Çfarë është Sufizmi?

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Çfarë është Sufizmi?

      CKA ESHTE SUFIZMI

      Sufizmi ne menyre te pergjithshme nga dijetaret kuptohet te jete dimensioni i brendshem apo mistike i Islamit. Nje praktikues i kesaj tradite zakonisht njihet si Sufi, edhe pse ky term shpeshhere rezervohet posaqerishte per ata praktikante qe kane arritur qellimin e tradites Sufi.

      Shejhu Ahmed Zerruk, i shekullit te 15’te, shkruajti ne librin e tije “Principet e Sufizmit" (Qeue’id el-Teseuf) se:

      “Sufizmi eshte shkence ku objektivi kryesore eshte rregullimi i zemres dhe terheqjen e saje nga cdo gje, perveq Zotit.”

      Shejhu Ahmed Ibn Egjiba, nje Sufi Marokan i famshem, e definoi Sufizmin si ne vijim:

      “Shkence nepermjet se ciles njeri mund ta kuptoje si te udhetoje ne prezencen e Hyjnores, ta pastroje veten e brendshme nga ndytesirat, dhe ta zbukuroje ate me vyrtyte te ndryshme lavderimi.”

      Deget e Sufizmit tradicionalisht njihen me emrin Tarikat. Ato mund ti takojne rrymes Islamike Suni ose asaje Shia.

      Deget me te medha jane ajo Kadiri dhe Nekshbendi qe rrjedhin tradicionalisht nga Islami Suni. Dege te tjera Sufiste jane: Bektashi ,Qishti, Suhrauardi, Mevlevi, Nimatullahi, Rifaija, Shedhilija, Shatari, , Tijanijeh.

      BESIMI

      Perderisa te gjithe myslimanet besojne se jane ne udhetim per tek Zoti dhe do te jene afer Zotit ne Parajse – pas vdekjes dhe pas “Gjykimit Finale” – Sufinjte besojne gjithashtu se eshte e mundur qe njeri te afrohet afer Zotit dhe ta perjetone afersine e Tije - perderisa njeri eshte gjalle. Pra te “vdese para se te vdese.”

      Besimi i brendshem apo ezoterizmi ka te bëjë me asimilimin e islamit perbrenda. Egzistojnë shumë pjese te Kuran-it qe thirren ne nje interiorizim te islamit apo ne te kuptuarit e islamit permes zemres apo siç shprehen dijetaret sufi, permes syrit të zemres.

      Doktrina sufiste eshte mjaft hermetike në formulimin e saj. Fundamentalisht, sufizmi permban konceptin e unionit me Allahun kurse Islami ortodoks apo literalist, vendos besimtarin ne ndarje me Allahun. Shikuar nga ky aspekt, sufizmi ben pjese ne filozofite me te avansuara te planetit.

      Prezenca hyjnore eshte ne te njejten kohe unike e poashtu edhe e shumllojshme siç jane Zeburi, Tevrati, Inxhilli dhe Kurani. Sipas doktrines sufiste islame nuk duhet te disocohet asnjera prej tjetres. Shpallja hyjnore eshte ne interior dhe eksterior pra brenda dhe jasht, ne sferen e shpirtit dhe te trupit.

      Sipas sufizmit, islami na meson se besimtaret e sinqerte nga te gjitha fete, ne fakt perbejne nje komunitet te vetem prej njerezve te drejte dhe Allahu ua jep atyre bekimin e plote. Sufijte per kete na orientojnë tek surja 10/99-100 : “po nese Allahu yt kishte dashtur, atehere te gjithe banoret e tokes do te kishin besuar. A te takon ty pra qe t'i detyrosh njerezit ne besim kur dihet se askush nuk mundet te beje asgje pa lejen e Allahut”.

      Ringjallja e kreacionit gjate çdo çasti, gjate çdo te "fryer" të Allahut, deshmon se egzistenca njerezore nuk eshte gje tjeter perveç se nje iluzion, pasiqe njeriu eshte ne rilindje te pandalshme, te perhershme dhe ne vazhdimesi, gjithmone prej nje momenti në tjetrin. Doktrina islamike e Unitetit te se qenurit, tregon se çdo gje qe syri kap dhe mendja regjistron, nuk eshte asgje tjeter vetem se iluzion.

      Duke shematizuar ne skajshmeri, mundemi te shtrojme pyetjen se a mos valle sufizmi eshte nje ezoterizëm (brenda) per shkak te opozicionit ndaj egzoterizmit (jashte)? Por e verteta eshte ndryshe. Mund të themi se rryma ezoterike, pra e mbrendshme e islamit i ka rrenjet thelle ne fushen e hapur nga Kurani dhe sufizmi perfaqeson aspektin e brendshem te islamit dhe se doktrina e sufizmit eshte ne thelb asgje tjeter perveç se interpretimi me zemer i Kuranit, por qe ne itinerarin e vet nuk perjashton kurrsesi anen e jashtme te sunes apo rregullave te islamit. Pra sufizmi ne fakt perbehet nga ana e mbrendshme dhe e jashtme e dogmes fetare islame.

      Profeti Muhamed a.s, ka patur nje jete te pasur ne praktikimin e asketizmit dhe eksperiences mistike dhe vete e ka praktikuar vigjilien e nates (shih Kurani 73). Para shpalljes hyjnore, Muhamedi a.s terhiqej rregullisht ne shpellen e kodres Hira për t'u lutur dhe agjinuar.

      Qellimi kryesore i te gjithe Sufinjeve eshte te lirohen nga te gjitha nocionet e dualitetit, duke perfshire edhe konceptin e vetvetes individuale, dhe ta realizojne unitetin Hyjnore.

      Kete e arrijne nepermjet meditimit; kujtimit te Zotit apo ndryshe quhet “Dhikr”

      Dhikr eshte kujtimi i Zotit qe eshte bere obligim nga Kurani per te gjithe myslimanet. Sipas Islamit te angazhohesh me dhikr eshte te jeshe i vetedijeshem per Zotin. Dhikri si nje akt i devotshem perfshine perseritjen e Emrave Hyjnore, lutjeve dhe aforizmave nga literatura e hadithit, dhe Kuranit. Ne pergjithesi, cdo aktivitet qe e mban nje Mysliman te vetedijeshem per Zotin konsiderohet dhikr.

      Sufinjte perdorin egzegjeza, alegori, dhe metafore dhe thuhet nga ta se kuptimi mund te arrihet vetem nepermjet nje procesi te kerkimit te vertetes, dhe njohjes se vetevetes. Megjithese filozofite Sufinje dallojne nga dega ne dege, Sufizmi ne teresi si ceshtje primare ka perjetimin personale dhe direkte, dhe si i tille mund te krahasohet me format e ndryshme te misticizmit siq jane forma Bhakti e Hinduizmit, Hesychasm, Budizmi Zen, Kabalah, Gnostiket, dhe misticizmi Krishtere.

      Nje pjese shume e rendesishme e literatures orientale ka burimin nga Sufinjte, qe krijuan libra me poezi ku permbanin mesimin e Sufinjeve. Disa shembuj me te njohur te ketyre poezive jane ajo e Atarit “Konferenca e Zogjeve” dhe ajo e Rumit “Masnavi”.

      Nga kendveshtrimi tradicional Sufi, mesimet ezoterike te Sufizmit ishin transmetuar nga Profeti Muhamed a.s., qe ishte i mesuar nga Zoti, tek ata qe kishin kapacitet te perballonin perjetimin direkte gnostike te Zotit, qe ishte pasuar nga mesuesi tek studenti me shekuj te tere. Shkollat tradicionale Sufi e gjurmojne “zingjirin e tyre te transmisionit” prapa tek Profeti Muhamed a.s. nepermjet kusheririt te tije dhe dhendrit Ali ibn Abi Talib r.a., perveq deges Nekshbendi qe e gjurmon origjinen e vet tek Kalifi i pare i Islamit Abdullah (Abu Bakr r.a.)

      Kalifi i kater i Islamit Ali Ibn Abi Talib r.a. tha:

      Ilaqi eshte brenda ne ty, por ti nuk e ndjene.
      Semundja vie nga ti, por ti nuk e percepton.
      Ti mendon se je nje entitet i vogel,
      Por brenda teje shtrihet i gjithe universi.
      Ti ne te vertete je liber i evidences,
      Me te cilin alfabet e fshehura manifestohet.
      Prandaj nuk ke nevoje te shikosh pertej vetvetes,
      Cfare kerkon eshte brenda ne ty, por vetem ne qofte se reflekon.
    • LINDJA E TASAVVUFIT

