e ngjashëm të universit, por në kontekst të traditave krishtare.Ndikimi i drejtëpëdrejtë i Ibn Arabiut mund të vërehet edhe te Rejmon Lili si dhe te disa ezoterikë të tjerë krishterë të asaj periudhe të historisë, kur Perëndimi krishterë dhe Lindja islame jetonin në dy lloje të ngjashme të civilizimit, duke pasur pikëpamje të njëjta mbi njeriun dhe Universin, ndonëse ekzistonin dallime të ndryshme formale në planin teologjik, social dhe politik.
      Në kohën e sotme atje ku ka sufizëm mund të vërehet edhe ndikimi i Ibn Arabiut. Në Lindje, veprat e tij edhe sot e kësaj dite mësohen dhe studiohen në Indi, Pakistan, Afganistan dhe në Iran, ku edhe shkruhen vazhdimisht komente mbi to.Varri i tij në Damask është vendi i takimeve të sufijve, ndërsa në Egjipt dhe nëpër disa vise tjera të Afrikës Veriore odat e tij (qaside) reciothen dhe këndohen në takimet e përjavshme të vëllezërve sufij. Edhe mësuesit e njohur sufijë të këtij shekulli, siç janë marokani Sheh Muhammed Tadili dhe algjeriani Sheh Ahmed el-Aleviu,njerëi nga shenjtërit islam më të njohur dhe më me ndikim, i përcjellin studimet e Ibn Arabiut. Është e vërtetë se esenca e sufizmit është përvoja shpirtërore, e cila mund të arrihet nëpërmjet bekimit dhe mëshirës së përfshirë në metodat e ndryshme të përsosshmërisë, ku në krahasim me to të gjitha formulat metafizike janë relative. Mirëpo zjarri i brendshëm i sufizmit shëndëriste duke e nxjerrë në pah thesarin e fshehtë të doktrinës që njerëzit tjerë i shpiente kah Njëmendësia, shpirti i Ibn Arabiut fluturonte mbi atë zjarr. Ai gjatë kohës së vet krijoi një gjuhë të çmueshme doktrinare me të cilën mësuesit sufijë i shpjegonin gnoset sekrete, sekretin e shkëlqimit të brendshëm që buron nga dimensionet e pamatshme të Emrit të Zotit. Zemrat e tyre vezullojnë në dritën dhe në mëshirën e këtij Emri, i cili ndriçoi sikurse edhe paraardhësit e tyre dhe që u ndihmoi për të arritur deri te burimi i Shpalljes, deri te fillimi i cili metodës sufije ia dha fuqinë e vet shpirtërore dhe jetën e brendshme, që i mundësoi që si traditë shpirtërore të mbetet deri më ditët e sotme.
    • Rruga më e shkurtër drejt të Zotit

      Ashtu si bota e jashtme, edhe bota shpirtërore është një fushë e paanë meditimi. Ky tregim i Mevlanasë e shpreh shumë bukur rëndësinë e vetëkontrollit, pra të meditimit rreth botës së brendshme: “Një sufi shkoi në një kopsht të zbukuruar për t’u thelluar në meditim dhe për të fituar hare në zemër. Ai u shkri fare përpara stolive të shumëngjyrshme të kopshtit. Ai mbylli sytë dhe filloi të meditojë dhe të bëjë murakabe. Një njeri indiferent që u gjend aty kur e pa sufiun me sy të mbyllur, kujtoi se ai ishte duke fjetur. Ai u habit me të dhe u mërzit. Ai i tha sufiut: – Ku e gjete dhe ti të flesh?Hapi sytë dhe kundro vilat e rrushit, pemët që kanë shpërthyer lule dhe barin që bleron. Vështro veprat e mëshirës së Allahut!
      Sufiu iu përgjigj: – O indiferent! Dije mirë se vepra më e madhe e mëshirës hyjnore është shpirti. Çdo gjë tjetër mbetet në hije përpara kësaj vepre të madhe. Një përrua gjarpëron mes pemëve.Në ujin e tij të pastër ti sheh pasqyrimin e pemëve që ndodhen në dy anët e përroit... ato që sheh të pasqyruara në ujë, janë një kopsht vreshti i fantazuar. Vreshti dhe kopshti i vërtetë gjendet në shpirt, sepse shpirti është vendkundrimi hyjnor. Po qe se ato që janë në këtë botë nuk do të ishin pasqyrimi i asaj selvie të hareshme nga bota e shpirtit, Zoti nuk do ta kishte quajtur më kot këtë botë fantazie si vendi i mashtrimit. Në ajetin 185 të sures Ali Imran thuhet:“... Jeta e kësaj bote nuk është gjë tjetër përveç se përjetim mashtrues.”Ata që janë indiferent dhe që e pandehin këtë botë parajsë dhe thonë “Bota është parajsa”, janë njerëzit që mashtrohen pas pamjes së jashtme të këtij përroi. Ata që qëndrojnë larg vreshtit dhe kopshteve të vërteta, pra larg evlijave, jepen pas kësaj fantazie dhe mashtrojnë vetveten. Një ditë gjumi i indiferencës (gaflet) merr fund dhe sytë hapen për të parë të vërtetën absolute. Po ç’vlerë ka kundrimi i asaj panorame në frymëmarrjen e fundit? Sa i lumtur është ai njeri, shpirti i të cilit ka thithur aromën e së vërtetës së këtij vreshti, përpara se të vdesë...”
      Vetkontrolli (murakabe) është rruga më e rëndësishme për të mbërritur tek Allahu dhe për të shtënë në dorë diturinë, kulturën shpirtërore, enigmat dhe urtësitë. Madje ajo është njëra nga rrugët më të vyera dhe më të begatshme në përparimin shpirtëror në tasavuf.
      Besimtari që dëshiron të bëjë vetëkontroll (murakabe), së pari përgatitet me zemër për këtë gjë, ulet në tokë si të ishte duke falur namaz dhe përkul kokën drejt gjunjëve. Duke e përqendruar të gjithë vëmendjen e tij në këtë mënyrë, ai i drejtohet Zotit dhe në këtë gjendje shpirtërore mediton me besimin se “Allahu më sheh çdo moment dhe është çdo çast së bashku me mua, madje është më afër se sa jam unë me veten time.” Në përfundim drita hyjnore që rrethon çdo gjë, fillon të rrjedh edhe drejt shpirtit të tij.
      Muhammed Hadimi, shprehet se vetëkontrolli (murakabe) mund të kryhet edhe rrugën e lidhjes shpirtërore (rabëta), si rezultat i së cilës shfaqen edhe disa urtësi hyjnore. Në këndvështrimin e të pasionuarve vetëkontrolli (murakabe) është rruga më e shkurtër që e afron personin me Allahun. Kështu të drejtohesh me zemër drejt Allahut është më e rëndësishme dhe më me efekt se sa t’i drejtohesh Atij me organet e tjera të trupit. Pasi çdokush mund t’i drejtohet çdo çast Zotit të tij me zemër. Aq më shumë që në rast pleqërie dhe sëmundjeje puna me organet e trupit bëhet më e vështirë. Të urtët kanë thënë:“Të jesh qoftë një frymëmarrje të vetme me Zotin dhe në vetëkontroll (murakabe) me Të,është më sublime dhe e rëndësishme sesa të zotërosh mbretërinë e Sulejmanit.“Sipas asaj që na ka njoftuar Profeti (s.a.s.) , ditën e gjykimit Zoti ka për t’i gostitur disa nga robërit e Tij me hijen e Arshit atë ditë kur nuk ka hije tjetër përveç saj. Njëri nga këta fatlumë është edhe besimtari që qëndron vetëm, në vende pa njerëz, dhe kujton Allahun aq sa nga sytë nisin t’i pikojnë lot.
    • VETKONTROLLI
      Murakabe është të jetosh në vetëdijen e përshkruar në hadithin e famshëm të Xhebrailit:“…Ihsan do të thotë të jesh rob i Allahut sikur ta shihje me sytë tuaj, sepse megjithëse t’i nuk e sheh Atë, Ai të sheh ty…”
      Të arrish përkryeshmërinë në Islam dhe në besim, varet nga arritja e konsistencës së ihsanit. Për të përjetuar gjendjen e ihsanit duhet që të jemi të vetëdijshëm që Zoti na sheh përherë, ta kontrollojmë vetveten në mënyrë të vazhdueshme me vetëkontroll (murakabe) dhe të rregullojmë sjelljet dhe veprimet tona në varësi të këtij kontrolli shpirtëror.Gjithashtu është e domosdoshme që në zemrën tonë të mbajmë përherë të gjallë të vërtetën që Zoti është afër nesh më shumë sesa jemi ne me veten tonë.
      Kur në zemër përjetohen këto ndjesi atëherë njeriu ka kaluar nga besimi në ihsan. Ai tani i kryen të gjithë veprat e mira me një shpirt të mbushur plot me përshpirtshmëri dhe frymëzim duke u zhytur në shijen shpirtërore të meditimit rreth Kuranit, gjithësisë dhe njeriut.
      Mistikët islamë (mutasavuf) mësohen të meditojnë rreth disa ajeteve përpara se ta lexojnë të gjithë Kuranin në mënyrë medituese. Për këtë arsye përzgjidhen edhe ajetet që ndikojnë më shumë në botën shpirtërore të njeriut dhe që e forcojnë më shumë ndjenjën e të qenit bashkë me Allahun dhe të dashurisë ndaj Tij. Në Nakshibendizëm vetëkontroll (murakabe) quhet meditimi i thellë rreth këtyre ajeteve.

