Origjina Dhe Rrita E Shiizmit

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Origjina Dhe Rrita E Shiizmit

      KREU I
      ORIGJINA DHE RRITA E SHIIZMIT
      Shiizmi filloi me një referencë të bërë për herë të parë ithtarëve të Aliut (shi’ah-i ‘Ali), udhëheqësve të parë të Familjes së Pejgamberit, gjatë jetës së vetë Prejgamberit.1 Zhvillimi i shfaqjes së parë dhe rrita e mëvonshme e Islamit gjatë njëzet e tre vjetëve të pejgamberisë, sollën shumë kushte të cilat e bënë të domosdoshme paraqitjen e një grupi si atë të shiitëve në mesin e shokëve të Pejgamberit.
      Pejgamberi i Shenjtë gjatë ditëve të para të pejgamberisë së tij, kur sipas tekstit të Kur'anit e kishin urdhëruar të ftonte farefisin e tij të afërt të vinte në fenë e tij,2 u tregoi atyre qartë se cilido që do të ishte i pari që do të pranonte ftesën e tij, do të bëhej trashëgimtari i tij. Aliu ishte i pari i cili iu qas dhe e përqafoi Islamin. Pejgamberi e pranoi nënshtrimin e Aliut fesë islame dhe kështu e përmbushi premtimin e tij.3
      Nga pikëvështrimi shiit duket se nuk është e mundshme që udhëheqësi i një lëvizjeje, gjatë ditëve të para të veprimtarisë së tij, do t’u paraqiste të huajve njërin nga shokët e tij si trashëgimtar dhe zëvendës të tij e të mos ua paraqiste atë ndihmësve dhe miqve të tij të devotshëm. As që duket e mundshme që një udhëheqës i tillë do të pranonte dikë si zëvendës dhe trashëgimtar dhe t’ua paraqiste të tjerëve si të tillë, e pastaj gjatë jetës së tij dhe thirrjes religjioze ta privonte trashëgimtarin e vet nga detyra e zëvendësit, të mos merrte parasysh respektin e nevojshëm që i përket pozitës së tij si trashëgues dhe të refuzonte të bënte çfarëdo dallimi midis atij dhe të tjerëve.
      Pejgamberi, sipas shumë haditheve të cilat nuk vihen në dyshim dhe janë plotësisht autentike si te sunitët ashtu edhe shiitët, pohonte qartë se Aliu ishte ruajtur nga gabimet dhe mëkatet në veprimet dhe të thënat e tij. Çkado që thonte dhe bënte ai, ishte në përputhje të përkryer me mësimet e religjionit4 dhe ai ishte njeriu më i ditur nga të gjithë burrat në çështjet që kishin të bënin me shkencat dhe urdhrat e Islamit.5
      Gjatë periudhës së pejgamberisë, Aliu kryente shërbime të vlefshme dhe bënte sakrifica të dukshme. Kur të pafetë e Mekkës vendosën ta vrisnin Pejgamberin dhe e rrethuan shtëpinë e tij, Pejgamberi i Shenjtë vendosi të emigronte në Medinë. Ai i tha Aliut, “A po fle ti në shtratin tim, kështu që ata do të mendojnë se jam duke fjetur dhe unë do të jem i sigurt që të mos më ndjekin?” Aliu, këtë detyrë të rrezikshme e pranoi duarhapur. Kjo ngjarje tregohet në histori të ndryshme dhe në përmbledhje hadithesh. (Emigrimi nga Mekka në Medinë shënon datën e fillimit të kalendarit islamik, të njohur si hixhrah.) Aliu po ashtu shërbeu duke luftuar në betejat e Badrit, Uhudit, Khajbarit, Khandakit dhe të Hunajit në të cilat fitoret e arritura me ndihmën e tij ishin të atilla, saqë po të mos kishte qenë i pranishëm Aliu armiku me siguri do t’i çrrënjoste Islamin dhe muslimanët, ashtu siç tregohet në historitë e zakonshme, në jetën e Pejgamberit dhe në përmbledhjen e haditheve.
      Për shiitët, evidenca qendrore për legjitimitetin e Aliut, si trashëgimtar i Pejgamberit është ngjarja e Ghadir Khumit6 kur Pejgamberi e zgjodhi Aliun “roje kryesore” (valajat-i ammah) të popullit dhe e bëri Aliun, si veten, “roje të tyre” (vali).7
      Është e qartë se për shkak të shërbimeve dhe njohjeve të tilla të dalluara, për shkak të virtyteve të posaçme të Aliut të cilat miratoheshin nga të gjithë,8 dhe për shkak të dashurisë së madhe që Pejgamberi tregonte për të,9 disa nga shokët e Pejgamberit të cilët e njihnin Aliun mirë, dhe të cilët ishin kampionë të virtyteve dhe të së vërtetës, erdhën dhe e deshtën atë. Ata grumbulloheshin rreth Aliut dhe vijonin pas tij deri në atë shkallë saqë shumë të tjerë filluan ta konsideronin dashurinë e tyre ndaj tij si të tepërt, ndërsa disa ndoshta u bënë xhelozë në të. Përveç të gjitha këtyre elementeve, në shumë thënie të Pejgamberit shohim referenca të “shi’ahut të Aliut” dhe të “shi’ahut të familjes së Pejgamberit.”10