      Përveç dhuntive të pafundme që ia ka dhuruar njeriut dhe para së gjithash, Zoti i ka
      favorizuar atij nga lartësia e vet hyjnore, vlerën më të lartë, për të cilën shprehet kështu: për të cilën shprehet kështu:“Dhe i fryva (një të fshehtë) nga Shpirti Im (nga fuqia ime)!” (Hixhr, 29) Dhe, në shkëmbim të kësaj, ka dëshiruar prej njeriut ta adhurojë Individualitetin e Tij të Lartë me dashuri dhe, më në fund, duke përfituar nga afërsia ndaj Tij, të arrijë takimin me Të!Për t’u mundësuar robve të Tij të arrijnë të vërtetën, Zoti i Lartë i ka favorizuar njeriut një sërë vetish të larta. Përveç kësaj, u ka bërë njerëzve mirësi duke ngarkuar me detyrën e profetit nga radhët e njerëzve disa nga robtë e Tij me krijim të posaçëm e të merituar të vahjit ose zbulesës hyjnore. Kurse në kohët e mungesës së profetëve, e ka vazhduar këtë mirësi ndaj njerëzve me anë të robve të Tij të mirë, trashëgimtarë të profetëve.Specifika e dërgimit të profetëve që shpreh një ndihmë përjashtuese të Zotit për njerëzimin, ka nisur me Hz. Ademin (a.s.) me qëllim për ta përfshirë tërë njerëzimin. Hz. Ademi është edhe njeriu i parë, edhe profeti i parë.
      Kjo rrugë orientimi e bekuar, duke u mbështetur dhe përforcuar për një kohë shumë të gjatë me anë të mëse njëqind e njëzet mijë profetëve të ardhur varg si një tufë drite mes rrymave të fuqisë hyjnore, i ka përftuar një zhvillim paralel përparimit të shënuar nga njerëzimi. Ky varg që ka vazhduar të zgjatet me anë të një kumtimi në përshtatje me veçoritë e periudhave përkatëse dhe nivelin e bashkëbiseduesve e, më në fund, të gjejë përkryerjen te profeti i fundit, Hz. Muhammedi (s.a.s.), ka arritur kulmin më të lartë.Duke u shfaqur me dritën e tij para Hz. Ademit dhe me trupin, pas të gjithë profetëve, Hz.Muhammedi (s.a.s.) është bërë fleta e parë dhe e fundit e kalendarit profetik. E thënë ndryshe,kalendari profetik ka filluar me Dritën Muhammediane, krijesën e parë, dhe është mbyllur me Trupin Muhammedian. Prandaj, ai është, për nga koha, profeti i fundit, kurse, për nga krijimi,profeti i parë.
      Ngaqë motivi i qenies i gjithë ekzistencës është Drita Muhammediane, Zoti e ka krijuar Hz. Muhammedin me një dinjitet të tillë që të meritojë të thirret prej Tij, “Habibi” (i dashuri im). Duke e edukuar në mënyrën më të bukur në përmbajtje e në formë jetën e zgjedhur dhe përjashtimore të Profetit (s.a.s.), Zoti ynë ia ka favorizuar atë si dhuratë tërë njerëzimit.Karakteri dhe personaliteti i bekuar i të Dërguarit të Allahut, qoftë edhe vetëm me shfaqjet e tij që mund të rroken nga njohja njerëzore, përbën majën më të paarritshme të poetikës së sjelljeve njerëzore. Sepse Allahu (xh.xh.) e ka bërë atë qenie të bekuar një “Usve-i Hasene”,modelin e moralit më të përsosur për të gjithë njerëzimin. Eshtë si rrjedhojë e kësaj që Zoti, duke e marrë atë nga fëmijëria e jetimit, nivelit më të ulët shoqëror për sa i përket dobësisë ekonomike
      e shoqërore dhe duke e kaluar, pastaj, nëpër të gjitha shkallët e jetës, e ka ngjitur në pikën më të lartë të fuqisë dhe kompetencës, në pozitën e profetit dhe kryetarit të shtetit, në mënyrë që çdokush që ndodhet në një shkallë çfarëdo të jetës njerëzore, duke i marrë për vete si model sjelljet e tij më të përsosura, të priret për t’i realizuar me aq sa t’i ketë aftësitë dhe mundësitë.Në fakt, Zoti deklaron se Profeti përbën për të gjithë njerëzit nga dërgimi i tij si profet e gjer në fundin e botës, një model:
      “Pa dyshim, te i Derguari i Allahut eshte modeli me i persosur per ju, per besimtaret qe shpresojne se do te arrijne takimin me Allahun dhe diten e ahiretit, dhe qe e permendin Allahun shume!” (el-Ahzab, 21)Kjo do të thotë se i gjithë njerëzimi është i detyruar që, për të arritur përsosmërinë e tij besimore dhe moralo-etike, e thënë në mënyrë më përgjithësuese, përsosmërinë e tij të sjelljes mistike, t’i mësojë denjësisht jetën dhe veprimtarinë e atij njeriu të bekuar. Në fillim, në raport me aftësitë e secilit, mësimi ka karakter imitues, pastaj, me kohë, duhet të synojë të ketë karakter logjik, gjë që, gjithashtu, realizohet në raport të drejtë me afërsinë dhe dashurinë që ndjehet ndaj Profetit dhe mundësinë për të hyrë në botën shpirtërore të tij. Në begatimin duke u emocionuar me të ka pjesë dhe shfaqje të panumërta. Përpjekja për të marrë pjesë, me sa kemi mundësi, nga personaliteti shembullor dhe jeta ndjesore e Profetit (s.a.s.), për t’u pajisur me moralin e tij, është nderi më i madh në këtë botë e në jetën e pasme, ahiret. Zoti i botërave e ka krijuar dhe edukuar Profetin tonë, krenarinë e gjithësisë, me natyrën më të bukur të jashtme e të brendshme, gjë që ai vetë e ka shprehur me këto fjalë:“Mua, Zoti im me edukoi dhe sa bukur me edukoi!(Sujuti, Xhamius-Sagir, I, 12)
      Nga dita kur erdhi në këtë botë, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) jetoi dyzet vjet mes një shoqërie tmerrësisht injorante. Pavarësisht nga kjo, ai u rrit nën mbrojtjen dhe edukimin hyjnor.Atij nuk iu ngjit asnjë prej mëkateve të periudhës së injorancës. Madje, në cilësinë e përgatitjes për profetësinë, iu hap gjoksi i bekuar dhe iu pastrua zemra profetike, e cila, pastaj, iu stolis me begati dhe bukuri moralo-shpirtërore.
      Edhe para profetësisë, i Dërguari i Allahut (s.a.s.) bëri një jetë fisnike brenda përmbajtjes së tevhidit, besimit monoteist në një Zot të vetëm, veçanërisht në kohët afër ngarkimit me detyrën e profetësisë, ia kushtoi veten synimit për t’u bërë një rob i vërtetë i Allahut (xh.xh.). Ai u tërhoq në malin Nur në periudha të gjata vetmie dhe u kredh në meditime të thella. Shkaku i kësaj tërheqjeje ishte, në dukje, mëshira e tij gjithëpërfshirëse ndaj gjithë botës nëpërmjet vuajtjeve të reflektuara në zemër nga gjendja e perversitetit, mizorisë dhe mjerimit ku pat rënë populli, kurse në thelb dhe në të vërtetë, kalimi i një periudhe përgatitore që do të bënte të mundur përcjelljen e Kur’anit, pishtarit të përjetshëm të njerëzimit, nga lartësia hyjnore në njohjen njerëzore nëpërmjet zemrës së pastër muhammediane. Me këto shfaqje, bota e tij e zemrës, duke arritur një kthjellim të vërtetë, arriti në një nivel që të mund ta kuptonte vahjin ose komunikimin hyjnor. Ajo zemër e bekuar që ishte bërë e gatshme për vahjin, gjatë gjashtë muajve mori shenja dhe frymëzime shpirtërore në formën e ëndrrave besnike. Kështu, atij iu hapën perdet e të fshehtave nga bota shpirtërore. Kjo gjendje ishte stina e daljes në dukje të kapacitetit krijimor për bartjen e një barre të rëndë, e pamundur, kjo, për njerëzit e zakonshëm,siç ishte pozita e bashkëbiseduesit të komunikimit hyjnor. Krejt si kthimi në çelik i hekurit me anë të kapacitetit në esencën e hekurit të papërpunuar...Krenaria e gjithësisë, Profeti ynë (s.a.s.), bashkoi në personalitetin dhe sjelljet e tij tërë kompetencat dhe detyrat e të gjithë profetëve. Fisnikëria e prejardhjes dhe e edukatës, lumturia e bukurisë dhe e përkryerjes arritën kulmin tek ai. Ai parashtroi konkluzione. Duke praktikuar purifikimin e zemrës dhe pastrimin gjer në pafajshmëri të unit (nefsit, egos), që janë thelbi i tasavvufit, mistikës islame, ai u mësoi të tjerëve adhurimin dhe lutjen ndaj Zotit me zemër të kulluar. Duke përjetuar moralin më të bukur, u bë modeli më i përsosur për njerëzimin. Kurse mosha dyzetvjeçare u bë pikëkthesa më me rëndësi për të dhe për njerëzimin.

      Në thelb, tasavvufi është përmirësimi cilësor i botës sonë ndjesore duke arritur në një nivel të tillë që të mund të marrë pjesë nga njohja intuitive e Zotit, dashuria dhe intimiteti ndaj Tij, për rrjedhojë, që të mund të vijë në konsistencën për t’u bërë i merituar i bashkimit hyjnor.Kjo konsistencë, fryma që ka për të na shpëtuar ne, është një trashëgim i shenjtë i mbetur ngaHira dhe Thevri. Sepse ky edukim moralo-shpirtëror që e ka bërë Profetin (s.a.s.) qoftë në këto mjedise të posaçme, qoftë në mjedise dhe kohë të tjera, ta ndjekë në konceptim vahjin ose zbulesën hyjnore, përbën truallin e begatshëm të purifikimit të zemrës dhe pastrimit të unit gjer në pafajësi.

      .....................vazhdon..........................................
    • Qëllimi i tesavufit ishte të jetohej bukur në përputhje me thelbin e Islamit dhe adhurimet të kryheshin me përshpirtshmëri ashtu siç tregohej në Kur’an dhe Sunnet.
      Ndërkaq, njerëzit që deshën të përfitonin nga bisedat dhe këshillat e tyre dhe të merrnin për vete pjesë nga gjendja e tyre, i pranuan këta persona si prijës dhe mësues moralo-shpirtërorë për vete.Pastaj, duke i metodizuar këshillat e tyre, domethënë mënyrat e pastrimit dhe edukimit të vetvetes që e çojnë besimtarin në pjekuri shpirtërore dhe orientim, i shndërruan në disiplinë moralo-shpirtërore. Si përfundim, u krijuan tarikatet, të cilave iu dedikuan emrat e prijësve dhe mësuesve në fjalë, si tarikati kadirit, tarikati mevlevit, tarikati nakshibendit, etj.
      Mënyrës ose metodës që ndoqi çdo krah mistik në specifika të tilla si afrimi te Allahu,
      meditimi dhe fitimi i ndjenjës të së mirës, iu dha emri tarikat. Sipas metodave të tyre, tarikatet ndahen në tre lloje:
      1) Tarikatet e rruges Ahjar (të virtuozitetit, kënaqësisë dhe bukurisë): tarikatet e
      përqëndruara në adhurim dhe devocion.
      2) Tarikatet e rruges Ebrar (të mirësisë): tarikatet e përqëndruara në edukimin e
      vetvetes (unit) me anë të mundimit dhe shërbimit.
      3) Tarikatet e rruges Shuttar (të forcës dhe aftësisë): tarikatet që kanë vënë si qëllim të arrijnë synimin me anë të pasionit dhe ekstazës.
      Me këtë pretekst, çdo besimtar, për pastrimin moralo-shpirtëror dhe pjekurinë shpirtërore, mund të futet në një tarikat që i përshtatet karakterit të vet. Meqë karakteret janë të ndryshme,është e natyrshme që edhe tarikatet të jenë të ndryshme e të shumëllojshme.
      Në Kur’an, Allahu thotë:
      “Per secilin nga ju caktuam nje sheriat dhe minhaxh.” (el-Maide, 48)
      Fjalës “minhaxh”, fjalorët i japin kuptimin “rrugë e ndritshme”, gjë që do të thotë rrugë
      adhurimi që do të ndiqet me qëllim për t’iu afruar Zotit. Edhe të mëdhenjtë e tasavvufit kanë thënë:
      “Rrugët që çojnë te Zoti janë po aq sa numri i frymëve të krijesave (njerëzore)!”
      Nga ana tjetër, konkluzionet kur’anore ndahen në tri lloje:
      1) Itikad (bazat e besimit)
      2) Fikh (e drejta juridike-besimore)
      a) Ibadet (adhurimi)
      b) Muamelat (marrëdhëniet ndërnjerëzore ose civile)
      c) Ukubat (penaliteti)
      3) Ahlak (moral-etika ose e drejta afektive)
      E drejta afektive është përmirësimi i botës së brendshme, domethënë, morali dhe etika. E drejta afektive përbën anën e brendshme të bindjes dhe sjelljeve praktike përkatëse. Duke përftuar nivel me të drejtën ndjesore, aktet shndërrohen në akte të mira (salih amel). Në Kur’an,cilësitë më me rëndësi që tregojnë situatat e pranueshme ndjesore janë: devocioni (takva),adhurimi (zuhd) dhe mirësia (ihsan).
      Takva (devocioni): Eshtë, brenda ndjenjës së përgjegjësisë ndaj Allahut, vetëmbrojtja e zemrës (ndjenjave) duke zbatuar me këmbëngulje urdhrat dhe ndalimet hyjnore.
      Zuhd (adhurimi): Eshtë humbja e rëndësisë në zemër nga vanitetet (të gjitha gjërat e tjera veç Zotit).
      Ihsan (mirësia): Eshtë, për besimtarin, ndjenja e ndodhjes nën vëzhgimin hyjnor dhe
      vazhdimi i sjelljes nën këtë ndjenjë.
      Në hadithin profetik thuhet:
      “Ihsan eshte te adhurosh sikur ta shihje Allahun, sepse edhe nese ti s’e sheh Ate, Ai patjeter qe te sheh ty!” (Buhari, Iman, 37; Muslim, Iman, 1)

      Me fjalë të tjera, ihsani ose mirësia është që shpirti ta kthejë vëzhgimin e Allahut në një gjendje vetëdijeje të vazhdueshme.Lartësimi i zemrës në nivele cilësore gjithmonë e më të larta është i mundur duke qenë çdo çast nën këtë ndjenjë dhe vetëdije dhe duke e rregulluar gjithë jetën sipas kësaj bindjeje. Ja, pra, me formimin e kësaj gjendjeje zemra arrin në purifikim. Nga ky aspekt, tasavvufi është shprehje e arritjes së purifikimit të zemrës.
      Tasavvufi eshte perpjekja per ta jetuar fene ne nje menyre cilesore ne pershtatje me thelbin e saj duke u zhveshur nga papastërtitë materiale shpirterore dhe duke fituar moralin dhe cilesite e bukura.