      Vetëkontrolli (murakabe) ka katër nivele:
      1 . Murakabe rreth Njësisë së Zoti
      Në këtë vetëkontroll meditohet rreth “suresë Ihlas”. Meditohet rreth njësisë së Allahut që është i cilësuar me të gjithë atributet e përsosura dhe larg çdo lloj të mete dhe ceni si dhe të mendosh që në të derdhet frymëzim drejt zemrës.Kuptimi i ajeteve përfytyrohen duke mos anuar drejt antropomorfizmit.Vetëm mendohet se Allahu është i cilësuar me këto atribute. Kur përfytyrimi dobësohet, lexohet sërish ajeti fisnik dhe bihet sërish në meditim. Për sa kohë e kryen këtë gjë tek besimtari shtohet ndjenja e ihsanit dhe fillon të marr hise nga marifetullahu.
      Në suren Ihlas ne na kujtohet me esencën e saj fakti se Allahu është i Vetëm dhe nuk ka bashkëshort, as të ngjashëm me Të. Unikaliteti i takon vetëm Atij.Në këtë botë nuk ekziston asnjë shprehje e Individualitetit të Zotit. Atributi i Tij është“Nuk ngjason asnjë krijesë me Të”, pra nuk përngjan me asgjë që ka një çast fillimi. Çfarëdo që na shkon ndër mend nga universi, Individualiteti i Zotit është më superior se ajo gjë. Zoti është transcendent (muteal), pra ai është në një mrekullueshmëri shumë më të lartë nga ajo me të cilën ne mund ta njohim atë, të cilën mendja e njeriut e ka të pamundur ta perceptojë.
      Zoti është “Samed” që do të thotë se Ai nuk ia ka nevojën askujt dhe asgjëje, ndërsa çdo gjë ka nevojë për Të. Të gjithë fuqitë në gjithësi i përkasin Zotit. Njeriu duhet ta kuptojë dobësinë e tij duke medituar rreth fuqisë dhe madhështisë së Allahut dhe duhet t’i dorëzohet Atij me gjithë qenien e tij. Duke u zhveshur nga egoja dhe duke kuptuar dobësinë e tij, ai duhet të thotë përherë “Aman o Zot!” dhe duhet të përpiqet që të shndërrohet në vendin ku shfaqen atributet e Zotit.
      Tevhidi, pra Njësia e Zotit nuk pranon ndarje, ortakëri dhe ndarje në numra dhe në copë.Për këtë arsye Zoti ynë nuk ka të lindur, nuk ka lindur prej kujt dhe asnjë gjë nuk është e barabartë dhe ekuivalenti i Tij. Pra Zoti nuk është atë, nënë dhe bir ashtu siç pohojnë të krishterët, sepse akideja e tevhidit nuk duron asnjë lloj ortakie, sepse ai që lind ndahet në pjesë dhe ajo që ndahet në pjesë asgjësohet.Edhe ajo që lind prej tij ka të njëjtin fat me atë që e lind atë.Lindja i përket qenieve të përkohshme që nuk ekzistojnë në përjetësi dhe është një nevojë që të lindin brezat e ri. Një nevojë e tillë do të ishte një mangësi dhe një cen për Allahun që ka mbledhur në Individin e Tij të gjithë përsosmëritë dhe është Unik (ehad), nuk ia ka nevojën askujt (Samed) dhe ekziston pashmangshmërisht (vaxhibu’l-vuxhud). Ai është larg çdo lloj mangësie dhe ceni.
      Shkurtimisht zemra që është qendra e meditimit dhe ndjeshmërisë duhet t’i ndjejë thellë shfaqjet e gdhendjeve të fuqisë hyjnore dhe shfaqjet e madhështisë së saj dhe në çdo çast duhet ta lavdërojë Atë.

      2. Vetëkontrolli (murakabe) i bashkëqendrimit (maijet)
      Në këtë nivel meditohet duke menduar thellë rreth kuptimit të ajetit fisnik “Kudo që të ndodheni, Zoti është së bashku me ju.” (Hadid, 4). Kjo situatë sjell në zemër një gjendje ndërgjegjësimi.Njeriu nuk mbet në asnjë mënyrë dhe asnjë çast përjashta diturisë dhe mbretërisë së Zotit.Nuk mund të qëndrohet përjashta dijes së Allahut kudo që të gjendesh si në fund të tokës,ashtu edhe në lartësitë më të mëdha të qiellit.Rrahja e zemrës, frymëmarrja, të parët, të dëgjuarit dhe puna e rregullt e organeve të tjera vërtetojnë se Zoti është përherë me robërit e Tij. Kur vjen momenti i vdekjes, Allahu ua heq atyre këto mundësi dhe atëherë ata vdesin.
      Zoti thotë:“A nuk e di ti, se Allahu di çdo gjë që është në qiej dhe në Tokë?! Nuk ka bisedë të fshehtë midis tre vetave, që Ai të mos jetë i katërti; as midis pesë vetave e që Ai të mos jetë i gjashti; as kur janë më pak, as kur janë më shumë, që Ai të mos jetë me ata, kudo që të ndodhen; Ai në Ditën e Kiametit do t’i njoftojë ata se çfarë kanë bërë, se, me të vërtetë,Allahu di çdo gjë!” (Muxhadele, 7)
      Zoti është miku më i afërt i njeriut. Ai është më afër njeriut edhe se njerëzit e familjes së tij në sajë të dijes së Tij,fuqisë së Tij,me Individualitetin e Tij apo nëpërmjet administrimit meanë të melekëve. Të afërmit i dinë njeriut vetëm pamjen e jashtme dhe meqë nuk mund ta ndihmojnë në çdo gjë edhe nuk mund t’ia zgjidhin shumë halle dhe probleme që ka. Lëre më në çastin e vdekjes... Ja atëherë njeriu nuk ka më të afërt se sa Zoti. Në ajetin fisnik thuhet:“Atëherë, përse kur (dikujt) i vjen (shpirti) në grykë para syve tuaj, ndërkohë që Ne jemi më afër atij se ju, por ju nuk e vini re.” (Vakia, 83-85)
      Ja se si ua tërheq vërejtjen Zoti robërve të Tij që harrojnë se Ai gjendet pranë tyre në çdo çast dhe nuk janë të ndërgjegjshëm për këtë gjë.“Ata fshihen nga njerëzit, por nuk fshihen dot nga Allahu. Ai është pranë tyre edhe natën, kur trillojnë gjëra me të cilat Ai nuk është i kënaqur. Se Allahu përfshin (me dijen e Tij) gjithçka që ata bëjnë.” (Nisa, 108 )
      Njeriu që kupton se Allahu është së bashku me të përherë dhe i sheh punët që ai vepron, distancohet nga mëkatet dhe tregohet i kujdesshëm për veprimet e tija.
    • 3. Vetëkon trolli (murakabe) i afërsisë.Në këtë nivel mendohet rreth ajetit fisnik “Ne jemi më afër tij se damari i qafës.” (Kaf,16). Zoti është afër nesh më shumë se sa jemi ne me veten tonë. Ai di mendimet, qëllimet dhe ndjesitë tona.
      Allahu di të gjithë mendimet dhe vendimet që i vjen në zemër njeriut në mënyrë të fshehtë, madje edhe ato që nuk i dinë melekët e caktuar me regjistrimin e çdo fjale që thuhet,sepse Ai ka krijuar mendimet ashtu siç ka krijuar çdo gjë tjetër. A nuk e din Krijuesi çdo gjë?Nuk është e mundur që njeriu që mendon siç duhet këtë të vërtetë të mos dridhet dhe të mos kërkoj të llogaris veten se ç’ka bërë! Në qoftë se njeriu mund ta gjallërojë kuptimin e këtij ajeti ashtu siç duhet në mendjen dhe në zemrën e tij, nuk guxon të thotë asnjë fjalë të vetme me të cilën Zoti nuk është i kënaqur dhe madje as do t’i shkojë ndërmend asnjë mendim që Zoti nuk do ta pranonte. Mjafton vetëm ky ajet fisnik që njeriu të jetojë çdo çast në devotshmëri dhe të ndjehet përherë vigjilent nga frika e marrjes në llogari.
      Në suren Enfal Allahu na bën të ditur se Ai gjendet mes njeriut dhe zemrës së tij, kështu që mund t’u japë drejtim sa herë që të dëshirojë dëshirave dhe mendimeve të tija. Zoti është më afër dhe sundon mbi zemrën e njeriut se sa ai vetë dhe është më afër asaj edhe se vetë njeriu. Aq i vlefshëm është fuqia e Tij sa që ndodhet jo vetëm mes njeriut dhe personave të tjerë që janë me të, por edhe mes njeriut dhe zemrës së tij. Ai mund ta privojë në çast njeriun nga qëllimet që ka në zemër. Ai mund t’ia thyejë vullnetin e tij dhe t’i japë asaj drejtim tjetër nga ajo që dëshiron njeriu. Ai mund t’ia ndryshojë në çast mendimet dhe shijet e tija.Për këtë arsye kur Allahu lëshon perden mes njeriut dhe zemrës së tij dhe e fton atë drejt vdekjes nuk është e mundur qënjeriu mos t’i përgjigjet ftesës së tij dhe t’i dal kundër urdhrit të tij. Prandaj njeriu nuk e di se çfarë ka për të ngjarë me të një çast më pas frymëmarrjeje.(el-Enfal, 24)
      Rrëfen Ebu Musa Eshari (r.a.) :
      “Ishim së bashku me të dërguarin e Allahut (s.a.s.) gjatë një udhëtimi. Kur hipëm majë kodrës, thamë me zë të lartë tekbire “Allahu ekber!” dhe tehlile “La ilahe illallah! Kur na dëgjoi tek thërrisnim, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) na tha: O myslimanë! Mos i jepni vetes suaj zor. Ju nuk jeni duke iu drejtuar ndonjë të shurdhëri apo ndokujt që nuk e keni pranë. Allahu përherë është së bashku me ju, ju dëgjon dhe është afër jush më shumë se sa vetë ju.
      Nga ajo që kuptohet nga shumë ajete fisnike dhe hadithe të nderuara të ngjashëm me këtë, Zoti ashtu sikur se është afër me robin e Tij, dëshiron që edhe robi i tij të përpiqet të afrohet me Zotin, për këtë arsye Ai e urdhëron atë “Bjer në sexhde dhe afromu!”
      Me vetëkontrollin e afërsisë njeriu, i cili kupton se edhe ndjenjat që kalojnë nga zemra janë të ditura nga Allahu, përpiqet që të distancohet jo vetëm nga punët e gabuara, por edhe mendimet dhe ndjenjat e tilla.Si rezultat i këtij meditimi tek robi lind një dashuri e thellë ndaj Zotit.