      Tasavvufi eshte pastrimi i vetes dhe purifikimi i zemres
      Si rrjedhojë e faktit që ka ardhur në këtë botë për provën e vetvetes si rob i Zotit, njeriu ndodhet i zënë gjer në kohën kur t’i vijë vdekja, nga një sëmundje që i thonë nefs (vete, ego) dhe që përmban një mijë e një negativitete. Edhe sikur të ngjitet në shkallët më të larta të përsosmërisë shpirtërore, njeriu ndodhet çdo çast ballëpërballë me dredhitë, dyshimet dhe kurthet e përhershme të treshes botë materiale, nefs (vete, ego) dhe shejtan (djall). Fundja, edhe vlera e të qenit rob i Zotit fillon me eliminimin e këtyre rreziqeve, shmangien nga mashtrimet tërheqëse të kësaj bote të vdekshme, hyrjen në devocion dhe, si rezultat, me orientimin nga Zoti.
      Prandaj, pastrimi i vetes dhe purifikimi i zemrës janë të detyrueshëm për t’i edukuar prirjet ndaj së keqes që ekzistojnë në krijimin e njeriut dhe për t’i bërë që të blerojnë farërat e devocionit. Prandaj çdo njeri është i ngarkuar me përgjegjësinë që, në raport me mundësitë dhe fuqitë e veta, ta njohë Zotin dhe, duke e kthyer këtë njohje në kulturë shpirtërore, ta lartësojë dhe madhërojë Zotin me punë të mira. Ja, kjo është shkurt pozita dhe detyra e robit ndaj Zotit.
      Ndërkaq, për ta arritur këtë cilësi të pozitës dhe detyrës së robit ndaj Zotit, njeriu është i kushtëzuar nga pastrimi i vetes dhe purifikimi i zemrës që do të thonë kapërcimi nga njeriu i pengesës nefs (vete, ego) për t’u mbushur me ndjenja të larta. Dhe vetëm në këtë mënyrë është e mundur arritja e pozitës “vasil-i ilallah”(takimi me Allahun në këtë botë me zemër (me ndjenja). dhe, pastaj, nderimi me “likaullah”.(bashkimi me bukurinë e Allahut në jetën tjetër (ahiret).
      Sipas elementit thelbësor të saj, zemra (ndjenja) është, në këtë botë, nazargah-i ilahi, seli e vështrimeve hyjnore. E thënë ndryshe, zemra meriton nderin të jetë post i shfaqjeve të vështrimeve hyjnore. Vetëm se, ashtu siç është e pamundur që në fronin e një mbreti të ulet dikush tjetër veç tij, ashtu dhe zemra, që të bëhet vetëm seli e vështrimeve hyjnore, duhet pastruar nga çdo gjë tjetër veç Zotit, nga mendimet egoiste, nga prirjet e shëmtuara dhe vanitetet.Në të kundërt, zemra mbyllet ndaj favoreve hyjnore. Por kjo nuk do të thotë që nuk duhet ushqyer afërsi dhe dashuri për tjetërkënd veç Zotit. Ç’është e vërteta, ata që e kanë pastruar veten, e kanë purifikuar zemrën dhe kanë arritur në kulmet e zemrës së paqëtuar, janë çliruar nga
      afërsia dhe dashuria për vanitetet ose, më saktë, për çdo njeri dhe për çdo gjë tjetër veç Zotit. Por njerëzit e tjerë nuk arrijnë dot ta fshijnë gradë-gradë plotësisht nga zemra afërsinë dhe dashurinë për pasurinë, fëmijët, etj. Në fakt, këto lloj afërsish dhe dashurish janë legjitime për sa kohë që nuk e kapërcejnë kufirin e caktuar.
      Për ta konceptuar rëndësinë e purifikimit të zemrës mjafton të shihet pozita e zemrës në jetën materiale e moralo-shpirtërore. Profeti ynë (s.a.s.) e ka shprehur kështu rëndësinë jetësore të zemrës tek njeriu:
      “... Ne trupin e njeriut eshte nje cope mishi. Po te jete mire ajo, gjithe trupi eshte mire;
      po te behet keq ajo, gjithe trupi behet keq. Kujdes! Ajo eshte zemra! (Buhari, Iman, 39)
      Hz. Mevlana (k.s. – iu shenjtëroftë e fshehta!) thotë se përpjekja për ta mbushur thesin pa ia mbyllur vrimën në fund është një zell i kotë. Si kjo, është e qartë se edhe aktet dhe adhurimet e personit do të mund të bëhen pretekst lumturie për të vetëm po të kryhen me një zemër të purifikuar. Sepse aktet varen nga nijeti ose qëllimi i paracaktuar. Kurse nijeti është një nga aktet e zemrës. Prandaj, korrigjimi i nijetit dhe zbukurimi i tij me principialitet janë kusht.Kjo cilësi arrihet vetëm si rezultat i edukimit ndjesor të kryer nga ana e kompetentëve.Momenti që synojnë miqtë e Zotit në edukimin e zemrës është arritja e vetëdijes së qenies vazhdimisht bashkë me Allahun, domethënë, arritja e asaj që quhet ihsan dhe, kështu, arritja e cilësisë së zemrës së gjallë. Për të arritur zemra këtë konsistencë, është e domosdoshme që të pastrohet nga vanitetet, domethënë, nga çdo gjë tjetër veç Allahut.
      Zemra që arrin këtë konsistencë, arrin t’i shohë të vërtetat e imta e të thella. Me aq sa të shpëtojë nga trashësia dhe turbullia dhe të bëhet delikate dhe e shkëlqyer, zemra bëhet pasqyrë e emrave dhe fshehtësive hyjnore. Kështu, formohet dukuria e quajtur marifetullah, njohja intuitive e Zotit, njohja e Zotit me anë të zemrës. Kjo do të thotë shndërrim i dijes shpirtërore në kulturë shpirtërore (irfan).

      Faktin që vetëm ata që do të dalin para Allahut me zemër të paqëtuar, domethënë të
      purifikuar, me një zemër të pastruar prej të gjitha sëmundjeve moralo-shpirtërore dhe të mbushur plot me dashurinë hyjnore, kanë për të shpëtuar, Allahu e bën të ditur kështu:“Ate dite nuk do te bejne dobi as malli, as femijet. Me perjashtim te atyre qe vijneme zemer te paqetuar (kalb-i selim)!” (esh-Shuara, 88-89)
      Nga ana tjetër, është përsëri Kur’ani që e ka bërë të ditur kështu se zemrat e papastruara dhe të mbetura larg përmendjes së Allahut, do të shkatërrohen:
      “... Betohem ne nefsin dhe ne Ate qe e ka pajisur nefsin me aftesi dhe e ka frymezuar per te mira e te keqija, se ai qe e pastron veten nga te keqijat, ka shpetuar,kurse ai qe e ka groposur ne te keqija, ka pesuar dem!” (esh-Shems, 7-10)
      “... Sa keq per ata qe u eshte ashpersuar zemra e s’e permendin dot Allahun! Ja,keta jane te humburit!” (ez-Zumer, 22)
      Ja ç’thonë fjalët kuptimplote të Ebu Said el-Harrazit nën dritën e këtyre ajeteve:
      “Njeriu i përsosur është ai që Allahu ia pastron zemrën e ia mbush me dritë!”
    • Kanë thënë se Tasavvufi eshte moral i bukur dhe edukate
      Morali i bukur është, duke e shpëtuar besimin nga imitimi duke fiksuar në zemër
      ndjenjën e mirësisë që u jep orientim ideve dhe sjelljeve, domethënë gjendjen shpirtërore të shikimit të Zotit, shndërrimi i besimit në element sundues dhe të pandarë të personalitetit dhe jetesa në këtë rrugë.
      Duke u shprehur si më poshtë, Ebul Husejn en-Nuri ka nënvizuar lidhjen e pashkëputur mes tasavvufit dhe moralit:
      “Tasavvufi nuk eshte as forme, as dituri; ai eshte vetem moral i bukur. Po te ishte forme,do te merrej me lufte e perpjekje, po te ishte dituri, do te merrej e fitohej me te mesuar. Prandaj,vetem forma dhe dija nuk te cojne dot ne synim. Tasavvufi eshte veshja me moralin e Zotit!
      Ebu Muhammed Xheriri e ka nënvizuar këtë të vërtetë duke thënë:“Tasavvufi eshte pervetesimi i moralit te bukur dhe largimi nga morali i keq!”
      Stolisja e zemrës me moralin e bukur dhe ruajtja prej moralit të keq, sa ç’është e detyrueshme për shpëtimin dhe lumturinë e përjetshme, është po aq edhe një punë e mundimshme. Kështu, Ebu Hashim Sufi, nga mistikët e parë, ka thënë kështu:“Gërryerja e një mendjemadhësie të ngulitur në zemër është më e vështirë nga gërryerja e malit me gjilpërë!”
      Kurse Ebu Bekr el-Kettani thotë: “Tasavvufi është moral. Ai që është epror ndaj teje në moral, është epror edhe në pastërtinë shpirtërore!”
      Profeti ynë (s.a.s.) na porosit:“Me i persosuri nder besimtaret per nga besimi eshte ai me moralin me te bukur!”
      (Ahmed b. Hanbel, Musned, II, 250) Duke u shprehur në këtë mënyrë, ai ka treguar se morali është fryt i besimit dhe shenjë e përsosmërisë. Miqtë e Allahut janë udhëzuesit shpirtërorë të veshur pikërisht me moralin muhammedian.
      Në lidhje me edukatën, poeti Mevlana Xhelaleddin Rumi ka thënë kështu:“Zoteri! Dije se edukata eshte shpirti ne trupin e njeriut. Edukata eshte drita e syve dhe ezemres se ndjekesit te rruges se Allahut. Po deshe t’ia shtypesh koken shejtanit, hapi syte e shih:ajo qe e deshperon shejtanin, eshte edukata. Po te mos kete edukate te njeriu, ai s’eshte njeri me te vertete. Dallimi mes njeriut dhe kafshes eshte edukata!
      “Mendja ime e pyeti zemren time: “C’eshte besimi?” Dhe zemra, duke iu perkulur nevesh mendjes, i tha: “Besimi eshte edukate!”
      Ebu Hafs el-Haddad ka thënë: “Tasavvufi është edukatë!” Me këtë thënie ai e ka përkufizuar tasavvufin si përmbledhjen më të përkryer të moralit të bukur.
      Nisur nga kjo, dikur, nëpër teqe apo seli të mistikës varej ky shkrim paralajmërues:(Edukatë, o Ti!) Kjo shprehje kishte edhe vlerën e një paralajmërimi për ata që hynin në teqe apo seli, edhe vlerën e një lutjeje drejtuar Zotit, me kuptimin: “Na fal edukatë, o Zot!”
      Synimi i mistikut është ta bëjë zemrën, si Hz. Ibrahimi (a.s.), të pastër nga kjo botë dhe të bindur ndaj urdhrave hyjnorë, si Hz. Ismaili (a.s.), të nënshtruar ndaj Zotit dhe të pajtuar me përcaktimin hyjnor, si Ejjubi (a.s.), të durueshme. Dëshpërimi i besimtarit duhet të jetë si dëshpërimi i Daudit (a.s.), kurse varfëria, si varfëria dhe ngopja e Hz. Isait (a.s.).Mistiku është personi që përpiqet të ketë një zemër të mbushur plot e përplot me dëshirën dhe harenë e Hz. Musait (a.s.) në çastet e përgjërimit dhe, më në fund, principialitetin e Hz.Muhammedit (a.s.), domethënë, dashurinë dhe sinqeritetin e tij ndaj Zotit të vet.
    • Konkluzionin në çështjen e këtyre përkufizimeve të tasavvufit le t’ua lëmë vargjeve
      poetike të njohura të Sheh Ibrahim Efendiut:
      Fillimit te tasavvufit, te behesh sufi i dorezuar, i thone;
      Fundit, te behesh mbret ne fronin e zemres, i thone!
      Ne tarikat, tasavvufi eshte shpetim nga dobesite njerezore;
      Ne te vertete, te behesh mik ne sarajin e fshehte hyjnor, i thone!
      Tasavvufi eshte zhveshje nga kjo rrobe prej dheu dhe uji;
      Tasavvuf, te behesh, si trup i paster, drite e Zotit, i thone!
      Tasavvufi eshte ta ndezesh qiririn e zemres me driterat hyjnore;
      Tasavvufit, te marresh flake me zjarrin e ashkut, i thone!
      Ne tasavvuf thelbesore eshte ta mbyllesh librin e qenies;
      Tasavvufit, te behesh njeri i sheriatit, i besimit te vertete, i thone!
      Tasavvufi eshte te behesh njohesi i kulturuar i zakonit hyjnor;
      Tasavvufit, te gjitha vuajtjeve t’u behesh sherim, i thone!
      Tasavvufi, ta hapesh sekretin e trupit me celesat e emrave hyjnore;
      Tasavvufit, ta shkaterrosh me gjithesej kete ndertese, i thone!
      Dije se tasavvufi eshte kthimi i fjales se sufiut ne jetese;
      Cdo fjale qe thote te kthehet ne eliksir, i thone!
      Tasavvufi eshte t’i dish diturite mbi kuptimin dhe shpjegimin;
      Tasavvufit, ne shpirt te behesh nje e fshehte hyjnore, i thone!
      Tasavvufi eshte te jesh i dehur e i zgjuar ne mahnitjen hyjnore;
      Tasavvufit, t’i behesh admirues fshehtesise se Zotit, i thone!
      Tasavvufi eshte te heqesh nga zemra cdo gje tjeter vec Allahut;
      Tasavvuf, zemra e besimtarit te behet seli e Zotit, i thone!
      Tasavvufi eshte ne cdo fryme te arrish ne lindje e ne perendim;
      Tasavvuf, gjithe popullit t’i behesh kujdestar, i thone!
      Tasavvufi eshte ta shohesh Zotin ne te gjitha grimcat e gjithesise;
      Tasavvuf, t’u behesh diell boterave, i thone!
      Tasavvufi eshte t’i kuptosh gjuhet, hallet e te gjitheve;
      Tasavvufit, botes se mendjes t’i behesh Sulejman, i thone!
      Tasavvufi, ta terheqesh duke hequr shpirt barren e rende;
      Tasavvufit, te meritosh ajetet e faljes, i thone!
      Tasavvufi eshte drejtimi i gjithesise me Emrin e Madh;
      Tasavvufit, te behesh Kur’an i gjalle, i thone!
      Tasavvufi eshte ne cdo shikim t’i drejtohesh Zotit;
      Tasavvufit, t’i besh te lehta te gjitha veshtiresite, i thone!
      Tasavvufi eshte ta besh gjoksin vend te dijes se Vertete;
      Tasavvufit, sufiu te behet nga nje pike, nje oqean, i thone!
      Tasavvufi eshte ta djegesh trupin me zjarrin e “la”-se;
      Tasavvufit, te behesh njeri me driten e “il’la”-se, i thone!
      Tasavvufi, t’i ftosh njerezit me “Thuaj: “Allahu te mjafton!”;
      Tasavvufit, te dehesh me fjalen “Kthehu te Zoti yt”, i thone!
      Tasavvufi eshte nje mije here ne dite te vdesesh e te ringjallesh;
      Tasavvufit, t’u japesh jete gjithe trupave te botes, i thone!
      Tasavvufi eshte qe njeriu ta shkrije qenien ne qenien e Zotit;
      Tasavvufit, ta fshehesh veten ne “dy harqe afer Zotit”, i thone!
      Tasavvufi eshte t’ia japesh jeten te dashurit e te clirohesh;
      Tasavvufit, t’i behesh i dashur te dashurit, i thone!
      O Ibrahim, tasavvufi eshte t’i behesh skllav te Vertetes;
      Tasavvufit, te behesh prove ne rrugen e Ahmedit, i thone!