      4. Vetëkontrolli (murakabe) i dashurisë

      Në këtë nivel të vetëkontrollit meditohet rreth ajetit kuranor “...Allahu i do ata dhe ata e duan Zotin…” (Maide, 54). Si rezultat i këtij meditimi rritet dashuria në zemrën e njeriut ndaj Allahut. Tani robi fillon të shoh me dashuri për hir të Krijuesit të gjithë krijesat e tjera. Ai sheh me dashuri madje edhe macen tek dera, qenin apo degën e gjelbër në kopsht. Kur sheh një lule që çel ai thotë me vete “Aman o Zot, sa gjëra të bukura ke dhuruar! Ti na e ke dhuruar edhe këtë lule”. Ai përherë e lavdëron dhe e falënderon Zotin. Nuk lëndon asnjë njeri dhe i fal ata që e lëndojnë, sepse është i vetëdijshëm për të metat e panumërta që ka ndaj Zotit.Në qoftë se nuk e fal një gabim që i bëhet, mendon se me çfarë fytyre ka për të kërkuar falje për gabimet që ka kryer ndaj Zotit të Botëve.
      Të meritosh faljen e Allahut duke falur vazhdimisht të tjerët, është një horizont besimi i pashmangshëm për besimtarët e përsosur.
      Fitorja e vërtetë ngjan atëherë kur njeriu fal ata që i bëjnë padrejtësi duke mos u nxehur aspak me ta.Nga ana tjetër të falësh për hir të Allahut, është shprehja më e madhe e dashurisë së Zotit.Në qoftë se nuk ekspozohen shfaqje të tilla, atëherë dashuria për Allahun mbetet vetëm në llafe.
      Gjatë vetëkontrollit çdo besimtar mediton dhe frymëzohet në varësi të forcës së tij perceptuese, aftësisë dhe sinqeritetit rreth këtyre ajeteve fisnike. Me kalimin e kohës ai përpiqet të ngrihet në nivelin nga ku mund ta lexojë të gjithë Kuranin fisnik duke medituar.
      Si rezultat i vetëkontrollit njeriu orientohet me botën e tij të brendshme drejt Allahut dhe nuk e preokupon zemrën me vanitete të tjera. Urdhri i Allahut është për të mbi çdo gjë tjetër.Gjuha e tij merret vetëm me dhikrin e Allahut.
      Njeriu besnik ngjason me fëmijën e vogël që është aq i dhënë pas lodrave. Kur bie të flejë fëmijën e zë gjumi duke menduar rreth lodrave, kur zgjohet fillon menjëherë ta kërkojë atë. Ja kështu ka për të ngjarë për njeriun edhe vdekja dhe ngritja nga varri ditën e mahsherit. Për këtë arsye njeriu duhet të tregojë kujdes se me çfarë shqetësimi bie të flejë në mbrëmje. Në qoftë se të gjithë mendimet e njeriut në jetë, mblidhen tek Allahu, edhe vdekja, edhe ringjallja e tij do të bëhet së bashku me Allahun dhe në rrugën e pëlqimit të Tij.
      Në hadithin fisnik thuhet: “Ditën e kiametit njerëzit kanë për t’u ringjallur në atë gjendje që i ka kapur vdekja.”- “Si të jetoni ashtu keni për të vdekur, si keni për të vdekur ashtu edhe keni për t’u ringjallur!..”. Në qoftë se gjithë dëshira e njeriut është ndaj diçkaje tjetër përjashta Allahut edhe vdekja,edhe ringjallja e tij kanë për të qenë në atë drejtim. Ai nuk ka për të pasur kënd që do ta ndihmojë në ditën e kiametit.
      Për ta arritur në mënyrë të plotë gjendjen e vetëkontrollit është nevojshme që të ushtrohemi me dhikr dhe meditim, pasi që i dërguari i Allahut (s.a.s.) ka thënë:
      “Ruaje Zotin dhe ke për ta gjetur atë përpara teje kudo që të jesh!”Për të përfituar në kuptimin e plotë nga vetëkontrolli(murakabe),meditimi dhe dhikri duhet që të zbatojmë siç duhet kushtet dhe rregullat e tyre. Njëra nga këto rregulla është që të mos zgjidhen kohët kur zemra është e preokupuar me situata të vështira siç janë uria, përgjumja dhe nxehja, por në çastet e qeta.
    • Vërejtjet, paralajmërimet, orientimet dhe këshillat e miqve të Zotit,” “të cilët janë të merituar të ketij horizonti të lartë dhe të kësaj inteligjence” “moralo-shpirtërore, zotërojnë një vlerë dhe ndikim shumë më të madh në” “zgjimin e zemrave indiferente sesa këshillat e personave të paefektshëm në” “diturinë e tyre. Prandaj këshillat e tyre të begata duhen njohur si një dhunti” “që s’gjindet dhe me këtë vetedije u duhet dhënë zemër me sinqeritet dhe” “dashuri orientimeve të tyre që u dhurojnë shpirtrave qetësi. Ja, pra, disa” “shembuj nga këto këshilla të miqve të Zotit, të cilat, si kandilë orientimi,” “ndriçojnë rrugën e lumturisë së përjetshme:

      Hasan Basri k.s
      O biri i Ademit! Besimtari i vёrtetё, edhe nёse ёshtё gjer në fund i” “devotshëm, pёrsёri zgjohet me frikё. Nё fakt, kjo i ka hije atij. Besimtari” “pёrsёri me tё njёjtёn frikё takohet me mbrёmjen. Po, ai gjithmonё ёshtё” “mes kёtyre dy frikërave!
      1) Mёkatet e kaluara. Ai nuk mund ta dije se si do ta trajtojë Allahu për” “shkak të këtyre mëkateve.
      2) Jeta e ardhme. Cfarё jete do tё bёjё, si do ta japё frymёn e fundit?” “Gjithmonё i mendon pёrgjigjet e kёtyre pyetjeve.O njerёz! Duke e kuptuar kёtё tё vёrtetё, bёni punё tё mira! Allahu” “dhe i Dёrguari i Tij i shohin punёt tuaja që bëni. Ju njё ditё do tё ktheheni” “tek Allahu i cili e di tё fshehtёn dhe tё dukshmen. Ja, atё ditё do t’ju njoftojё” “njё nga njё pёr ato qё keni bёrё!
      Kini shumë kujdes zemrat tuaja! I ripёrtёrini ato vazhdimisht duke e” “përmendur Allahun, sepse zemra ndryshket shpejt. Dhe frenojeni veten” “sepse ajo është shumë e papërmbajtur! Nëse nuk u bëheni pengesë dëshirave” “të keqija të vetes, vjen një ditë që ajo t’ju rrokullisë në një greminë të” “frikshme!Ju nuk mund tё bёheni zotërues të besimit të përkryer gjersa të mos” “keni hequr dorë nga qortimi i të tjerëve duke pasur vetë të meta. Atëherë,” “para se të shihni të metat e të tjerëve,hidhuni një sy të metave tuaja dhe” “fillojeni punën duke i rregulluar ato!”“O njerёz! Kur’ani ёshtё shërim pёr besimtarёt dhe udhёzues pёr tё devotshmit.” “Kush bën siç thotë ai, orientohet dhe gjen rrugёn e drejtё. Kush ia” “kthen shpinën atij, bёhet i fatkeq dhe zvarritet nё fatkeqёsi.” “O biri i Ademit! Do të vdesёsh i vetёm, do të ringjallesh i vetёm dhe do” “tё japёsh llogari i vetёm!

      Malik Bin Dinar k.s.
      Pёrveç kёtyre dy gjёrave, nuk ka mbetur gёzim nё kёtё botё:”
      1.Tё takohesh me vёllezёrit dhe tё kuvendosh me ta.
      2.Tё ngrihesh pёr namazin tehexhxhud dhe nё atё kohё tё begatё tё” “bёsh shumё dhikr dhe këndim Kur’ani.

      Xhafer Sadik k.s
      Kur të bësh një punë të mirë (salih amel), nënvleftësoje para syve të” “tu dhe mbaje fshehtë, sepse, po e nënvleftësove, nuk të çon në vetëpëlqim.” “Po e fshehe, i plotësohen mangësitë, pra, i shtohen vlerat dhe virtytet.” “Ndërkaq, duhet të nxitohesh për të bërë punë të mira, sepse nefsi, vetja jote,” “e kapur pas ndonjë dobësie, mund t’i shtyjë për më tutje ato ose mund të të” “bëjë të heqësh dorë prej tyre!Po qe se dëgjon një gjë të papëlqyeshme për vëllanë besimtar, mendo” “me këmbëngulje se ai duhet të ketë ndonjë justifikim. Po të mos e gjesh,” “mendo se mund të ketë ndonjë justifikim që s’e kupton dot ti dhe mbuloja” “të metën!” “

      Sufjan Thevri k.s
      Marrja e dijeve duhet bërë me qëllim për t’u bërë i bindur ndaj Allahut,” “për t’i zbatuar urdhrat e Tij dhe për t’u frikësuar prej tij. Epërsia e diturisë” “për sa i përket vlerës dhe virtytit rrjedh ngaqë ajo e bën njeriun zotërues të” “ndjenjave të larta.
      Për ty është më me përfitim të shkosh në Horasan për të kumtuar fenë,” “sesa të qëndrosh në Mekë si banor.
      Kushti i parë i domosdoshëm për diturinë është të kërkosh rrugët për” “ta gjetur atë. Pas gjetjes së dijes dhe përvetësimit të saj, vjen zbatimi i saj” “në praktikë. Pastaj, heshtja dhe meditimi. Pastaj, vështrimi i gjithësisë me” “shikim mësimnxjerrës!...

      Xhunejd Bagdadi k.s
      Kuvendi me Allahun, domethënë, qëndrimi bashkë me Të, bëhet me” “anë të një etike dhe edukate të bukur, me vazhdimësinë e gjendjes së impresionimit” “dhe vetëkontrollit. Kuvendi me të Dërguarin e Allahut (s.a.s.) bëhet duke e ndjekur sunnetin” “dhe mënyrën e tij të jetesës.
      Kuvendi me evlijate, të urtët, bëhet me anë të respektit dhe shërbimit.
      Kuvendi me njerëzit e shtëpisë bëhet me anë të moralit të bukur.
      Kuvendi me miqtë bëhet duke qenë gjithmonë fytyrëqeshur dhe duke” “i gëzuar ata.
      Kurse kuvendi me njerëzit e popullit bëhet me lutje dhe mëshirë ndaj” “tyre.
    • Imam Gazali k.s.

      Biri im, mbaje zemrёn nё gjendje absolutisht vigjilente në këto tre” “adhurime që mendja dhe zemra tё mos të ndodhen nё vend tjetёr: kur tё” “lexosh Kur’an, kur tё pёrkujtosh Allahun dhe kur tё falёsh namaz. Nё kёto” “tri gjendje mos i ço, qoftё edhe për njё çast, mendjen dhe zemrën në vend” “tjetër! Mos harro qё je para Allahut! Pёrndryshe, po qe se je drejtuar nga” “kiblja, kurse mendja të ndjek gjëra të tjera, ky kthim e humb vlerën! Lidhe” “orientimin tёnd me Qaben qё ёshtё faltorja e parё ku ka lindur Islami dhe” “zemrёn tёnde, pas Allahut!Vecanёrisht, nёse dёshiron tё bёhesh dijetar” “i kulturës shpirtërore (arif), prej dijetarёve, heshtja le tё të jetё meditim,” “vështrimi, mёsim dhe, dёshira, bindje, sepse kёto tri veti janё shenjё dalluese” “i arifëve, dijetareve të kulturës shpirtërore! Biri im, ruaju jashtëzakonisht nga borxhi ndaj njeriut, sepse pёr shkak” “tё njё qindarke ikёn sevapi i shumё adhurimeve qё janё pranuar. Profeti” “(s.a.s.) nuk e falte namazin e tё vdekurve qё kishin borxhe. Qёllimi i kёsaj” “ishte t’i bënte të pasurit të ndjenin mëshirë dhe t’ia falnin borxhin. Besimtari,” “kur merr borxh, nuk merr kot, por, nёse merr borxh prej nevojёs me qëllimin” “pёr ta larё, Allahu e ndihmon atё. Madje, nëse mes përpjekjeve, vdes” “pa e paguar, Allahu do ta ndihmojë edhe në ditën e kiametit!
      Duhet tё falenderojmё edhe pёr belanё, sepse nuk ka bela të tjera veç” “mohimit dhe mёkateve, qё nё brendёsi tё tyre tё mos ketё njё mirёsi qё ti” “nuk e di. Allahu e di tё mirёn tёnde mё mirё sesa ti. Ka shumё gjёra qё ti i” “konsideron tё kёqija, por qё janё tё mira pёr ty,dhe ka shumё gjёra qё i ke” “konsideruar tё mira, por qё janё tё kёqija pёr ty. Rruga mё paqёsore ёshtё” “të jesh i kёnaqur me vlerësimin hyjnor për ty dhe tё mund tё falenderosh” “nё çdo gjendje!
      Biri im, nёse ka ndonjё aspekt qё duhet tё bёsh shumё kujdes, ajo” “ёshtё se me kё shoqёrohesh. Dije mirё, se njё shportё me mollё tё mira,” “nuk mund ta bёjnё tё mirё njё mollё tё kalbur qё ndodhet nё mes tё tyre,” “por njё mollё e kalbur mund t’i prishё tё gjitha! Pёr kёtё arsye, shoqёrohu” “gjithmonё me tё mirët (salih)!Shoku i mirё i ngjan atij qё shet vaj trёndafili dhe ose ti blen prej tij, ose” “ai të lyen me erë të mirë, ose, të paktën, duke ndenjur pranë tij, edhe ty të” “vjen erë e mirë! Njeriu rri me ata që do. Kё tё kesh dashur nё kёtё botё dhe” “me kё tё jeshё shoqёruar, me ta do të mblidhesh ditёn e gjykimit. Atёherё,” “vazhdo të marrësh pjesë në kuvendet e dijetareve që veprojnë me diturinë” “e tyre, dhe të njerëzve të mirë!
      Biri im, çdo gjё nё jetё ekziston sipas përpjesëtimit të bërë nga Allahu.” “Allahu, dikё e ka bёrё tё pasur, dikё tё varfёr, dikё tё shëndoshë, dikё sakat,” “dikё dijetar dhe dikё e ka bёrё tё paditur. Vetёm kёshtu sigurohet rendi” “i kёsaj bote. Kur tё shohёsh njerёz mё poshtё se veten, mos u mburr dhe” “mos i shih ata si tё pavlerё. Ti mund tё ishe nё vend të tyre dhe ata mund” “tё ishin nё vendin tёnd. Ja pra, duke menduar kёshtu, bёhu shok me tё” “varfёrit. Gjithmonё mundohu tё jesh zemёrbutё ndaj tyre. Mbroje dinjitetin” “njerёzor dhe dinjitetin islam! Vetёm kёshtu arrihet lumturia. Nёse do” “qetёsi nё kёtё botё dhe nё ahiret, mos ngacmo e mos prek askёnd! Kur tё” “shohёsh njё mё tё ri sesa ti, shikoje me mendimin se ai ka mёkate mё pak se” "ti, kurse kur tё shohёsh njё mё tё madh në moshë sesa ti, shikoje me mendimin” “se ai ka sevape mё shumё se ti, se eshte me i cmuar me ato ane te tij qe” “ti nuk i di! Kur tё shohёsh njё dijetar, mendo: “Ky ka dije, e shpёton veten” “e tij!” Dhe kur tё shohёsh tё paditurin, mendo:“Ky nuk di, Allahu e fal!”. “Kur tё shohёsh njё qafir (mohues) madje, qё akoma nuk dallohet se ёshtё” “nё frymё tё fundit, mendo: “Nёse Allahu e udhёzon atё, ai mund tё dalё” “nё praninё hyjnore me tё gjitha mёkatet e tij tё falura dhe i pastёr!” Dhe” “mendo kështu për fundin tënd: “Vallё, si do tё jetё fryma ime e fundit?”“ “Sa mё mirë ta njohёsh veten tёnde dhe ta shohёsh tё pavlerë, po aq do të” “lartësohesh në vlerë para Allahut!
      Biri im, plotёsoji me sa të kesh mundësi nevojat e vёllezёrve të tu të” “besimit, sepse Profeti (s.a.s.) thotё kёshtu:“Kush plotëson një nevojë të një vëllai besimtar, edhe Allahu i Lartë ia” “plotëson një nevojë atij!”

      Njё qё ёshtё i mençur, duhet t’i thotё vetes sё tij: Kapitali im ёshtё” “vetёm jeta ime. Ky kapital ёshtё aq i vlefshёm saqё çdo frymёmarrje shpenzohet,” “kurrsesi nuk mund të merret prapë! Frymёmarrjet janё tё numёrura” “dhe nё pakёsim të vazhdueshëm. Atёherё, vlerёsoji shumё frymёmarrjet” “e tua dhe shikoje kёtё botё tё pёrkohshme, sikur do tё vdesёsh nesёr. Tё”“gjitha pjesёt e trupit tёnd ruaji nga harami dhe mbaju pas devocionit! O Zoti im, na e pёrfundo jetёn tonё me lumturi, na e cakto si pjesë” “shikimin e bukurisё tёnde dhe pëlqimin tënd! Mos na e lër mangët kënaqësinë” “mёngjes e mbrёmje! Bёje devotshmёrinё pёr ne ushqim dhe orientoje” “mbёshtetjen dhe besimin tonё tek Ti! Na bëj të qëndrueshëm ne nё rrugёn” “e vёrtetё! Vetёm Ti je i denjë për adhurim! Tё besoj Ty të pastër nga atributet” “relative! U bëra një ndër të padrejtët sepse s’të adhurova ashtu siç” “duhet! Lavdia dhe falenderimi qoftё pёr Allahun, Zotin e botёrave! Falja dhe” “Paqja qofshin pёr Muhammed Mustafanë (s.a.s.)!
    • Abdulkadir Gejlani k.s.

      O bir, ty tё duhet devotshmёria! Prandaj përpiqu tё kryesh domosdoshmëritë” “e devocionit në mënyrë qё zemra të tё shpёtojё nga armiqёsia” “e brendshme dhe nga veset e shёmtuara, të të orientohet kah e mira! O bir, kur tё mbledhësh fitime, mos u bёj si personi qё mbledh dru” “natёn por nuk di se ç’zë me dorë! Kij kujdes pёr pjesёn e pasurisё qё kalon” “nё dorёn tёnde, nёse ёshtё haram apo hallall, legjitime apo jolegjitime! Nё” “tё gjitha veprimet e tua bashkohu me diellin e tevhidit (njёsimit tё Zotit)” “dhe takvasë (devotshmёrisё)!
      O bir, veprimi sipas Kur’anit, tё lartëson nё pozitёn e Kur’anit dhe” “tё vendos atje.
      Ndёrsa veprimi sipas sunnetit, tё afron ty te i Dёrguari i” “Allahut. Me mbrojtjen ndjesore dhe moralo-shpirtërore të Profetit (s.a.s.),” “nuk ndahesh qoftë edhe për njё çast nga mjedisi i zemrave tё miqve tё” “Allahut. Ai ёshtё qё i zbukuron zemrat e miqve tё Allahut!
      O bir, ngrënia haram e vret zemrën, kurse ngrënia hallall e ringjall! Ka” “kafshatё qё tё preokupon ty me këtë botë, ka kafshatё qё tё preokupon ty” “me botën e pasme, ahiretin. Ka edhe kafshatё qё tё jep vlerё ty te Krijuesi i” “kёsaj bote dhe i ahiretit!
      O bir, bёhu shok me atё qё tё ndihmon ty nё cёshtjen e luftёs me vetveten.” “Gjindu nё bisedat e tij. Mos u bёj shok me atё qё tё ndihmon tё” “prishёsh veten tёnde.Sё pari merru me veten tёnde, bёhu i dobishёm pёr” “tё dhe rregulloje atё. Pastaj merru me tё tjerёt. Mos u bëj si qiriri që ndriçon” “të tjerët, kurse vetë shkrihet e mbaron! O ti njeri qё dёshiron tё bёsh punё tё”“mira nё rrugёn e Allahut, bёhu i sinqertё, pёrndryshe lodhesh kot! Orientimi i të tjerëve nuk bёhet me llafe, por realizohet me njё besim” “dhe dëshirë tё pastёr nga zemra. Pёrsёri, tё gjitha kёto janё rezultate qё” “mund tё merren me mbyllje në vetvete, adhurim, pёrmendje tё Zotit, përkorësi” “dhe vetëkontroll dhe jo rezultate që nuk shkojnë përtej së qeni formalitet” “dhe shtirje dhe që mund të arrihen me një sërë sjelljesh që kurrë” “nuk ndikojnë mbi shpirtin! Prandaj, gjuha dhe zemra, përmbajtja dhe dukja,” “fjala dhe e vёrteta e udhёtarit tё rrugёs sё Allahut duhet tё jenё njё dhe” “duhet tё shprehin tё njёjtёn gjё!

      Ahmed Rifai k.s.

      Zotёrinj! Mundohuni ta bёni tё hapur afёrsinё me miqtё e Allahut,” “sepse ai qё do mikun e Allahut, do Allahun, ai qё i bёn armiqёsi atij, i ka” “bёrё armiqёsi Allahut!
      Vazhdojeni dhikrin, sepse dhikri ёshtё njё magnet pёr lidhjen hyjnore,” “ёshtё njё pe i fortё pёr afërsinë hyjnore! Ata qё e vazhdojnё pёrmendjen e” “Allahut, janё mirё me Allahun. Ai qё ёshtё mirё me Allahun, ёshtё bashkuar” “me Tё. Pёr tё vendosur dhikrin nё zemёr, bёhet e mundur vetёm me” “begatinë e kuvendeve, sepse njeriu ёshtё nё rrugёn e mikut tё tij!
      Meditimi ёshtё puna e parё e Profetit tonë (s.a.s.). Po ashtu, para të” “gjitha farzeve,adhurimi i tij përbëhej prej mendimit mbi krijesat dhe të” “mirat e Allahut! Në ёshtё kёshtu, edhe ju kapuni fort pas meditimit dhe” “bёjeni atё pretekst mёsimi!
      Kini kujdes! Mos u bёni si sita qё miellin e hollё e lёshon poshtë kurse” “krundet i mban pёr vete. Kini kujdes qё, kur nga goja juaj tё derdhet urtёsi,” “nё zemrat tuaja mos tё ketё hile dhe prishje.Pёrndryshe,do tё jepni llogari” “sipas ajetit:“A i urdhëroni njerëzit për të mirë dhe harroni vetet tuaja?”“ (el-Bakara, 44)
      Bëjini zemrat krejt tё pastra, sepse pastrimi i zemrёs ёshtё mё i” “rёndёsishёm se pastrimi i trupit. Nё fakt, Allahu i Lartë nuk sheh rrobat,” “por zemrat! Duke ndjekur kufirin e orientimit,mos kërkoni dhe mos” “zgjidhni tjetër veç Allahut!
      Zotёrinj, i hapet dera atij që troket me thjeshtësi dhe qetësi! Dhe pranohet” “brenda!
      Kush hyn brenda kokulur, pritet me nderim!
    • Abdulhalik Guxhdevani k.s