      Pra,Tasavvuf do të thotë pajisje me dije dhe të vërteta formale për të arritur, në klimen e zemrës, në botet përtej tyre.
      Tematika e tasavvufit eshte e gjere dhe e thelle si det, sepse ai merret me cdo gje qe ka te beje me veten dhe shpirtin e njeriut.
      Ndërsa,Qellimi i tasavvufit eshte mundesia per tashnderruar moralin e bukur, pra, meritat e larta, si meshiren, dhembshurine, bujarine,faljen, falenderimin, ne gjendje shijeje e kenaqesie te besimtari.
    • Shihabuddin SUHREVERDI (539-632/1144-1234)
      Shejh Shihabuddin Suhreverdi është lindur në momentin kur fati i gjithë botës muslimane ishte në terezi;sultani i fundit selxhukas Sanxhari kishte vdekur në vitin 552 h.Menjëherë në skenë u shfaqen Guzzët duke bartur zjarrin dhe shpatën kudo që kanë shkuar.Mirëpo,paqen e kanë vendosur shahët e Havarizmit.Mirëpo në vitin 615 h. Filloi invazioni mongol nën udhëheqjen e Xhingiz Hanit.Njëri pas tjetri u shkatërruan shumë qytete,ndërsa njerëzit masakrohen në tërësi.nuk ka pasur askush që ta ndalonte këtë fushatë.Populli e kishte humbur gjithë moralin.
      Në këtë periudhë të pa sigurisë dhe frikës kishte jetuar Shejh Suhreverdi,tetë vjet pas vdekjes së Xhengiz Hanit.Këto ngjarje me siguri kanë ndikuar te Shejhu:prandaj në veprën e tij Avariful – Me’arif vërehet një dozë e pesimizmit.Në këtë vepër ai me zemër të thyer bën fjalë për rënien e moralit te bashkëkohësit e tij.Pjesën më të madhe të jetës e kishte kaluar në Bagdad,ku edhe u varros.E kishte themeluar shkollën e misticizmit të njohur sipas emrit të tij – Suhrevedijje.Vepra e tij Avariful – Me’arif është shqyrtim standart lidhur me misticizmin,e shfrytëzuar me të madhe në të gjitha qarqet mistike.

      Lindja e Sufizmit:Sipas mendimit të tij fjala sufi etimologjikisht është nxjerr nga fjala suf,d.m.th.,nga emërtimi për veshjen e vrazhdët prej leshi,të cilën,siç thotë,e kishte bartur vetë Pejgamberi i Shenjtë.Ai numëron qëndrimet të tjera të ndyshme:((I) Sufi është ai që qëndron para Zotit në rendin e parë(saff);(II)fjala e vërtetë është safevii,ndërsa më pas është ndryshuar në sufi;(III) kjo fjalë është derivat nga suffa,bregore në të cilën grupe muslimanësh e kalonin kohën në mësimet fetare dhe mënyrën asketike të jetës.Sipas Shejh Suhreverdit,këto derivate janë të pasakta etimologjikisht,ndonëse në raport me këtë të tretën do të mund të thuhet se jeta që e kanë kaluar individë të ndryshëm në suffa,i ngjan formës së jetës të cilën e kanë pranuar sufijtë.Ai gjithashtu thekson një grup të veçantë njerëzish nga Horosani (Horosani ka qenë një nga qendrat e misionarëve budistë para islamit,ku më pas,siç duke, populli e kishte pranuar praktikën e budistit Bhikshus.)të cilët e kishin bërë zakon të jetojnë në shpella larg vendeve të banuara.Ata u quajtën Saguftijje,prej Saguft – emri i shpellës. Sirianët i quanin Xhau’ijje.

      Një shqyrtim më detaj lidhur me prejardhjen e fjalës sufi tanimë është paraqitur më herët,ku sipas porosisë së Seraxhit ishte pranuar se fjala sufi ka qenë në përdorim në Arabi mandje në periudhën para islame. Shejh Suhreverdi,ndërkaq,deklaron se kjo fjalë nuk ka qenë në përdorim në kohën e Pejgamberit të Shenjtë.Sipas disave,ajo ka hyrë në përdorim gjatë gjeneratës së tretë pas Pejgamberit,sipas të tjerëve, ajo ka filluar të përdoret në shekullin e tretë pas Hixhrës.Emërtimi Sahabe (Shokët e Pejgamberit) dhe Tabi’in (Ithtarët e tyre) është respektuar shumë dhe prandaj fjala Sufi – titull nderi, pa dyshim – në këtë kohë nuk ka mundur të paraqitet.Mirëpo,pasi kaloi kjo kohë e qetë dhe kur filloi periudha e trazirave dhe intrigave politike,njerëzit e devotshëm gjetën kënaqësin në qetësinë e tyre të mendjes duke i ikur shoqërisë dhe duke jetuar në izolim,duke kaluar kohën në meditim dhe ushtrime të shpirtit.
    • Ç’ËSHTË SUFIZMI? - Shejh Suhreverdi,synon të vendosë një lidhje në mes sufizmit dhe njohjes.Sipas mendimit të tij njohja e përcjellur me sjellje morale është shënjimi kryesor i jetës sufiste.Kjo njohje e tillë quhet Fikh,fjalë e cila nuk ka qenë në përdorim në kuptimin e drejtë juridik,porse në kuptimin e pikëpamjes shpirtërore,ashtu siç është përdorur në Kur’an.Ai citon shumë ajete kur’anore për ta argumentuar qëndrimin e vet.Fillimisht e citon ajetin:”Ai(Zoti) ia mësoj njeriut ato që ky nuk i dinte”(El–Alak,5), dhe konkludon se statusi shpirtëror i njeriut është bazuar pikërisht në këtë njohje. (Në një vend tjetër ai preras deklaron se kjo njohje është intunitive.Vetëm ai që e provon mund ta kuptojë tërësisht domethënien e saj.Mund ta përshkruash ëmbëlsinë e sheqerit në çfardo mënyre,mirëpo ajo mund të kuptohet vetëm nësë sheqeri shijohet.)Së dyti ai deklaron se sufijtë janë individë të cilët e arrijnë pikëpamjen e vetë për religjionin dhe kjo u ndihmon t’i shpije njerëzit në rrugën e drejtë.Ky percepcion shpirtëror,sipas tyre,i përket fushës së zemrës dhe jo mendjes.Ai pohon se,në pajtim me Kur’anin, dituria dhe devocioni janë shenja të personalitit vërtet të ditur.Dituria është pasojë e takva-s,d.m.th.devotshmërisë dhe poltësisë morale.Në një ajet thuhet;”...vetëm ata prej robërve të Tij që kanë dituri,kanë takva...”(Fatir,28).Ky verset është shumë me rëndësi për vendosjen e marrëdhënieve në mes njohjes dhe sjelljes morale ngas,siç pohon Shejh Suhreverdi,kjo përjashton njohjen e atyre për të cilët nuk është tipar plotësia morale.
      Mirëpo, për cilin lloj të njohjes bën fjalë Shejh Suhreverdi?

      Lidhur me këtë ai citon pikëpamje të ndryshme.Sipas disave,kjo është dituri për gjendjen psikologjike të individit,ngase pa këtë lloj të diturisë,siç pohohet,nuk është e mundur që personi të dallojë tipat e profecisë dhe përvojave.(Kjo ka të bëjë me atë që në teologji quhet interpolacione të Satanit në profecitë e shenjtëve. El-Kasas,51” Ndërsa Ne pandërprerë u dërguam atyre shpalljen, ashtu që të mendojnë.”).Sipas disa të tjerëve, kjo është njohje e cila ka të bëjë me gjërat e kësaj bote,ngase,pa informacione të vërteta në këtë aspekt,personi është i përshtatshëm të endet në kërkimet e tija fetare.Sipas ebu Talibit të Mekës,kjo është dituri për pesë obligimet fetare të muslimanëve.Mirëpo, sipas Shejh Suhreverdi,dituria e cila u është imponuar gjithë muslimanëve është njohja e urdhërave dhe ndalesave religjioze.Megjithatë,dituria e vërtetë që shprehet në praktikë,e cila formëson dhe frymëzon jetën e personit i cili posedon këtë dituri,nuk është dituri formale që fitohet në shkolla dhe mësojtore,porse gjendje e shpirtit që përfshin të vërtetën e gjërave pa hyrë në detaje.Personi i tillë në Kur’an është quajtur si ai që është forcuar mirë më dituri (rasih fil –‘ilm)(Kur’an III,6) Shejh Suhreverdi e quan diturin e cila me etrashëgimi(ilmul-virathe) nga pejgamberët dhe shenjtët dhe dallon nga dituria e cila arrihet me arsimim formal(ilmud – dirase).Raporti i tyre,sipas mendimit të tij,është si raport i gjalpit.Ne e marrim qumështin vetëm ngase prej tij fitojmë gjalpi.Ky lloj i diturisë zakonisht i ka tri shkallë;dituria në konkludim,njohje me percepcion(ose vrojtim) dhe njohje me përvojen vetanake apo intuitë(ilmul- jekin, ‘ajnul – jekin dhe hakkul – jekin).Personi i cili e arrin shkallën e intuitës,ndonëse më pak i vëmendshëm në respektimin e formaliteteve rituale,është shumë mbi njeriun i cili respekton praktikën rituale,porse dituria e tij nuk është e llojit të lartë.
    • Sufizmin,sipas Shejh Suhreverdit,e karakterizojnë dy gjëra.Ai përbëhet në pasimin e praktikës së Pejgamberit të Shenjtë(Sunnetit),mbëltimin e pastërtisë së motivit dhe arritjen e moscenimit më të lartë të karakterit.Ekzistojnë dy kategori të ndyshme të sufijve.E para përfshin personat për të cilët iluminacioni mistik (keshf) i shoqëruar me përvojën e përpjekjes vetanake (ixhtihad).Ai e merr shembullin e magjistarëve të faraonit.Kur e kishin kuptuar nivelin shpirtëror të Musait a.s në krahasim me truqet e tyre,u mbuluan me shkëlqimin e dritës shpirtërore dhe vendosën të ndërprenë lidhjet me faraonin në favor të Musait a.s.Ky vendim i tyre për shkak të cilit kishin pranuar vullnetarisht të gjitha pasojat me të cila u ishte kanosur faraoni.U kishte ardhur me paqe,e cila e përcjell ilmunacionin shpirtëror.Kategorisë së dytë i përkasin njerëzit të cilët kalojnë jetë të vështirë asketike,ditët e tyre kalojnë në lutje,ndërsa netët në meditim.Iluminacionin hyjnor e arrijnë vetëm pas luftës së gjatë e cila zgjatë me ditë, muaj,mandje edhe vjet të tëëra..Iluminizmi i tyre është fryt dhe kurorëzim i përpjekjeve vetanake dhe jetës së rënd asketike. Shejh Suhreverdi e merr shembullin e Xhunejdit:” Ne nuk hyjmë në fushën e sufizmit me arsyetim foljor ose shqyrtim intelektual,por me uri,vetëmohim dhe largim nga pasionet,epshet dhe fama si dhe me mohimin madje të gjërave të dijshme dhe të lejuara.”
      Ekzistojnë dy lloje njerëzish të cilët zakonisht i quajmë sufij,mirëpo,sipas Shejh Suhreverdit,ata assesi nuk mund të konsiderohet mistikë.Të parët janë mexhdubët, gjegjësisht ata që e arrijnë iluminacioni shpirtëror me ndihmën e mëshirës së Zotit por nuk mund të korrin frytet e plota të iluminacionit për shkak se nuk janë në gjendje ta plotësojnë me përpjekje vetanake.Të dytë janë asketët të cilët tërë jetën e kalojnë në vetëshuarje dhe meditim,mirëpo përpjekjet e të cilëve nuk kurorizohen me iluminacion.