      O bir! Po ta lë porosi që në të gjitha kushtet të mbështetesh në dijen,” “edukatën dhe devocionin! Lexoji librat e paraardhёsve dhe ec në rrugën e” “sunnitëve (ehli sunnet vel xhemaat)! Mёso fikh dhe hadith dhe ik larg e më” “larg nga sofitët e paditur! Namazet fali patjetёr me xhemat! Nёse nё zemrёn” “tёnde ka prirje pёr famё, mos u bёj imam dhe muezin!Largohu nga fama” “sa tё keshё fuqi! Nё famё ka fatkeqёsi. Gjithashtu, syrin të mos ta kesh te” “pozitat, mbaje veten vazhdimisht poshtë! Mos u bёj dorëzanës nё punёt qё” “s’i përballon dot!Mos u pёrziej nё punёt e popullit qё nuk tё interesojnё ty.” “Mos u shoqёro e mos rri me administrues mёkatarё. Ruaj ekuilibrin nё çdo” “cёshtje. Mos u kap shumё pas dёgjimit tё zёrit tё bukur duke e humbur” “maturinё, sepse kjo e nxin shpirtin dhe nё fund lind hipokrizia.
      Ndërkaq,” “edhe zёrin e bukur mos e moho, se ezani dhe Kur’ani i ngjallin shpirtrat” “me tё! Ha pak, fol pak, fli pak dhe ik nga indiferentët siç ikёn nga luani. Nё” “kohёt e intrigave dhe pёrcarjeve, zgjidh vetminё! Rri larg nga ata qё, duke” “dhënë fetva se ashtu ua kërkon interesi,bёhen shkak pёr nënvleftësimin” “e fesё, nga tё pasurit kryelartё dhe tё paditurit! Ha hallall, ki kujdes nga” “punёt e dyshimta dhe ki kujdes devotshmёrinё nё martesё, pёrndryshe” “lidhesh pas kёsaj bote dhe e dëmton fenë për hir të saj. Mos qesh shumё,” “vecanёrisht ki kujdes mos tё qeshёsh me zё tё lartё. Tё qeshurit e shumtë e” “vret zemrën, por edhe buzёqeshjen mos e lër pas dore. Shikoji tё gjithё me” “syrin e dhembshurisë dhe mos nënçmo kërkënd! Mos e zbukuro shumё” “pamjen tёnde tё jashtme, sepse pёrparimi yt i jashtёm vjen nga shkatёrrimi” “yt i brendshёm. Mos debato, mos kёrko gjё prej askujt, ji i ngopur, ji i pasur” “Keshilla nga miqte e se vertetes” “me atё qё ke, ruaje dinjitetin tёnd! Ji besnik ndaj atyre qё janё munduar pёr” “ty dhe qё tё kanё edukuar, bёju shёrbim atyre me pasurinё tёnde, shpirtin” “tёnd dhe ndrysho me gjendjen e tyre. Indiferentët që tregohen të pabesë,” “nuk gjejnë të mirë! Mos ano nga kjo botё dhe nga indiferentët qё anojnë nga” “kjo botë! Zemra jote duhet tё jetё gjithmonё e brengosur,trupi yt duhet tё” “jetё gjithmonё i fortё pёr adhurim, syri yt duhet tё jetё lotues dhe zemra” “jote duhet tё jetё e butё. Puna jote le tё jetё e pastёr, lutja jote le tё jetё përgjërim,” “rrobat e tua, të thjeshta, shoku yt i rrugёs le tё jenё miqtë e Zotit ,” “kapitali yt le të të jenë dituritë fetare të dukshme e të fshehta i jashtёm dhe” “i brendshёm le tё jenё shkencat fetare, shtёpia jote, faltore dhe tё afёrmit e” “tu le tё jenё miqtё e Allahut!


      Feriduddin Attar k.s.

      Prano kёrkimin e ndjesёs tё atyre qё tё lёndojnё. Atё qё lёndon popullin,” “Allahu nuk e do. Njё fetari nuk i shkon njё natyrё e tillё. Ai i cili e plagos” “njё zemёr me dhunё, atё plagё e ka hapur nё trupin e tij. Në shpirtrat e” “atyre që mundin ta shohin të metën e vet, shfaqet një forcë!” “Shenjat e mendjetrashësisë janё kёto: Tё kёrkosh gabimet e tё tjerёve duke mos parё gabimin tёnd. Tё shpresosh” “bujari, kur nё zemrёn tёnde ka shpёrthyer fara e kopracisё.
      Ai qё nuk e kёnaq popullin me moralin e tij, nuk ka asnjё vlerё nё” “prani tё Allahut.
      Vizitoji tё sёmurёt, sepse kjo ёshtё tradita e Profetit (s.a.s.). Nёse ke” “mundёsi, jepu ujё tё eturve. Shёrbeju njerёzve qё janё nё xhami. Interesohu” “pёr gjendjet dhe ndjenjat e jetimёve ashtu qё Allahu tё tё nderojё ty, sepse” “njё çast qarjeje e jetimit mjafton pёr dridhjen e arshit tё lartё. Njё dhunues” “qё bёn tё qajё njё jetim, bёhet dru pёr zjarrin e xhehennemit. Ai qё gёzon” “njё jetim tё sёmurё, i ka hapur vetes njё derё tё xhennetit.Çfarё tё japёsh nё rrugё tё Allahut, ajo ёshtё pasuria jote e vёrtetё. Ai” “që mbetet pas ka llogari për të dhënë!
    • Muhjiddin Ibn-Arabiu k.s
      Nёse e ushtron zemrёn tёnde nё dhikr, patjetёr zemra do të të ndriçohet” “me dritën që do të japë dhikri! Ajo dritё siguron hapjen e syrit tё” “zemrёs!” “Sillu me mёshirё dhe butёsi ndaj robve tё Allahut. Shpёrndaje me” “shumicё mёshirёn tёnde ndaj të gjithё gjallesave. Mos thuaj: “Ky ёshtё bar,” “ёshtё pa shpirt, nuk ka dobi!” Po, ato kanё dobi dhe shumё tё mira. Lёre”“krijesёn nё gjendjen e saj dhe trajtoje me mёshirёn e Krijuesit! Mos e kthe bosh atё qё tё kёrkon diçka, merrja zemrёn qoftё edhe me” “njё fjalё tё mirё dhe tregoji fytyrё tё qeshur. Mendo se nё tё ardhmen do tё” “takohesh me Allahun.Mos tё tё bёjё kush për pasuri rob pёrvec Allahut, sepse ti je vetёm” “robi i Allahut qё tё pranon pёr rob.
      Tё pёrshёndesёsh robtë besimtarë tё Allahut, t’u japёsh pёr tё ngrёnё” “dhe tё interesohesh pёr ta, tё tregosh dashuri për ta. Ta dish mirё se tё” “gjithё besimtarёt janё si njё njeri dhe si njё trup i vetёm.
      Mësoje veten me xhemaat. Mundohu tё qash nga frika ndaj Allahut.” “Lidhu pas litarit tё Allahut. Trego interes ndaj atyre gjёrave qё i do dhe i” “pёlqen Allahu!

      Hz. Mevlana Xhelaleddin Rumi k.s
      Allahu i Lartë i ka dërguar në botë profetёt dhe të urtët si mёshirё pёr” “botёrat, prandaj e këshillojnë popullin pa u bezdisur dhe pa u mёrzitur.” “Pёr ata qё nuk i dёgjojnё dhe nuk i pranojnё kёto kёshilla, luten: “O Zot!” “Të të vije keq për këta! Mos ua mbyll kёtyre derёn e mёshirёs!
      Ti mblidh mendjen dhe dëgjoji me dëshirë këshillat e të urtëve! Dёgjoji” “dhe shpёto nga mёrzia dhe frika, arrije rehatinё shpirtёrore, fito siguri!Pa e lënë rastin të të ikë dhe pa rënë në lëkundje, kape dorën e njeriut” “të përkryer i cili është çliruar nga mashtrimet e kësaj bote të vdekshme dhe” “ia ka dorëzuar plotësisht veten Zotit, në mënyrë që të shpëtosh nga intrigat” “e kohës së fundit, të kësaj bote të prishur! Fjalёt e të urtëve janё plot eliksir, si një lumë i pastёr dhe i kthjellёt. Sa” “ta kesh rastin në dorë, pi gjersa të ngopesh prej tij që në zemër të të çelin” “trëndafila e lule të tjera shpirtërore! I nderuar, dije se edukata ёshtё si shpirt nё trupin e njeriut. Nё tё” “vёrtetё, edukata ёshtё drita e zemrёs dhe e syrit tё miqve tё Allahut. Nёse” “dёshiron t’ia shtypёsh kokёn shejtanit, hapi sytё dhe shiko se vrasёsi i tij” “ёshtё edukata!
      Hapi sytё dhe shikoje nga kreu në fund Kur’anin qё ёshtё fjala e” “Allahut! Tё gjitha ajetet e Kur’anit mёsojnё edukatёn, praktikojnë edukatën!”
      “Ti jep ç’ke e ç’nuk ke, mall e pasuri jep dhe merr një zemër! Merr një” “zemër që ajo të të japë dritë dhe bukuri në varr, në atë natë sterrë të zezë!Tё ndodhesh një çast me njё njeri qё ёshtё mik i Zotit, vlen sa e gjithë” “jeta! Kurse një qime që bie prej tij vlen sa një mineral i çmuar! Ndërkaq, ka” “edhe njerёz tё tillё me zemёr tё ngurtё qё janё e kundёrta e miqve tё Zotit,” “qo jo vetëm s’duhet ndenjur dhe biseduar me ta, por, të mos i shohësh ata” “dhe të qëndrosh larg tyre, vlen sa pasuria e botës! I thashё zemrёs sime: “Mos ki dёshire tё ndodhesh në krye, por bëhu” “melhem mirësie!Mos u bëj gjemb që shpon! Nëse s’do të të vije e keqe prej” “dikujt, mos u bëj fjalëkeq, mos u bëj mësues i të keqes, i tillë që mendon” “keq! Me tërë qenien ndodhu mes të mirëve!
    • Ibrahim Desuki k.s
      Biri im, ajo qё tё duhet ty, ёshtё të marrësh lutjen e të urtëve, të dëshirosh” “për mbarësi meritimin e mbrojtjes së tyre!
      O ti qё lexon dhe e mёson pёrmendёsh Kur’anin! Mos u lavdёro shumё” “se e ke lexuar dhe mёsuar atё pёrmendёsh! Pa shikoje veten: a vepron sipas” “tij, apo jo?
      Biri im, bëhu i qetë duke e lënë preokupimin me gjëra të kota si dialektika,” “citimet,
      fjalët e bukura! Zgjidh principialitetin dhe sinqeritetin, kryej” “punë të mira në këtë rrugë dhe mos bëj si të thotë nefsi (egoja)!
      Shoqёrohu me njё person tё tillё që të ketë mbledhur në vetvete sheriatin” “dhe hakikatin! Dhe mos harro se këta lloj njerëzish do të jenë ata që do” “të të ndihmojnë më shumë në këtë rrugë!
      Biri im, dёshiroj qё gjithmonё tё veprosh me anë të sunnetit, traditës” “profetike! Dhe të respektosh edhe parimin e edukatës që është i nevojshëm” “në këtë rrugë!
      Duhet tё jesh trim. Të mos bëhesh si ata frikacakë që dridhen nga hija e” “tyre! Çfarëdo shqetësimi që të jetë, të të mos shtrije menjëherë për tokë!”
      “Mbushu me dashurinё e Zotit, madje ji nё gjendje dalldie me tё!
      Bijtё e mi, nёse kёrkoni tё pёrgojoni dikё, pёrgojoni nёnёn dhe babain” “tuaj, sepse ata e meritojnё mё shumё se tё tjerёt tё marrin tё mirat tuaja!
      Allahu i Lartë sheh shtatëdhjetë e dy herë gjatë njëzetekatër orëve nё” “zemrёn e robve tё Tij. Atёherё, mbajeni zemrёn tuaj tё pastёr, tё bukur dhe” “ndriçojeni, sepse aty ёshtё vendi ku shikon Zoti juaj!
      O im vëlla! Në asnjë mënyrë të mos pandehësh se ke bёrё diçka vetё!” “Dije se kur ke agjёruar, Allahu ta ka mundёsuar tё agjёrosh. Kur ke falur” “namaz, Allahu ta ka mundёsuar ta falёsh, kur ke bёrё njё punё, Allahu ta” “ka mundёsuar ta bёsh. Nёse ke arritur shkallёn e devotshmёrisё, Allahu” “ta ka mundёsuar ta arrish. Nёse ke realizuar diçka materiale,shpirtёrore,” “Allahu ta ka mundёsuar ta realizosh!
      O biri im i dashur! Edhe sikur vepra jote të jetë sa vepra e tërë njerёzve” “dhe e xhindёve bashkë, kurrë mos thuaj “unё”, sepse Allahu i le nё varfёri” “ata qё thonё “unё”. Mos harro se, nёse pretendon për egoizëm, shkalla jote” “materiale dhe shpirtёrore bie!

      Bahauddin Nakshibend k.s
      Rruga jonё ёshtё rruga e shpёtimit qё ka treguar Allahu i Lartë, sepse” “kjo rrugё ёshtё respektimi i traditёs profetike dhe ndjekja e sahabёve tё” “nderuar. Pёr kёtё arsye, nё rrugёn tonё, nё pak kohё arrihet shumё fitim!
      Rruga jonё ёshtё rruga e kuvendit dhe dashurisё, siç ishte kuvend” “rruga e sahabёve tё nderuar. E mira dhe begatia janё nё bashkim, ndёrsa” “bashkimi bёhet me kuvend. Tёrheqja pёr nё vetmi mund tё jetё rrezik pёr” “famё, ndёrsa fama ёshtё shkatёrrim.Ata qё janё nё rrugёn tonё, duhet tё kenё kujdes pёr kёto tri gjёra:
      E para ёshtё edukata ndaj Allahut të Lartë, d.m.th., tё jesh plotёsisht” “nё adhurim tё jashtёm dhe tё brendshёm, tё zbatosh tё gjithё urdhrat e” “Allahut, tё largohesh nga tё gjitha gjёrat qё i ka ndaluar Allahu, tё nxjerrёsh” “nga zemra çdo gjë tjetër veç Allahut të Lartë dhe t’i përdorësh dhuntitë në” “rrugën e Allahut!
      E dyta ёshtё edukata ndaj tё Dёrguarit tё Allahut (s.a.s.). Edhe kjo” “ёshtё t’i pёrshtatesh me dashuri Atij nё adhurim, nё vepra dhe nё tё gjitha” “sjelljet!
      E treta ёshtё edukata ndaj mikut tё Zotit qё tё ka orientuar.
      Po qe se njё ushqim çfarëdo ёshtё pёrgatitur dhe përftuar me indiferentizëm,” “zemërim ose pa dëshirë, në të nuk ka të mirë dhe begati, sepse” “në të ka gjetur rrugë nefsi (egoja) dhe shejtani (djalli). Te personi që e ha” “këtë ushqim, patjetër do të shfaqet një rezultat që e prish begatinë dhe kënaqësinë.” “Nga ushqimet hallall (legjitime, të lejuara e të bekuara) dhe të” “pastra të përgatitura pa u kredhur në indiferentizëm dhe duke e menduar” “Allahun e Lartë,shfaqet e mira. Shkaku që njerëzit nuk arrijne dot të kryejnë” “akte dhe punë të pastra e të mira,është se nuk tregojnë kujdes për t’u” “ruajtur nga harami (gjërat jolegjitime, të palejuara e të pabekuara), nga” “gjërat e dyshimta dhe nga shkelja e të drejtave të personit. Pavarësisht nga” “kushtet, mundësia veçanërisht për të qenë i përshpirtshëm dhe i qetë në” “namaz dhe për ta falur namazin me kënaqësi e duke derdhur lot, varet nga” “ngrënia e gjërave hallall, nga përgatitja e ushqimit duke e kujtuar Allahun” “e Lartë dhe duke e ngrënë atë sikur të ishe në prani të Tij!Personi i cili e ka” “ushqyer trupin me kafshatë haram, nuk mund të ndjejë hare nga namazi!”
      “Nё hadithin e tё Dёrguarit tё Allahut (s.a.s.) që thotë se “Namazi eshte” “miraxhi i besimtarit” aludohet për shkallët” “e namazit të vërtetë. Personi që ka qëndruar në namaz, duhet që, duke e” “thënë tekbirin iftitah (të fillimit), të jetë në gjendje kënaqësie e përshpirtKeshilla” “nga miqte e se vertetes” “shmërie si rrjedhojë e meditimit mbi madhështinë dhe lartësinë hyjnore të” “Allahut të Lartë dhe të thellohet në këtë gjendje gjer në dalldi! Kulmi i kësaj” “gjendjeje i përket të Dërguarit të Allahut (s.a.s.)!E vërteta esenciale e thënies së Fjalës së Njësisë “La ilahe il’lallah” është” “të mos mbash në zemër askënd tjetër veç Allahut të Lartë, të mos krijosh” “idhuj në zemër! Zbatimi i konkluzioneve të Islamit, domethënë kryerja e” “urdhrave dhe shmangia nga ndalimet, lënia e harameve, e gjërave të dyshimta,” “madje e mubaheve të tepërta, ndenjja larg përjashtimeve dhe përdorimi” “në sasi të domosdoshme i mubaheve, janë plotësisht dritë dhe kënaqësi.” “Në të njëjtën kohë, janë një mjet që të ngjit në shkallët e shenjtërisë dhe” “urtësisë shpirtërore (evlija).
      Me anë të këtyre arrihen gradët e shenjtërisë” “(velajet). Të gjithë ata që mbeten larg, mbeten se nuk u kushtojnë vëmendje” “këtyre por veprojnë sipas dëshirave të veta, ndërkohë që frymëzimi dhe” “begatia e Zotit vijne për çdo çast.
    • Mevlana Halid Bagdadi k.s

      Tё kёshilloj ty, tё mbështetesh nё bindjen dhe devotshmёrine ndaj” “Allahut, të mos u shkaktosh mundime e vuajtje njerëzve kudo që të ndodhesh,” “veçanërisht, të sillesh më me kujdes në Qabe dhe në Xhaminë e” “Profetit! Edhe nё qoftё se tё pёrgojojnё, ti mos pёrgojo askёnd! Mos merr asgjё” “nga pasuria materiale e ndonjë personi! Merr atë që e ka bërë sheriati hallall” “për ta marrë dhe përdore në rrugë hallall (legjitime, të lejuara e të bekuara)!” “Mos u kёnaq duke shpenzuar pёr epshin ndërsa vëllezërit e tu të fesë janë” “të varfër e të uritur! Në asnjë mënyrë mos gënje! Askënd mos e nënvleftëso!” “Mos mendo se je mbi tё tjerёt! Në adhurimet ndjesore dhe trupore shpenzoje” “tërë fuqinë që ke! Krahas kësaj, bëje nefsin (egon) tënd që ta pranojë” “mendimin se “asnjëherë s’ka bërë ndonjë punë të mirë të pranueshme”!” “Sepse nijeti (qëllimi) është fryma e adhurimeve! Dhe nijeti është i mundur” “me ihlas (principialitet dhe sinqeritet). Kur principialiteti dhe sinqeriteti u” “duhen atyre që janë më të mëdhenj se ti, si të mos të duhet ty?
      Betohem në” “Zotin e Lartë se, qysh më ka lindur nëna e gjer më sot nuk besoj të kem bërë” “qoftë edhe një të mirë të vetme e cila të jetë me vlerë dhe e pranueshme në” “lartësinë e Allahut dhe për të të mos jepet llogari! Po qe se nuk e sheh nefsin tënd të falimentuar në të gjitha punët e dobishme,” “kjo është pika e fundit e injorancës! Po qe se e di si të falimentuar,” “mos e humb shpresën te mëshira e Allahut!