      Në një vend tjetër,duke shqyrtuar kualitetet e udhëheqësit shpirtëror, Shejh Suhreverdi personat i ndan në katër grupe kategori:1.Asketë të pastër apo të tërësishëm(salik); 2.mexhdubi i pastër apo i tërësishëm.Njerëzit të cilët i përkasin këtyre dy kategorive nuk meritojnë të jenë të pranuar si prijës shpirtërorë.Asketi i tërësishëm e mban veëdijen për vete deri në vdekje.Ai fillon me praktikë asketike,mirëpo, fatëkeqësisht, nuk është në gjendje ta arrijë gjendjen e keshf-it.Mexhdubi i tërësishëm,nga ana tjetër, përmes mëshirës Hyjnore e fiton pak iluminacionin,dhe i zbulohen disa perde nga fytyra e Realitetit(Zotit),porse ai nuk bën përpjekje e cila sidoqoftë është pjesë përbërëse e disiplinës mistike;3.fillimisht saliku,pastaj mexhdubi;personi i tillë është i përshtatshëm të jetë prijës.Ai fillon me prektikën asketike dhe e arrin qëllimin e përpjekjeve të tija, gjegjësisht iluminacionin shpirtëror,që e liron dhe shtrëngimi i ashpërsia e nivelit të mëparshëm.Ai bëhet thesar i urtësisë Hyjnore;4.Mirëpo,gjendja më e përsosur ,sipas Shejh Suhreverdit,është gjendja e katërt,gjegjësisht së pari mexhdub pastaj salik. Personi i tillë e fiton iluminacionin Hyjnor në fillim dhe perdet largohen nga shpirti i tij;interesimi i tij për botën materiale shteron dhe ai është orientuar kah ajo shpitërore, me pritje të zjarrtë dhe të lumtur.Ky transformim i brendshëm ndikon në jetën e tij të jashtme,ndërsa antagonizmi në mes dashuris dhe Ligjit për te pushon së ekzistuari.Jeta e tij e brendshme dhe e jashtme,kjo bota tjetër,urëtsia dhe fuqia – të gjitha bëhen një. Besimi i tij është aq i thellë sa që edhe sikur të gjitha perdet që e mbulojnë fytyrën e Realiteti të hiqen si nuk do të kishte më çka të arrinte.

      Shejh Suhreverdi bën dallim në mes personit të rangut të tretë dhe të katërt.I treti,në të vërtetë ai që e pason rrugën e të Dashuruarit (muhibb) është i liruar nga lodhjet e vetësisë së ultë(nefs) mirëpo është penguar me lidhjet e zemrës.I katërti, pra ai që kalon rrugën e të Dashurit(muhibb) është i lirë edhe nga vetësia e ultë edhe nga zemra (kalb). (Shejhu e përcakton nefsin si perde e errët tokësore,ndërsa kalb,zemrën si perde e dritës qiellore.)Pastaj,i pari i pason format e aksionit(thuvarul-a’mal) dhe mendon se vepra e njërit ose llojit tjetër është i domosdoshëm për te si njeriu që mundet të veprojë pa trupin për aq sa është i gjallë.Mirëpo,njeriu që i përket kategoris së katërt i tejkalon të gjitha këto.Ai le pas vete vetësinë e ulët (nefs),zemrën,gjendjen dhe aksionin – dhe arrin unitet të plotë me Zotin deri në atë masë sa Zoti bëhet veshët e tij dhe sytë e tij,kështu që ai dëgjon me veshët e Zotit dhe shikon me Sytë e Zotit.
    • Sipas Shejh Suhrevedit, sufizmi e përfshin varfërin(fakr) dhe përmbajtjen (zuhd) mirëpo nuk është identik me asnjërin.Termi fakr është vështirë të përkthehet.Zakonisht nënkupton varfërinë,mirëpo në etikën mistike do thotë qëndrim pozitiv të pavarësisë së plotë nga nevojat e kësaj bote. Shejh Suhrevedi thekson domethënie dhe përshkrime të ndryshme të fakr-it në sufizëm që ia kanë dhënë mistikët eminentë.Rujami deklaron që sufizmi mbështet në tre principe,prej cilëve i pari është lidhja me varfërinë.Marufi prej Kerhit deklaron se ai që posedon fakr,nuk është sufi.Fakri,sipas Shiblit, është indiferencë ndaj gjdo gjëje,pos ndaj Zotit.Sipas përdorimit të termit në Siri(Më herët po thua se të gjitha vendet si Iraku,Jordani,LibiaSiria etj ,janë quajtur Siri.),nuk ekziston dallimi ndërmjet sufizmit dhe fakr-it.Ai pohon në bazë të versetit kur’anor se “(lëmosha) është për të varfërit (fukara) të cilët i janë përkushtuar rrugës së Zotit(el-Bakare,273),e që sipas mendimit të tyre është përshkrimi i sufiut. Mirëpo,Shejh Suhrevedi nuk pojatohet me këtë qëndrim;ai deklaron se ekspozimi i përhershëm i varfërisë dhe frika nga të pasurit është shenjë e dobësisë së një personi;kjo rezulton me mbështetje në shkaqet dhe konditat e skajshme dhe varet nga shpërblimi i pritur.Mirëpo,sufiu i vërtetë qëndron mbi të gjitha këto gjëra.Ai nuk është motivuar as me frikë as me shpërblim;ai qëndron mbi këto kufizime.Megjithatë,pranimi i varfërisë dhe largimi i pasurisë përfshin në vete një ushtrim të vullnetit vetanak dhe liria e zgjedhjes e që është në kundërshtim me frumën sufiste.Sufiu i vërtetë ia ka nënshtruar vullnetin e vet vullnetit të Zotit(Hakkut) andaj nuk shikon dallimin në mes varfërisë dhe pasurisë.

      Sufizmi kështu dallon nga fakri,ndonëse ky i fundit është bazë e të parit ngase rruga e sufizmit kalon nepër fakr,por jo aq sa për të qenë identikë,ose të domosdoshëm për njëri tjetrin.Njësoj është edhe për asketizimin(zuhd) i cili mund të jetë shkalla përgatitore për sufizëm po assesi nuk mund të jetë identik me të.Ekziston një verset në Kur’an i cili besimtarëve u thotë:” O ju që besuat! Bëhuni plotësisht të vendosur për hir të All-llahut, duke dëshmuar të drejtën, dhe të mos u shtyjë urrejtja ndaj një populli e t'i shmangeni drejtësisë; bëhuni të drejtë, sepse ajo është më afër devotshmërisë. Kini dro All-llahun se All-llahu di hollësisht për atë që veproni.”(Maide,8).Ky derjtësi (kavvamije), sipas Shejh Suhrevedi,është në thelb të sufizmit.Ekzistojnë tri gjendje të procesit mistik;i pari, besimi (imani),i dyti,dituria (‘ilm) dhe i fundit,intuita(dhevk).Kur një person e arrin nivelin e parë quhet “ai që është si sufi i vërtetë me pamje dhe veshje(mutashabih)”. Kur ta arrijë nivelin e dytë quhet “ai që synon të bëhet sufi(mutasavvif)”.Vetëm,ai që e arrin nivelin e tretë meriton të quhet sufi i vërtetë. Shejh Suhrevedi sërish i drejtohet Kur’anit në aspektin e tre llojeve të ndryshëm të personave të cilët Zoti do t’i zgjedhë si thesarë(varith) të njohjes së Librit:”Atyre që shpirtin e vet ia nështrojnë përjetimit të humbjes,atyre që i përmbahen rrugës së mesme dhe atyre që prijnë në kryerjen e veprave të mira.”Kur’ani i përdor fjalët dhalim për të parët,mustesid për të dytët dhe sabik për të tretët.Sipas disave,dhalim është asket(zahid),muktesid është gnoztik(‘arif) ndërsa sabik është i dashuruari(muhibb).Sipas të tjerëve,i pari është ai që klithë sapo e hasë ndonjë fatkeqësi,i dyti ai që është durimtar, gjersa i treti në të ndjen kënaqësi.Sipas edhe një versioni tjetër,të parët janë ata që e nderojnë Zotin indiferntë dhe në mënyrë rutinore,tjerët këtë e bëjnë duke shpresuar dhe frikuar, gjersa të tretët nuk e harrojnë kurrë Zotin.Këto tri kategori të njerëzve,sipas Shejh Suhrevedit,i përgjigjen tre tipave të mistikëve:mutashabih,mutasavvif dhe sufi.
    • Ai thekson si grupe të tjera.Të parit i përkasin melametitët të cilën nuk kryejnë vepra të mira dhe nuk i fshehin të këqijat.Mirëpo,ata janë më të ultë në raport me sufiun e vërtet i cili është aq i entuziazmuar me përvojën e vet dhe iluminacionin sa nuk din çka të fshehë e çka të tregojë.Të dytët janë kalenderitët – njerëzit e ndershëm,mirëpo të cilët nuk i nënshtrohen shtrëngimit të plotë asketik.Ata nuk kanë ambicie për përparim të mëtejmë intelektual dhe bëjnë jetë të lumtur dhe të kënaquar.Ai përmend grupin icili pohon se Sheriati është i lidhur vetëm për një nivel të caktuar.Kur gnoztikut i shfaqet realiteti,lidhjet e Ligjit Fetar treten. Shejh Suhrevedi deklaron se këta janë njerëz të mashtruar,ngase Ligji dhe realiteti (Sheriati dhe Hakikati) nuk janë në kundërshtim,por në varshmëri reciproke.Ai që hyn në sferën e realiteti(hakikat) bëhet i lidhur me rangun e robërisë(ubudijje).Ata që e pranojnë doktrinën e inkarnacionit (hulul) dhe termet krishtere lahut dhe nasut,(Lahut dhe Nasut janë terme për aspektet Hyjnore dhe njërzore të personalitetiz të Krishtit.Ky parim është bazë për shumë kontraverzave në kishën krishtere,ndërsa për shkak të kësaj në Siri dhe Egjipt janë paraqitur shumë sekte si nestorianët dhe monofizitët(ose jakobitët).Mirëpo,përkunder protestës së Shejh Suhrevedit,këto terma së pari i përdor Hallaxhi,pastaj ibni Arabiu dhe mandje edhe el- Gazali,ndërsa pas tyre të gjithë mistikët e ardhshëm),pa e kuptuar domethënie e tyre të vërtetë,janë mashtruar.Fjalët të cilat i përshkruhen Bejazidit,d.m.th.,subhani ma a’dhamu shani (Madhëruar qofsha,sa e lartë është pozita ime!), nëse ka deklaruar fare,duhet të jetë deklaruar për Zotin – deklaron Shejh Suhrevedi – dhe jo për vetë Bajazidin, siç mendohet përgjithësisht.Enel-Hakk(Unë jam e Vërteta Krijuese) – deklarim i Hallaxhit duhet gjithashtu të interpretohet në pajtim me domethënie e vërtetë dhe qëllimin e këtij gjykimi. Shejh Suhrevedi shton se do ta kishte gjykuar menjëherë Hallaxhin sikur ta dinte se ai me këtë qëndrim implikon inkarnacion(hulul).

      Ekzistojnë njerëz të cilët mendojnë se i pranojnë fjalët nga Zoti dhe shpesh bisedojnë me Te, ndërsa si rezultat i kësaj bisede ata e monopolizojnë të drejtën për pranimin e porosive të cilat ia përshkruajnë Zotit.Njerëzit e tillë,sipas Shejh Suhrevedit,janë ose injorantë ndaj natyrës së vërtetë të përvojës së tyre,ose janë mashtruar me imagjinatën e vet intelktuale. Fjalët të cilat ata indëgjojnë janë fjalë që paraqiten në mendjen e tyre dhe assesi nuk mund t’i përshkruhen Zotit. Gjëra të tilla paraqiten kur njeriu moralisht lartësohet falë praktikave të veta të tepruara asketike.T’ia përshkruash ato Zotit është ngjshëm sikur t’i përshkruash çka do tjetër Krijuesit dhe nuk është rezultat i ndonjë bisede me Te.Ai përmend një grup tjetër njerëzish të cilët pohojnë se janë zhytur në detin e Unitetit,e mohojnë vullnetin e lirë të njeriut dhe çdo aksion njerëzor e shikojnë si pasojë e vullnetit dhe vepërs së Zotit.Shejhu me gjasë i thekson ata mistikë të cilët më pas u quajtën panteistë,ngase ishin njerëz të cilët shpallnin se janë ithtarë të doktrinës së vërtetë të Tevhidit,të cilën e interpretonin jo vetëm si refutim të çfarëdo hyjnie tjetër pos Allahut,por e kanë hedhur poshtë çfarëdo elzistence pos Tij.
    • Shejh Suhrevedi mendon se mistikët duhet të jetojnë në manastire(hanke) duke injoruar tërësisht problemin e fitimit për ushqim.Pa ndërprerje të plotë me botën, nuk kanë mundësi ta orientojnë vëmendjen drejt Zotit dhe t’i prastrojnë zemrat e veta.Meqë kjo duket në kundërshtim me qëndrimin e mirënjohur,ai është munduar ta arsyetojë qëndrimin e vet duke cituar versete të ndryshëm kur’anore dhe hadithe të Pejgamberit.
      Ja ai verset i cili thotë:”Bëhuni të përmbajtur dhe garoni në durim dhe bëhuni të frotë (rabitu). Shejh Suhrevedi fjalën rabitu e interpreton në mënyrën e tij;ai mendon se ribatnë origjinal nënkupton vendin në të cilin janë lidhur kuajt;pastaj kjo fjalë filloi të përdoret për kështjellën banorët e cilës i kanë mbrojtur popullatën.Më vonë filloi të përdoret për manastiret,ngase njerëzit në manastire me devotshmërinë e tyre kanë qenë në gjendje ta mbrojnë popullatën nga ndikimet e këqija.Kështu fjala rabitu në këtë verset,sipas Shejh Suhrevedit,nuk bën fjalë për luftën kundër armikut,por për luftën kundër vetvetes,jo për xhihad të vogël,porse për xhihad të madhë,siç tregon tradita.(Ai citon rrëfimin për dy vëllezërit,prej të cilëve njëri ishte sufi,ndërsa tjetri ushtar.Ky i fundit ia shkruan vëllait të vet duke e ftuar të merr pjesë në luftë kundër armikut,ngase ishte kohë kritike.Sufiu këtë e refuzoi ta pranojë këshillën,ngase e preferonte mënyrën e vet të jetës ndaj asaj të vëllait,duke vërejtut:”Sikur të gjithë njerëzit do ta pasonin rrugën time dhe do të përmendin Zotin duke qëndruar në cergë të lutjes, tanimë do ta kishim pushtuar Konstantinopolin”.Mirëpo,në versetin e Kur’anit i cili citohet në fillim të kaptinës, ” (ajo dritë) Është në shtëpitë (xhamitë) që All-llahu lejoi të ngrihen, e që në to të përmendet emri i Tij, t'i bëhet lutje Atij mëngjes e mbrëmje. - Ata janë njerëz që nuk i pengon as tregtia e largët e as shitblerja në vend për ta përmendur All-llahun, për ta falur namazin dhe për ta dhënë zeqatin, ata i frikësohen një dite kur do të tronditen zemrat dhe shikimet. ”(Nur,36-37),mohohet vendosmërisht tërë kuptimi i këtij ajeti;është e qartë se Kur’ani bën fjalë për shtëpitë banorët e cilëve nuk ia kanë kthyer shpinën kësaj bote porse janë angazhuar në të gjitha punët e përbotshme,ndërsa këto punë kurrë nuk u dalin si pengesë për të kujtuarit e tyre të Zotit.

      Nëse jeta në manastire është pranuar si ideali i mistikëve,siç mendon Shejh Suhrevedi, atëherë do të thotë që të lypurit dhe celibati sot duhet të pranohen si parime bazë të jetës së mistikut.Prandaj e shikojmë se ai i mbron këto principe përkundër qëndrimit të tij që ata nuk janë në pajtim të plotë me mënyrën islame të jetës,siç është shpallur në Kur’an dhe siç eështë konfirmuar në traditën e Pejgamberit të Shejtë.Duke shqyrtyar të lypurit, ai citon hadithe të ndryshme të cilët ia ndalojnë njeriut të kërkojë lëmoshë,megjithatë deklaron që sufiu i cili është angazhuar në jetën e përkushtimit të plotë të përmendurit të Zotit(dhikrullah) është i detyruar ta kënaqë minimumin e tij të nevojave fizike për ushqim dhe pije duke e shfrytëzuar kërkimin e lëmoshës.Duke e arsyetuar këtë qëndrim ai gabon në interpretimin e hadithit.Sipas rrëfimit të Pejgamberit frytet më të ligjshme për muslimanin janë ato që i fiton me duart e veta.Disa mistikë kanë provuar ta sqarojnë këtë duke konsideruar që “fitimi me duar” nënkupton shtrirjen e dorës në lutje në drejtim të Zotit për t’u dërguar furnizim përmes personave të tjerë. Ai e përmend ebu Talibin e Mekës i cili e kishte hedhur poshtë këtë interpretim të passaktë,mirëpo megjithatë i ishte përmbajtur fort kësaj.Ekziston një hadith tjetër sipas cilit dora e ngritur (dora e atij që jep), është më i mirë se dora e lëshuar(dora e lypësit).Mirëpo, Shejh Suhrevedi,duke pasuar Huxhvirin,këtë sërish e komenton në mënyrën e vet;sipas mendimit të tij,dora e ngritur është dora e lypësit i cili,duke pranuar lëmoshën,e bekon atë që u jep lëmoshë.
    • Duke diskutuar çështjen e celibatit ai luhatet në mes dy qëndrimeve;nga njëra anë,anon nga celibati si rezultat i konceptit të misticizmit të cilin e predikon;nga ana tjetër, ekzistojnë shumë hadithe që derklarojnë që ai i cili nuk martohet,nuk i përket komunitetit musliman.Në fund ai këtë çështje e lë si zgjedhje individuale të mistikut ose këshillës së prijësit shpirtëror.

      Lidhur me çështjen e dëgjimit të muzikës,ndërkaq ,qëndrimi i tij nuk është i prerë.Nga një anë,ai citon shumë sufij të shquar të cilët e kanë dashur muzikën dhe të cilët kanë cituar hadithe të shumtë në favor të qëndrimit të tyre.Nga ana tjetër kanë ekzistuar disa personalitete të shquara që nuk e kanë pëlqyer muzikën,ngase,sipas mendimit të tyre, nuk ekziston ndonjë bazë e shkruar lidhur me një afinitet të tillë.Duke diskutuar problemin e tubimeve ku dëgjohet muzika,ai deklaron se disa këto tubime i shikojnë si risi(devijime nga feja).Mirëpo,ai shton se nuk janë të gjitha inovacionet të qortuara fetarisht;çështja për të cilën diskutohet nuk duhet shqyrtuar në këtë bazë.Sërish,ai e citon hadithin në favor të vallëzimit mistik(vexhd) dhe shqyerjen e rrobave(hërka) në këto tubime,por megjithatë shton se hadithe pa mëdyshje i mohojnë si të paligjshme prandaj kjo çështje mbete aty ku ka qenë.Mirëpo,shikuar në tërësi,duket se është i prirë t’i sigurojë vend muzikës në sufizm.

      Në aspektin e udhëtimeve, Shejh Suhrevedi mendon se nga sufiu nuk mund të pritet që të sillet sipas ndonjë modeli të caktuar jetës.Ai i ndan sufijtë në katër klasë:të parët janë ata që e fillojnë karrierën e tyre mistike si udhëtarë,e pastaj qëndrojnë në shtëpi.Udhëtimet e tyre kanë qëllime të ndryshme – fitimin e diturisë(që është,sipas shumë citimeve të Shejhut,është detyrë e çdo muslimani);vizita e njerëzve të ditur(rasihun fil-ilm) dhe dobisë nga shoqërimi me ta;të vëzhguarit e formave të ndryshme të fenomeneve të natyrës (ngase,sipas Kur’anit,Zoti ua shfaq njerëzve”Shenjat e Veta në botën objektive dhe subjektive të vetësisë vetëm kur u qartësohet e vërteta”);për hir të disiplinës morale dhe shpirtërore që u mundëson të piqen dhe i mëson ata ta arrijnë vetëkontrollin dhe virtytet të tjera.
    • Të dytët janë ata të cilët jetën e tyre mistike e fillojnë duke u izoluar në vetmi dhe ndërprerjen e udhëtimeve.Personat e tillë zakonisht kënaqen në shoqëri të shenjtit të pëekryer dhe nën udhëheqjen e tij zbulojnë gjendje të ndryshme të disiplinës mistike,ndërsa pas pjekurisë përpiqen ta forcojnë qëndrimin e vet duke udhëtuar prej një vendi në vendin tjetër.
      Në kategorin e tretë hyjnë ata që e fillojnë jetën e tyre mistike me vetmi dhe izolim dhe me këtë përfundojnë.”Njerëzit e tillë e fusin kokën midis këmbëve dhe aty e gjejnë malin e Sinajit” – thotë Shejh Suhrevedi.Me fjalë tjera,ata kënaqene në afërsi dhe shikojnë dritën e iluminacionit Hyjnor.Njerëzit e qortojnë mënyrën ulur të jetës të sufijve të tillë, duke i krahasuar me ujin e ndenjur i cili për shkak të mos rrjedhës fillon të kundërmojë: ndaj kësaj mistikët përgjigjen që dikush mund të jetë i madhë si oqean në qetësinë e vet dhe kështu të jetë i mbrojtur nga të ndenjurit dhe kundërmimet e këqija.Në kategorinë e katërt hyjnë njerëzit të cilët jnë gjithnjë në livizje dhe për ta udhëtimi është fillimi dhe fundi i disiplinës mistike.
    • Psikologjia:Shpirti,vetësi apetitative,zemra.

      DEVOTSHËRIA (HAJA’) – Ekziston një thënie e Pejgamberit të Shenjtë:” Bëhu i kujdesshëm ndaj Zotit ashtu siç e meriton Ai.” Shejh Suhrevedi e komenton në këtët mënyrë: “Vetëm ai mund të quhet i vëmendshëm në raport me Zotin,i cili kujdeset për sjelljen e përditshme ndaj Tij,ka në mendje vdekjen e vet dhe botën tjetër, dhe zemra e cilit është e ftohtë dhe e pandjeshme karshi kësaj bote dhe kurtheve të saj.”
      Mirëpo,kjo vëmendje ose devotshmëri kur është arritur është arritje (mekam) gjersa devotshmëri është para së gjithash rrethanë.Për ta përcaktuar këtë më afër Shejh Suhrevedi citon deklaratat e disa mistikëve.Njëri deklaron:”Devotshmëria dhe besnikëria rinë pezull mbi zemër dhe kur të vërejnë se e kanë pushtuar maturia dhe devotshmëria, ata hyjnë në të,përndryshe do të largoheshin.”Ky devocion është nënshtrim i shpirtit të dikujt ndaj Zotit për hir të arritjes së madhështisë e dinjitetit të tij,gjersa besnikëria është kënaqësi të ciliën shpirti i sprovon në përsosmërinë e bukurisë së Tij.Kur devotshmëria dhe besnikëria bashkohen,ky është fundi i përpjekjes së mistikut.Sipas Shejh Sulejmanit ekzistojnë katër motive të arsyshëm të veprimit –frika,shpresa,devotshmëria dhe respekti; aksioni më i mirë është ai i bazuar në motivin e fundit.

      BASHKIMI(ITTISAL) – Siç thotë Nuri,bashkimi është shpallja e zemrës dhe vrojtimi i fshehtësisë.Ekzistojnë persona të cilët e arrijnë bashkimin me përpjekjet e veta, por e humbin sapo këto synime të dobësohen.Kjo është fare e natyrshme,ngase përpjekjet njerëzore nuk mund të qëndrojnë në nivel të njejtë të forcës për një kohë të gjatë. Personi i tillë quhet mufessal.Mirëpo,bashkimi të cilin e preferon Shejh Suhrevedi është ai i cili është rezultat i mëshirës së Zotit dhe jo i përpjekjes së individit.Personi i cili e arrin këtë quhet i bashkuari (vasil):Mirëpo,ekzistojnë disa nivele të këtij bashkimi.