      Musa Efendi k.s

      Bota e zemrës dhe përkryerja e një besimtari shpalosen në sjelljet e tij.” “Disa prej këtyre bukurive më kryesore janë këto:
      Të jetë gjithmonë i thjeshtë e modest, t’i dije vlerat e kohës dhe frymës” “e të mos i shpenzojë kot ato, t’i dojë robtë e Allahut e të mos grindet me ta,” “t’i trajtojë bashkëbiseduesit sipas nivelit të tyre fetar, të jetë mbulues i fajeve” “të të tjerëve, të jetë i kujdesshëm ndaj hallallit dhe haramit dhe t’i shohë” “si të mëdha edhe mëkatet që çdokush i sheh të vogla, sepse ai që e sheh të” “vogël mëkatin e vet, mos qoftë e thënë, e ka parë Zotin të vogël!Në rrugën e pëlqimit të Zotit tonë, ta stolisim kohën e zbardhjes me” “namaz, dhikër dhe lutje. Së pari t’u shërbejmë pjesëtarëve të familjes dhe” “të mëdhenjve të familjes. Duke e pakësuar afrinë me njerëzit e interesave të” “kësaj bote, të rrimë e të shoqërohemi me të mirët (salih). Duke u shërbyer” “farefisit dhe nevojtarëve, t’i ndihmojmë ata si me fjalë, ashtu dhe materialisht!” “Më e rëndësishmja, të tregohemi të rreptë në haram dhe hallall!” “Veçanërisht të sillemi me kujdes edhe në punët e tregut e të dhënie-marrjeve” “në mënyrë që të mos humbim nga cilësitë e robit ndaj Zotit!
      Të gjitha gabimet, hutimet e shkarjet na shfaqen në ato çaste kur” “ndodhemi indiferentë ndaj dhikrit. Tek ata që e vazhdojnë pa ndërprerje” “gjendjen moralo-shpirtërore të dhikrit, nuk ka hidhërim dhe dëshpërim të” “kësaj bote, madje nuk ka as gëzim të tepërt të kësaj bote! Kënaqësia dhe” “bujaria e vazhdueshme si dhe dhembshuria për krijesat e mbushin vendin” “e atij boshllëku. Pra, dashuri, vazhdimisht dashuri... Allahu i Lartë e zhyt” “në detin e dashurisë robin që e do Atë! Atëherë ai person i do ata që janë të” “denjë të duhen, aq sa ç’i bën Zoti të
      dashur! Njeriu duhet ta quajë detyrë shumë të çmuar t’i shërbejë bukur për pëlqimin” “hyjnor shoqërisë së cilës i përket. Personi që i shërben jetës, rregullit” “dhe mirëqenies së një shoqërie,ka vlerën e një qenieje shumë të çmuar mes” “asaj shoqërie. Për rrjedhojë, edhe shpërblimi i tij është po aq i madh.” “Në hadithin profetik thuhet:“Personi qe i shërben një fisi, është me i madhi i atij fisi (për sa i përket meritimit” “të shpërblimit)!”
      Shumë persona, megjithëse bëjnë shumë adhurime, mbeten indiferentë” “ndaj vetisë së lartë të Zotit si “settaru’l-ujub”, “mbulues i të metave”, si” “dhe atributit të Tij si falës i gabimeve. Për këtë shkak, nuk përparojnë dot” “siç duhet. Mirëpo falja dhe mbulimi i të metave është ndër cilësitë më me” “rëndësi të moralit të bukur! Ashtu siç na i mbulon e na i fal Allahu i Lartë” “të metat dhe gabimet neve, ashtu dhe ne duhet të jemi falës! Ata që kanë” “fituar dashurinë e Allahut, dinë të falin!
      E gjithë aftësia është të mundim të qëndrojmë bashkë me Zotit në rrëmujën” “e kësaj bote dhe mes një mije e një preokupacionesh të shumëllojshme.” “Kjo gjendje e këndshme është një dhuratë e Zotit për robtë e Tij. Po” “qe se do të mund ta mendonim në mënyrë të gjithanshme këtë detyrë tejet” “të lartë, do të shpëtonim edhe nga mashtrimi prej lojërave symbyllazi të” “kësaj bote!
      Njëra nga dhuntitë më të mëdha të Zotit për robin është ta bëjë atë” “ta kuptojë dobësinë e vet. Ndoshta dhuntia më e madhe që fitova në këtë” “rrugë shpirtërore, qe mundësia për t’i parë gabimet e mia! E kuptova falimentimin” “tim para Zotit dhe, kështu, nuk më mbeti fuqi të shoh gabimet” “e të tjerëve dhe të merrem me ta! Lavdi Allahut, e falenderoj për të gjitha” “këto!..