      Ekziston personi i cili e pranon iluminacionin prej aksioneve të Zotit.Personit të tillë do të mund ti përshkruhen aksionet si të tijat,ashtu edhe ato të tjerëve, ngase roli i tij është vetëm pasiv.Zoti është ai që i kryen të gjitha aksionet përmes tij dhe ai humb tërë lirinë e zgjedhjes dhe pavarësisë së aksionit. Dy,ekziston iluminacioni prej atributeteve të Zotit. Këtu pranuesi përmes shpalljes së atributetve të madhështisë dhe bukurisë hyjnore e arrin respektin dhe besimin.Pastaj ekziston iluminacioni i esencës hyjnore e cila është fazë drejt privimit.Personi është ndritur me dritën e fesë së Zotit dhe vrojtimin e fëtyrës së Zotit ai e mumb individualitetin e tij.Kjo është arritje e ardhshme në bshkim.Këtë mund ta arrijnë vetëm disa – mukarrebin,të cilët e gëzojnë afërsinë e Zotit.Sipër kësaj është arritja e percepcionit intelektual(hakkul-jekin) me të cilën është dalluar pak kush dhe e cila zgjatë vetëm disa momente;drita hyjnore e përshkon tërësisht pranuesin edhe atë aq fort sa vetësia e tij(nefs) dhe zemra e ndiejnë se i ka pushtuar kjo dritë.Dhe përkundër asaj se bëhet fjalë për përvojen e arritur rrallë të cilën e arin vetëm një numër i vogël të zgjedhurish,pranuesi e ndjen që ai mbase është në një fazë përgatitore të rrugës së vet drejtë bashkimit.Ky është udhëtimi i gjatë dhe i vështirë për të cilën ndoshta nuk do të mjaftojë as jeta e amshueshme.
    • TKURRJA DHE ZGJËRIMI(KADB VE BAST) – Këto dy gjendje emocionale në përsëritjet e tyre varen nga disa kushte të caktuara paraprake.Ato mistiku me siguri i ka provuar kur ka kaluar fazat e hershme të asaj që Shejh Suhrevedi e quan rrethanë e dashurisë së posaçme.Ekzistojnë disa përvoja emovionale në rrethanat e dashurisë së përgjithshme e cila,me sa duket,përshtaten me tkurrjet dhe zgjerimet,por të cilat në realitet nuk janë tjetër pos frikë dhe shpresë;në rastet tjera ata mund të jenë ajo që Shejh Suhrevedi e quan pikëllim dhe kënaqësi,të cilën ai që arrin përvojë e ngatërron me tkurrje dhe zgjerim. Pikëllimi dhe kënaqësia rrymojnë nga vetësia e cila është ende në fazën apetitative- prandaj, në nivel të aplikueshëm për synim kah prapësia.Hemm është ndjenja e pakënaqësisë e provuar kur nuk ka sukses arritja e qëllimit të vetë dashurisë,gjersa nesh’et është maja e valës kur deti i miklimit të kënaqësisë vetanake është krejtësisht i qetë. Vetëm kur mistiku hyn në fazën e ardhshme të lidhur me fazën e dashurisë së posaçme dhe kur vetësia e tij apetitive bëhet penduese,mund të paraqiten format e njëmendta të tkurjes dhe zgjerimit.Procesi i tkurrjes është rezultat i gjendjes psikologjike kur vetësia është duke u lartësuar,gjersa zgjerimi pason kur zemra(si organ i percepcionit intelektual) është në ngritje e sipër.Kur vetësia apetitive bëhet penduese,atëherë ekziston ngritja dhe zbritja e përhershme në nxitjen për veprat e këqija;nganjëherë nxitja e së mirës ka përparësi,ndërsa nganjëherë ekziston tendenca ndaj polit tjetër.Fenomeni i tkurrjes dhe zgjatjes i përgjigjet këyre poleve të jetës së vetësisë.Nefsi është perde e errësirës, ndërsa zemra është perde e dritës,dhe përderisa personi është në distancë të këtyre perdeve, ajo vazhdon ta provokojë tkurrjen dhe zgjatjen.Mirëpo,sapo të dalë jashtë distancës së perdes këto procese gjithashtu treten.Në përvojën e privimit(fena)dhe durimit(beka) nuk ka as tkurrje as zgjatje;ata janë të lidhur ngushtë me vetëdijen mbi vetveten.

      Sipas disa sufijve,mistiku në zhvillimin e tij intelektual së pari e rovon tkurrjen, pastaj zgjatjen. Shejh Suhrevedi pajtohet me këtë.Mirëpo,ekzistojnë situata të caktuara kur kjo renditje është e kundërt.Gjatë zgjerimit pranuesi është i mahnitur dhe i lumtur.Kjo lumturi pastaj shtrydhet përmes vetësisë(nefs),aq për nga natyra anon ta interpretojë në mënyrë apetitive;kështu zgjerimi shëndërrohet në qëndrim të kënaqësisë.Në këtë nivel tkurrja e domosdoshmërisë e detyron lumturinë që vetësinë ta sjellë në gjendje të shëndetit dhe baraspeshës.Sikur vetësia të ishte e privuar nga synimi kah skajshmëritë,mistiku do të ishte në gjendje të prhershme të zgjerimit dhe kënaqësisë.Kur vetësia niset drejtë fazës së fundit të zhvillimit dhe kur bëhet shpirt i kënaqur ai e arrin harmonië e plotë dhe qëndron në anën tjetër të kontrastit e mirë e keqe.Për personin e tillë tkurrja dhe zgjerimi nuk ekzistojnë.
    • ABROGIMI/ANULIMI DHE QËNDRUESHËMRIA(FENA VE BEKA)

      Sipas Shejh Suhrevedit,ajo që shumica e mistikëve e përshkruan si gjendje e aborimit/ anulimit(fena) në të vërtetë nuk është fena po diç tjetër.Sipas disave,fena është zdukje e çfarë do afinitetit,mundesë e të gjitha synimeve ndaj kënaqësisë së dëshirave të kësaj bote etj,kjo gjendje sipas Shejh Suhrevedit është aji që është përfshirë në pendimin e llojit të vërtetë(tevebetun-nasuha).Sipas disave,fena është anulim i atributetve të këqija,ndërsa beka është qëndrushmëria e atributetve të mira.Kjo,në anën tjetër,sipas Shejh Suhrevedit nuk është fena dhe beka e vërtetë,porse është rezuiltat i trasformimit dhe pastrimit moral. Ekzistojn shumë faza te fena por gjendja fena absulute është ajo kur Qenia e Zotit është aq superiore dhe gjithë përfshirëse sa vetëdija e vetësisë përfundimtare është fshirë tërësisht Ai e thekson me aprovim ngjarjen vijuese si paraqitje e vërtetë e gjendjes së anulimit/ abrogimit(fena); një njeri e kishte përshëndetur Abdullah b in Omeri nuk iu përgjigj. Me pas kishte dëgjuar se ai njeriu ishte ankuar për këtë veprim të tij. Lidhur me këtë Abdullah bin Omeri ishte përgjigjur se ai në atë moment kishte qenië i zënë me Zotin, prandaj nuk kishte qenë i vetëdijshëm për vetë, andaj aq më pak ka mundur të dëgjojë të tjerët rreth tij.Ekzistojnë dy lloj fena-sh.I pari është abrogimi/anulimi vizuel(fenaudh – dhahir).Këtu mistiku e pranon iluminacionin përmes aksionit Hyjnor me rezultat që te ai treten liria e aksionit dhe zgjedjes.Ai shikon të gjitha aksionet,si të tijat ashtu edhe të tjerëve,që emanojnë drejtëpërdrejt nga Zoti.Në nivel të abrogimit të vërtetë (fenaul-batin)mistiku pranon iluminacionin nga atributet Hyjnore dhe esenca e Tij(dhat)ashtu që atë e pusgton emr-i i Zotit deri në atë masë sa ai bëhet i papërshtatshëm për synimet e gabuara të gjitha llojeve.Disa në gjendje të aborimit/anulimit e humbin tërësisht vetëdijen,por sipas Shejh Suhrevedit kjo nuk është tipar esencial i kësaj gjendje.

      Në gjendje të qëndrueshmërisë (beka) mistiku e përtërin fuqinë e aksionit të cilën e ka anuluar më herët.Zoti ia jep tërë lirinë e veprimit të cilën ai e dëshiron dhe çfarë e kërkon situata.Në këtë gjendje ai është i vetëdijshëm për obligimet si ndaj botës ashtu edhe ndaj Zotit,kjo nuk i pengon njëra tjetrës.Detyra e tij ndaj botës nuk bën që ai ta harrojë obligimin ndaj Zotit as bashkimi i tij me Zotin e pengon që ai ta orientojë vëmendjen kah gjërat e kësaj bote.
      Abrogimi vizuel(fenaudh–dhahir)është p0ër ata që në arritje të zemrës dhe janë të zënë me rrethana emocionale,gjersa abrogimi i vërtetë(fenaul-batin) është për ata që e kanë kaluar këtë pozitë dhe e kanë arritur bashkimi me Zotin dhe për ata që ai i quan bil-lah.
    • BASHKIMI DHE NDARJA (XHEM’ VE TEFRIK) – Sipas Xhunejdit,afërsia me Zotin në ekstazë (vexhd) është bashkim,ndërsa ndjenja e vetësisë (besherijje) dhe mungesës nga Zoti(gajab) d.m.th.,vetëdija për veten është ndarje(tefika) Shejh Suhrevedi e pranon këtë qëndrim dhe deklaron se rrethana kur mistiku e ndjen bashkimin me Zotin tevhidul-texhrid) është quajtur bashkim(xhem’),ndërsa në rrethana të zakonshme dhe normale të vetëdijes mistiku ndjehet i ndarë me individualitet nga vetësia e tij si edhe nga gjërat tjera edhe kjo gjendje quhet ndarje(tefrika).Ai shton që këto dy gjendje janë komplementare;nëse e injorojmë bashkimin do të zhytemi në negacionin e atributetve të Zotit(ta’til),ndërsa nëse e shpërfillim ndarjen,kjo shpie në herezi (ilhad) dhe mohim të Zotit(zendeka).Bashkimi është rezultat i abrogimit/anulimit në Zotin,ndërsa ndarja është raporti i shërbëtorit të bindur ndaj Zotit.Bashkimi është rezultat i posedimit të shpirtit të njeriut,ndërsa ndarja është vepër e vetëdijes së tij,dhe aq gjatë sa të ekzistojë lidhje e shpirti dhe trupit,bashkimi dhe ndarja në jetën e mistikut duhet të respektohet njësoj.
      Ekziston një gjendje tjetër të cilën mistikët e quajnë bashkim të bashkimit (xhem’ul-xhem’).Kur mistiku e synon aksionin e Zotit ai është në gjendje të ndarjes;kur shikon drejtë atributeve të Zotit ai është në gjendje të bashkimit;ndërsa kur e shikon esencën e Zotit ai është në gjendje të bashkimit të bashkimit(xhem’ul xhem).
    • PROCESI I VETËPASTRIMIT – Jeta ideale,sipas Shejh Suhrevedit,është jeta e njeriut të përkryer i cili,përkundër arritjeve më të larta shpirtërore megjithatë është i vetëdijshëm për bindjen e tij ndaj Ligjit të Sheriatit.Mirëpo,ky nivel i pastrimit nuk mund të arrihet pa vetëshuarje të gjatë,që kërkon vet ekzaminim,orientim nga brendia,kontemplacion, devocion,bindje ndaj vullnetit të Zotit dhe qëndrim të ndarjes së plotë.Shkëndija e jetës e cila ka shkrepur në zemrën e mistikut ka magji të posaçme,mirëpo ajo nuk mund të digjet nëse nuk i shtohet vazhdimisht vaj,që buron nga përpjekjet vazhdueshme ndaj asketizmit.Ai e merr vetëm reflektimin e largët të Bukurisë së Pafund,vetëm shkreptimën e saj dhe është i mahnitur;mirëpo ky vështrim sipërfaqësor i Bukurisë së Pafund e konfirmon kalueshmërinë.Sufiu dëshiron që kjo përvojë të jetë sa më ekstensive dhe sa më intensive. Ai dëshiron ta forcojë dhe pasurojë këtë përvojë- prej kësaj del edhe domosdoja e vetëpastrimit.Resultat është lindja e dytë nga mitra e shpirtit në mbretërinë e shpirtit të zgjuar sërish.
      Shejh Suhrevedi i thekson hollësitë e këtij procesi të iluminacionit gradual.Ekzistojnë katër gjendje pararendëse;besimi,pendimi,të përmbajturit,konsistenca në aksione të panjolla dhen të pëlqyeshme.Këto katër gjendje duhet të plotësohen me elemente të domosdoshme për asketizëm-minimumin e konverzacionit, minimumin e ushqimit, minimumin e qëndrimit në shtëpi dhe minimumin e kontaktit me njerëz.

      Pendimi(teube) për mangësitë e kaluara dhe vendosmëria për largimin prej tyre në të ardhmen kanë kuptim vetëm nëse personi i mban mendimet e tij në mënyrë konstante të frenuara dhe nëse është i vedijshëm për këtë në të gjitha situata.( Shejh Suhrevedi i quan qortim i vetvetes(zexhr),paralajmërim (intihab) dhe të ardhurit ne vete(bidari).Mirëpo, për ta mbajtur këtë gjendje psikologjike të pendimit duhet disa parakushte;i pari është vet ekzaminimi(muhashaba),ndërsa i dyti tërheqja në vetvete ose meditimi(murakaba). Një njeri e kishte pyetur Vastin,cila vepër është më e mira dhe ky ishte përgjigjur: “Nga jashtë vet ekzaminimi, ndërsa nga brenda meditimi;njëri tjetrin e përsosë,njëri tjertri e ndihmon që të ruhet qëndrimi i sufiut që shpies në koncentrim drejt Zotit dhe bashkim me Zotin.

      Tjetër që është me rendësi për sufiun është durimi(sabri).Kjo është veti morale e cila e aftëson për ta tejkaluar paqëndrueshmërinë e jetës.Është shumë më lehtë për një individ të tregojë trimëri në fatkeqësi se në gëzim,andaj mistikët shumë herë janë deklaruar për rëndësin e durimit në gjendje të bollëkut që konsiderohet më e lartë se gjendja e durimit e trguar në gjendjen të dëshirës.Gjendja tjatër është gjendja rida,e cila në njëfarë mënyre është fryt i pendimit kur sufiu hyn në sferën e frikës dhe shpresës;ai tmerrohet nga synimi i së keqes dhe pasi moralisjt e ka arritur nivelin e lartë të zhvillimit ka frikë të mos i nënshtrohet sprovave.Prandaj kjo ndjenjë e frikës shërben për ta mbajtur të ndërgjegjshëm dhe për ta bërë të vëmendshëm karshi kënaqësisë së vetësisë së tij të ulët. Ai pendohet dhe shpreson në ngadhënjimin përfundimtar ndaj fuqive të këqija.Kështu jeta e mistikëve sillet në mes të këtyre dy poleve-në të vërtetë,në mes frikës dhe shpresës dhe gradualisht e arrin nivelin të cilin Shejhut e quan përmbajtje(zuhd);kjo pak a shumë është përmbledhje e të gjithave që i ka arritur deri atëherë.Niveli i përmbajtjes,me fjalë të tjera, është nivel në të cilin frytet e pendimit(tevbe) me konstituentët e përmbajtjes (vetë ekzaminimi,meditimi,durimi dhe nënshtrimi vullnetar ndaj Atij,devocioni,shpresa dhe frika) konvergjohen dhe e bëjnë mistikun asket të përkryer i cili jeton dhe paraqitet si qenie në bashkim të plotë me Zotin dhe mbështetjen tek Ai.Ky nivel i dytë i durimit dallon nga varfëria(fakr).Fakiri është ai që është shyrë nga rrethanat të jetojë në skamje, ndërsa personi durimtar(zahid) e pranon skamjen vullnetarisht,madje edhe atëherë kur fitimin e ka afër dorës.

      Shkalla e tretë është qëndrueshmëria në aksione të virtytshme morale.Sipas Shejh Suhrevedit zahidi i cili nuk e pason Ligjin e Sheriatit është i rrezikuar nga devijimi. Vetëm përmes veprimit të përhershëm për Zotin(‘amel lil-lah),të përmendurit e Tij(dhikr), recitime të Kur’anit,lutje dhe meditim,mistiku mund të shpresojë se do ta arrijë qëllimin e tij i cili është ubudijje.bindje e plotë ndaj Zotit.Sehli bin Abdullah Tustari lidhur me këtë nivel deklaron:”Kur njeriu kalon nepër pendim,kur bëhet i përmbajtur dhe kur është konsekuent në vepra të mira,ai e arrin nivelin e vetësisë,bëhet tërësisht pasiv karshi Vullnetit të Zotit,duke e caktuar me dëshirën e vet se më nuk do të shfrytëzojë lirinë e zgjedhjes dhe akisonit.Atëherë e arrin aftësinë e plotë të veprimit dhe lirinë e veprimit, ngase është identifikuar me Vullnetin e Zotit.Vetë përcaktimi i tij është ekuivalent me përcaktimin e Zotit;nënshtrimi i tij i rënies në kurth të sprovave të këqija dhe paditurisë është shlyer tërësisht.”

      Sipas Shejh Suhrevedit niveli i braktisjes së lirë së zgjedhjes dhe veprimit është nivel i abrogimit/anulimit,ndërsa niveli i dytë në të cilin mistiku vepron lirshëm,ngase vullneti i tij e pson vullnetin e Zotit,është nivel i përqendrimit në Zot.Ky është zëvendësim i vetësisë së vdekshme me atë të amshueshme,asaj materiale me atë shpirtërore dhe asaj njerëzore me atë Hyjnore.Mistiku në këtë nivel është shërbëtor i përkryer.
    • Xhelaluddin er-Rumi (604/1207-672/1273) - Është poeti më i madh mistik i islamit,por mund të thuhet pa frikë se e teprojmë se është më i madhi në kuadër të literatuarës mistike në përgjithësi. Ka pasur mistik si në Lindje ashtu edhe në Perendim përvojat e të cilëve në mbretërinë e shpirtit mund të jenë të barabarta me pëecepcionet e Rumiut, mirëpo ana e tyre emocionale intuitive nuk mund të krahason me ato të tij. Thjeshtësia, domosdoja e Rumiut bazohet në unitetin e posaçëm të mendjes dhe përvojës së thellë religjioze.Bota muslimane e ka nderuar me titullin Mevlevi, Manevi(doktor i domethënieve), pra dijetar religjioz,i cili është aftësuar për filozofim,ose ai që mund të depërtojë në domethënien e fenomenëve fizike e shpirtërore, duke eliminuar pa vështirësi velin fanitjes në mënyrë që të shihet realiteti jashtë tyre.Në dialektikë është krahas Sokratit dhe Platonit,mirëpo është gjithnjë i vetëdijshëm për faktin që logjika është një kompensim për jetë.Ka trashëguar një begati shumë të madhe dhe të shumëllojshme intelektuale dhe shpirtërore.E kishte kuptuar racionalizmin helen duke ndarë kokrrat nga pluhuri,farën nga lëvorja. Si musliman ka qenë pasardhës i begatisë shpirtërore që i është dhënë njerëzimit përmes linjës madhështore të profetëve të shquar,prej Ibrahimit a.s.,deri te Profeti Muhammed a.s..Tek ai hasim etikën e fuqishmen të profetëve izraelitë,qëndrimin dinamik islam mbi jetën dhe dashurinë gjithëpërfshirëse të Isait a.s. Magnum opus e ka quajtur Methevi-në(Punëtoria e unitetit) etij,në të cilën dallimet e jetës janë harmonizuar,ndërsa divergjencat evidente janë tejkaluar me bashkime kreative.Asgjë njerëzore dhe hyjnore nuk ka qenë e huaj për të.Ai gjerësish e komenton fuqishëm dhe bindshëm tezat burimore të islamit,p.sh.,unitetin e domosdoshëm të të gjitha religjioneve, përkundër dogmave kundërshtuese që i kanë formuluara disa teologji të tkurrura. Thellësitë e shpirtit të tij kanë qenë të hapuara për të gjitha drejtimet;me besim dhe praktikë muslimane,ai është neokomformist temperament,ngase realizon një natyrë sekondare të formës në krahasim me shpirtin.Ai është protestant i protestantëve i cili nuk lodhet kur duke shprehur teza e veta që në mbretërinë e shpirtit autoriteti pa konfirmim personal është i pa dobishëm. Bindjen në besimin e realitetit të jashtëzakonshëm dhe të pa argumentuar e mohon preras. Për te Zoti është realitet të cilin duhet shijuar dhe kuptuar si diç më reale se objektet e përvojës konkrete.Më tej,raporti i njeriut ndaj Zotit nuk është diç e thjeshtë që duhet të racionalizohet dhe modelohet në dogmë dhe kjo është diç që duhet të realizohet në thellësinë e qenies ku njerëzorja bën harmoni me Hyjnoren,ku e fundmja përfshihet nga e pafundmja.
    • Është e pamundur të vihet ndonjë etikë te një gjeni si ai;gjatë jetës së tij opozita e vrazhdë ka qenë tejet skeptike ndaj bindjeve të tij,ndërsa disa praktika të tij janë cilësuar si risi dhe devijim.Ekziston një material i bollshëm lidhur me bindjer e tij.si dhe deklarata të cilat e akuzojnë si heretik para gjygjit të inkuizicionit . Biografët e tij citojnë një ngjarje e cila hedhë dritë në zemërgjersin e tij. Tregohet se kreu i teologëve(ulemas) kishte planifikuar ta diskreditonte duke e angazhuar në një kontraverzë në mënyrë që ai ta shprehë herezinë e tij.

      Që në filim,nga Rumiu ësht[ë kërkuar të deklarohet cilit prej shtatëdhjetë e dy sektetve(72) i përket; Rumiu dha një përgjigje krejtësisht të papritur – që beson në të gjitha,sepse “ka vërtetësi në të gjitha seketet që tepërohet dhe shtrembërohet nga kopetë e ihttarëve fanatik dhe të verbër”. Teologu ishte në zgrips,duke mos ditur si t’i kundërvihet njeriut i cili ka qëndrim aq të papërcaktuar. I zemëruar nga kjo përgjigje befasuese,teologu i tërbuar deklaron që kjo ishte shenjë se ai është heretik dhe ateist. Përgjigjja që pasoi e shqetësoi edhe më tepër teologun:Rumiu deklaroi se e pranon mandje edhe këtë gjykim për vete.

      Tani të fillojmë me një pasqyrë të shkrutër biografike të këtij gjeniu,që të përcaktojmë bazën e tij dhe ndikimet që e kanë formësuar.Rumiu u lind në vitin 604/1207,gjatë kohës së sundimt të Muhammed Haverizmi Shahut perendoria e të cilit shtrihej prej Uralit derin në gjirin Persik dhe prej Eufratit deri në Indi.Familja e tij në këtë vend ishte e vendosur me gjenerata të tërq.Meqë Belhi ndodhej në territorin e Persisë,kurse Rumiu shkruante në gjuhën persishte, dijetarët bashkohorë iranianë konsiderojnë që i përket kombësisë së tyre.Turqit,ndërkaq,e konsiderojnë të tyre, sepse që në rinin e tij të hershme,familja e tij ishte shpërngulur në Anadolli; mirëpo meqë Anadoliia më herët është quajtur Rumi,që do të thotë Romak.Arabët do të mund ta quanin Arab,ngase në maje të pemës së tij gjenealogjike e gjejmë halifin e parë të muslimanëve Ebu Bekrin.Shpirti i Rumiut,këtij mistiku univerzal,pa dyshim qeshet me të gjitha këto përvetësime;në njërën nga poezitë e tij ai deklaron që qielli është atdheu i tij i vërtetë në të cilën lutet të kthehet.Në një poezi tjetër të tij nga ihtharët e vet mysliman atë që e kërkon prej vetes:”Siç nuk është atdheu im Horasani as ndonjë vend tjetër në Lindje apo Perendim,sipas besimit nuk jam Hebrej,as zoroastrian, mandje as edhe musliman,ashtu siç kuptohet përgjithësishtë ky nocion.”

      Ndër pararendësit e tij hasim emra të shquar – të njohur jo vetëm për nga dituria dhe shenjtëria, por edhe për nga qëndrimi laik.Nga nëna ai është nip i monarkut të madhë Muhammed Haverizmi Shahut,bijën e të cilit e kishte martuar Hyejn Balhi,gjyshi i Rumiut. Vetë babai i Rumiut, Behauddin, ka qenë i shquar për nga dituria dhe devtshmëria.Prej mëngjesit deri në mbrëmje studionte diturit fetare si dhe mistikën dhe mbante ligjërata të hënave dhe të premteve para një mori njerëzvr. Njerëzit e zakonshëm,si dhe dijetarët, aristokratët dhe pjestarët e familjes mbretërore vinin për ta ndëgjuar.Vetë monarku e çmonte shumë imam Faruddin er-Raziun,komentuesin e kur’anit dhe njërin pej dialektikëve të shquar,ndërsa herë pas here shkonte edhe vet me te për ta ndëgjuar Behauddin. Për Raziun flitej se ishte i ushqyer me dialektikën grekr dhe se përpiqej të argumentontet vërtetsitë fetare me logjikë. Kur e vërente Raziun në mesin e dëgjuesve Behauddin e shprehte mllefin e tij ndaj helenizimit të islamit,mirëpo prania e monarkut dhe fama e ligjëruesit nuk e lejonin të mbrohej, Rumiu si i ri padyshim i kishte dëgjuar këto akuza nga goja e babit të vet.Në veprën Methnevi,kur Rumiu ngrehë çomangen në emër të përvojës personale kundër filisteizmit logjik,ai e veçon Raziun si përfaqësues të shtresës së njerëzve të cilët kanë hyrë në sferën e së vërtetës fetare me këmbë të drunjta të argumentimit të thjeshtë logjik: ”Sikur dialektika të mundej vetë të zbuloj fshehtësitë e shpirtit,Raziu me siguri do t’i arrinte;mirëpo këmbët e dialektiëve janë të drunjta,kurse këmët e drunjta janë jo stabile.”