      Zoti ynë! Na mundëso edhe neve pjesë nga zjarri i dashurisë së zemrave” “të miqve të së Vërtetës! Dhe na e mundëso të orientohemi me vërejtjet,” “paralajmërimet dhe këshillat e begata të miqve të së Vërtetës, me” “ndihmën moralo-shpirtërore të të cilëve jemi ushqyer!” “Amin, ashtu qoftë!
    • Hirësia Mevlana Halit Bagdati k.s vjen në krye të prijësve shpirtërorë të përkryer që morën detyra duke përgatitur qindra pasues dhe duke e përhapur dhe përgjithësuar edhe më shumë rrugën e tij në kuadrin e perandorisë, zhvilloi një shërbim shumë të madh e të çmuar për shumëfishimin e numrit të muslimanëve të formuar. Ndoshta, në krye të faktorëve frenues në masë të madhe të krizave të historisë islame,vjen kjo përhapje dhe zgjerim shpirtëror,gjë që është bërë një faktor i madh në mbrojtjen e konstitucionit moraloshpirtëror të popullit. Feja është mbrojtur nga bid’atet.Hirësia Halit Bagdati i cili është një sovran në dituri dhe mistikë, gëzon një dinjitet të posaçëm edhe në fushën e poezisë. Dyvargshet poetike të thëna prej tij janë një det enigme dhe urtësie mbushur me melodizimin e thellësisë shpirtërore të tij. Eshtë një “Divan persisht” i tij ku është mbledhur ky det i madh, divan i cili i mahnit mendjet.
      Me një zemër të djegur nga dashuria pasionante dhe afërsia ndaj Profetit (s.a.s.), ai shprehet kështu:
      “O strehë e të pamerituarve! Të erdha në derë që të më marrësh në mbrojtje së bashku me të metat e mia të panumërta! Eh, sikur ta puthja sa të ngopesha çdo herë pragun ku pate vënë këmbën e bekuar!
      A vetëm mua më pruri në këtë gjendje sevdaja e zemrës? Arifët e dinë se pasioni dhe dëshira për të ta puthur këmbën e bekuar, i ka turbulluar edhe qiejt! Tani qiejt, të dehura siç janë, rrotullohen pa u ndalur me dashurinë për ty!
      O diell bukurie! Bukuria jote e asgjëson edhe artin e të shprehurit të figurshëm! Sepse cilësitë e tua s’i nxënë as shkrimi, as poezia!
      Mendja ra në vështirësi që të mund të të lavdërojë ty, sepse mundësia e saj
      është e pamjaftueshme të të njohë ty ashtu denjësisht... O i dashuri i Allahut! Eshtë e mundur të futen botët në një molekulë, por është e pamundur të të fusësh ty në fjalë!
      Çdo vit, haxhilerët vrapojnë ta bëjnë Qaben tavaf, kurse Qabes i digjet zemra për tavaf rreth varrit tënd të lulëzuar!
      Nga respekti për ty, nga uji del perlë, nga guri del margaritar, nga gjembi del trëndafil!
      O i Dërguari i Allahut! Të erdha në derë duke u mbështetur në mëshirën tënde të pafundme! Falmë mua një pikë nga deti i mëshirës tënde!Mëkatet i kam aq të shumta sa s’numërohen dot, fytyrën e kam të zezë si katran. O i dashuri im më i shtrenjtë se jeta ime! Erdha t’i pastroj këto papastërti që s’i pastron uji, duke e fërkuar fytyrën në dheun që i ke dhënë nder ti!” Kurse një vjershë në turqisht e sajuar me pjesë nga poezitë e Halit Bagdatit që shprehin përulësinë sublime të zemrës së tij dhe asgjësinë e tij para Zotit, është kështu:
      Jeta më shkoi me gjëra boshe; ah, sa keq!
      Koha fluturoi si një zog; ah, sa keq!
      Kudo që të kem zënë e ngritur ndërtesë,
      Një dorë erdhi e i hodhi sipër dhé; sa keq!
      Thashë Zoti fal, me shkujdesje shëtita,
      Harrova ndëshkimin e Tij, më të madh u mbajta,
      E lashë të mirën, për vete mëkate shkrojta,
      Pastaj më thanë: Karvani të iku! Ah, sa keq!
      Për pasuri, post e pozitë shumë u përpoqa,
      E lashë parajsën, në zjarr u dogja,
      Ajme, sa keq, nga rruga e Zotit si u ndoqa?
      Kevtherin kjo botë ma piu: ah, sa keq!
      Nesër do të më duhet të jap llogari!
      Ah, si ka për të shpëtuar Halidi tani?
      Ja, dita e llogarisë, ja, një engjëll erdhi
      Dhe librin e punëve ma hapi: ah, sa keq! Siç vihet re edhe nga poezitë e tij, Hirësia Halit Bagdati tregohet jashtëzakonisht modest dhe i përvuajtur. Ai det i stërmadh diturie dhe kulture
      është kredhur me të gjithë qenien e vet në horizontet e pafundme të cen timetrit katror të asgjësë dhe, në lartësinë e Zotit, ka arritur në një pasuri moralo-shpirtërore që shtohet gjithnjë e më shumë, dhe në nivele të paarritshme.
    • Në një letër të shkruar për Halit Bagdatin, Hirësia Shah Abdullah Dehlevi e deklaron në këtë mënyrë vlerën dhe gradën moralo-shpirtërore që zotëron ai:
      “Po e nis letrën time me emrin e nderuar të Allahut të lartë mëshirues dhe Shpërblyes.
      Paqja, mëshira dhe begatia e Allahut qofshin për ty!
      O robi i dashur i Allahut të Lartë, i bekuari Mevlana Halid!
      Është e pamundur ta nxënë fjalët falenderimin dhe lavdërimin e denjë për dhuntitë e Zotit të Madh, të shfaqura tek ky i varfër me të meta nga koka në majë të thoit!
      Biri im! Begatitë e kësaj rruge të madhe e të begatë dhurojuani nxënësve! Zoti të ka bërë ty ndërmjetës dhe kulm begatie të atij vendi. Njerëzit qëllimkëqinj nuk mund të të bëjnë keq ty! Disa shpife të tyre janë të papranueshme për ne. Në krye e në fund, përballë çdo çështjeje, lavdi i qoftë Zotit të Lartë dhe mëshirë e paqe Hz. Muhammedit (s.a.s.)!
      Biri im! Ndihmoji ata që dëshirojnë të përfitojnë! Edhe ata t’i plotësojnë dhikret dhe detyrat e tjera dhe lumturinë ta dinë si rrjedhojë të këtyre. Të mos bisedojnë me mohuesit për rrugën e të mëdhenjve! Eshtë e njohur fjala që thotë: “Po u bëre i mirë me atë që i bën keq mësuesit tënd, je më i keq se qeni!”
      Prandaj, rrini larg veçanërisht nga ata që e kundërshtojnë Hirësinë Imam Rabbani. Sepse një person si Imam Rabbaniu e duan besimtarët dhe të devotshmit!
      Kurse ata që e përbuzin, janë vetëm hipokritët dhe mëkatarët!
      Nga ana tjetër, dijetarët, parësia dhe qeveritarët e vendit ku ndodhesh ti, duke u treguar të zgjuar, e njohin për dhunti qenien tënde të bekuar dhe përfitojnë prej teje! Kurrë të mos e lënë mangët respektin ndaj teje! T’u bëhen pengesë atyre që të bëhen ty kundërshtarë, që kanë synime të këqija kundër teje, që s’të honepsin dot ty! Unë i varfëri i shkruajta këto si këshillë, se i Dërguari i Allahut (s.a.s.) ka thënë “feja është këshillë!”
      Zoti të ka bërë ty zëvendës dhe pasues të Shah Nakshibendit, të Muxhedidit të Mijëvjeçarit të Dytë Hixhri,të Mirza Sahibit. Askush nuk mund ta zërë vendin tënd! Dora jote është dora ime dhe kush të sheh ty, do të thotë se më ka parë mua!
      Biri im! Mos u ngrit për të ardhur nga ai vend i largët gjer këtu! Mjaftohu duke e kthyer fytyrën e nevojëtarisë nga kjo anë dhe duke më kujtuar me zemër! Allahu i Lartë na e mundësoftë të gjithëve të ndjekim pëlqimin e tij dhe të Dashurin e Tij! Amin!” Në ditët kur Mevlana Halit Bagdati filloi veprimtarinë udhëzuese, i shkoi për vizitë valiu i Bagdatit, Said Pasha. Ai vuri re se shumë dijetarë, madje, prisnin në heshtje, me kryet përkulur para, tërë drojtje dhe edukatë si të ishin shërbyes! Por edhe vetë, kur e pa pamjen impresionuese të Mevlana Halidit që hyri brenda, ra në gjunjë dhe nisi të dridhej. Me një zë të prerë, i kërkoi lutje Halit Bagdatit. Hirësia Mevlana Halit Bagdati bëri një lutje për të dhe i dha këtë këshillë: “Në kiamet, secili do të merret në pyetje për veten e vet. Kurse ti do të merresh në pyetje edhe për veten tënde, edhe për të gjithë ata që ke nën vete! Prandaj frikësohu me të tepërt nga Zoti! Sepse para ke një ditë të tillë që, nga frika e asaj dite, nënat kanë për t’i harruar fëmijët e gjirit, shtatzënat kanë për të lindur para kohe. Atë ditë ke për t’i parë njerëzit të dehur. Ata s’do të jenë të dehur, por do të duken ashtu ngaqë ndëshkimi i Allahut të Lartë është shumë i rëndë!”
      Pas këtyre fjalëve, Said Pasha nisi të dridhet më shumë dhe të qajë me zë të lartë!
      Hirësia Mevlana Halit Bagdati ka përgatitur nxënës të panumërt.
      Katër mijë prej tyre kanë arritur nivele shumë të larta në dituritë fetare dhe në mistikë dhe kanë marrë dëftesat përkatëse. Ndërkaq, meriton të vihet në dukje nënshtrimi dhe besnikëria e nxënësve për mësuesin e tyre Halit Bagdatin. Myftiu i Bagdatit, Hirësia Sheh Sadruddin e ka shprehur kështu nënshtrimin e tij ndaj Hirësisë Halit Bagdati: “Sikur mësuesi im, Hirësia Mevlana Halit Bagdati të më urdhërojë të vë mbi krye një enë me qumësht dhe të dal nëpër pazar për ta shitur, ia zbatoj urdhrin pa asnjë lëkundje! ”Në kuvendet shkencore, Sheh Ali Suvejdiu thoshte: “Hirësia Mevlana Halit Bagdati është një det i pafund në shkencat materiale e shpirtërore, kurse ne jemi një pikë!”
    • Vështrimet e Hirësisë Mevlana Halit Bagdati kishin forcë të madhe ndikuese. Një ditë, ndërsa po ecte në rrugë, me anë të favorit hyjnor dhe frymëzimit të zemrës që ia fali Zoti, ia hodhi vështrimin dhe konsideratën një krishteri. Atë çast, krishteri u rrëmbye nga një tërheqje shpirtërore dhe shkoi pas Mevlana Halit Bagdatit duke qarë. Hyri në shtëpinë e Prijësit të Madh me frymëmarrjen e atmosferës së besimit që e përfshiu dhe nga ajo portë e bekuar doli si musliman. Gëzimi dhe drita që i derdhej prej zemre, i reflektohej nga sytë!
      Ishte një dijetar i quajtur Jahja. Duke u mashtruar nga provokimet e disa indiferentëve dhe të paditurve, shkoi tek Prijësi i Madh, duke marrë me vete edhe disa nga nxënësit e vet, me qëllimin e vetëm për ta vënë në provë dhe diskredituar Mevlana Halid Bagdatin. Hirësia Mevlana Halit Bagdati i priti te dera dhe, pasi u tokën, i mori brenda dhe i uli pranë vetes.
      Një sërë çështjesh të holla e të vështira të zemrës së vizitorit i zgjidhi një e nga një pa e lënë atë të hapte gojën fare: “Në dituritë fetare ka shumë probleme të vështira. Ja, njëra nga këto,është kjo dhe përgjigjja për të është kështu...”
      I mahnitur jashtëzakonisht, Sheh Jahja e kuptoi se ç’prijës shpirtëror i lartë e i çmuar ishte personi që i kishin shkuar për vizitë, u pendua për ç’kishte bërë dhe meritoi nderin të bëhej një nga nxënësit e mëdhenj të Mevlana Halit Bagdatit! Në Damask ishte shfaqur epidemia e rëndë e murtajës. Për këtë arsye, Hirësia Mevlana Halid Bagdati nuk deshi të dilte nga qyteti. Popullit i këndoi hadithe, porosi profetike, sipas të cilave, të vdekurit nga murtaja do të konsideroheshin dëshmorë.Në këtë mes, i shkoi dikush dhe iu lut: “Imzot, lutuni për mua që të mos më ngjitet murtaja!”Prijësi i Madh u lut për të dhe ai person nuk u sëmur nga murtaja.
      Kurse për vete tha kështu: “Më vjen turp të mos dua të bashkohem me Zotin tim!”
      Nga fëmijët e tij, më parë Bahauddini, pastaj Abdurrahmani, u kapën nga murtaja dhe vdiqën.
      Gjatë varrimit të të bijve, Mevlana Halit Bagdati e parandjeu se edhe fundi i tij ishte i afërt. Ai u tha nxënësve t’ia hapnin varrin si dhe vendin ku do të varrosej. Por nxënësit u treguan pak të ngathët për shkak të dhimbjes që ua mbështolli zemrat. Hirësia Mevlana Halit Bagdati që e vuri re këtë, e thirri pranë Sheh Abdylkadirin dhe i tha: “Varrin të ma hapni patjetër sot, sepse duke gërmuar do të hasni në një gur dhe, po ta lini thyerjen e gurit për ditën e vdekjes, ndoshta nuk do të ma përgatisni dot varrin në kohë!”
      Urdhri i tij u zbatua.
      Një ditë, Halit Bagdati i tha Sheh Ismail Gaziut: “Të gjitha librat e mia i dhurova si vakëf!”
      Atë ditë priti ngushëllimet për vdekjen e djalit të dytë, Abdurrahman.
      Pasi u larguan vizitorët, i tha Sheh Ismail Efendiut: “Sot qëndro pranë meje!”
      Pastaj vazhdoi: “Po të mos kisha frikë se njerëzit do të thoshin se “Mevlana Halidi tregon keramet”, sot do të ndahesha me të gjithë miqtë dhe të dashurit. Më duket se këtë natë të xhuma do të dal për në udhëtimin e madh!”
      Duke i hedhur vështrim gjellës që i prunë para, tha kështu:“As nga kjo, as nga gjellët e tjera s’kam për të ngrënë! A keni parë kënd që edhe ta kërkojë vdekjen, edhe të hajë gjellë?” Kishte kaluar një copë herë kur hyri brenda njëri nga nxënësit, Ibni Abidini dhe, i zhytur në mendime, tha: “Imzot! Mbrëmë pashë në ëndërr sikur kishte vdekur Hz. Osmani. U mblodhën shumë njerëz. Namazin e të vdekurit ia fala unë!”
      Hirësia Mevlana Halid Bagdati i tha atij: “O Ibni Abidin! Ky i varfër është nga të bijtë e Hz. Osmanit. Ta dish se unë do të vdes dhe ti do të ma falësh namazin e të vdekurit me një xhemaat të madh!”
      Ibni Abidinit iu mbushën sytë me lot dhe u kredh në një hidhërim të thellë.
      Ashtu si i pari i tij dhe mbajtësi i të njëjtit atribut, Mevlana Xhelaleddin Rumiu (k.s.), Mevlana Halit Bagdati e priste vdekjen pothuajse si një “natë martese” dhe i këshillonte ata që kishte përreth, me këto fjalë: “Mos u shmangni nga rruga e drejtë! Tregoni durim dhe qëndresë ndaj vështirësive, vuajtjeve dhe provave që do të hasni në këtë rrugë! Kurrsesi të mos ma mundoni shpirtin duke më qarë me të bërtitura e duke më vajtuar me përshkrimin e portretit tim! Shkruani dhe dërgoni letra nga të gjitha anët që askush të mos dëshpërohet e të mos vajtojë për vdekjen time! Kush më do e kush më ndjen të afërt mua, le të presë kurban për pëlqim të Allahut dhe sevapet e kurbanit t’ia dërgojë shpirtit tim. Veçanërisht të më dhurojë këndime Kur’ani, Fatiha dhe lutje të thjeshta! Mos thoni si ata që s’kuptojnë: “Nuk kam nevojë për sevapin e sadakasë, vetëm Fatihaja dhe Ihlasi mjaftojnë!” Kurrsesi të mos më shkruani gjë tjetër mbi varr përveç kësaj fjalie:“Ky është varri i Halidit të varfër!” Të nesërmen në të gdhirë, Hirësia Mevlana Halit Bagdati u drejtua nga kiblja me cepat e syrit dhe u shtri në anë të djathtë. Pastaj u kredh në vetëllogari dhe meditim. Nuk i dëgjoheshin rënkime për shkak të rëndimit të sëmundjes. Në çdo gjymtyrë të tij ishin shenjat e përmendjes së Allahut. Kur muezini nisi të këndojë ezanin e mëngjesit me një zë të ëmbël, Mevlana Halit Bagdati nisi të këndojë ajetet e fundit të sures Fexhr: “O ti, nefs i bindur plotësisht! Kthehu te Zoti yt me pëlqim dhe i pëlqyer! Hyr mes robve të Mi, hyr në xhennetin Tim!”
      Pas këndimit të këtyre ajeteve, mes një gëzimi të madh shpirtëror,Mevlana Halit Bagdati ia dorëzoi si dëshmor shpirtin e shenjtë Zotit të vet!
      Rahmetullahi alejh, Allahu e mëshiroftë!