      vazhdon,,
    • SHËNIME (Kreu i parë)
      1. Përcaktimi i parë që duhej të paraqitej derisa ishte gjallë Pejgamberi i Shenjtë i Zotit ishte Islami shiit ose shiah, kurse Salmani, Abu Dharri, Mikdadi dhe Amari njiheshin me këtë emër. Shih Hadir al’alam al-islami, Kajro, 1352, vëll. I, f. 188.
      2. Kur'ani, XXVI, 214.
      3. Sipas këtij hadithi, Aliu tha: “Unë i cili isha më i riu nga të gjithë kam pranuar se unë jam vezir i juaj.” Pejgamberi ma vuri dorën e tij rreth qafës dhe tha: “Ky njeri është vëllai im, trashëgues dhe zëvendës. Ju duhet ta dëgjoni atë.” Njerëzit qeshën dhe i treguan Abu Talihut: “Ai ju ka urdhëruar ta dëgjoni birin tuaj.” Tabari, al-Ta’rikh, Kajro, 1357, vëll. II, f. 63; Abu’l-Fida, al-Ta’rikh, Kajro, 1325, vëll. I, f. 116; Ibën al-Athis, al-Bidayah va’l-nihajah, Kajro, 1358, vëll. III, f. 39, Bahrani, Ghajat al-maram, Teheran, 1272, f. 320. (Shënim i redaktorit: Lexuesi do të vërejë se ky hadith dhe disa të tjerë të cilët janë zënë ngoje më shumë se një herë çdo herë paraqiten në formë paksa të ndryshuar. Kjo është për shkak se autori ka përdorur versione të ndryshme të përcjella në çdo vend.)
      4. Um Salmahu ka treguar se Pejgamberi kishte thënë: “Aliu është gjithmonë me të vërtetën (hak) dhe me Kur'anin, kurse e vërteta dhe Kur'ani janë gjithmonë me të, deri në Ditën e Gjykimit ata nuk do të ndahen njëri nga tjetri.” Ky hadith është transmetuar përmes pesëmbëdhjetë kanalesh në burimet sunite, kurse përmes njëmbëdhjetëve në burimet shiite. Um Salmahu, Ibën Abazi, Abu Bakri, Ajshja, Aliu, Abu Said Khudri, Abu Lejla, Abu Ajub Ansari janë ndër transmetuesit e tij. Ghajat al-maram, f. 539-540. Pejgamberi po ashtu ka thënë: “Zoti e bekoftë Aliun për atë se e vërteta është gjithmonë me të.” al-Bidajah va’l-nihajah, vëll. VII, f. 36.
      5. Pejgamberi ka thënë: “Arbitrimi është ndarë në dhjetë pjesë. Nëntë pjesë i jepen. Aliut, kurse një pjesë ndahet midis njerëzish." al-Bidajah va’l-nihajah, vëll. VII, f. 359. Salman Farsi e ka përcjellë këtë të thënë të Pejgamberit kështu: “Pas meje njeriu më i dijshëm është Aliu.” Ghajat al-maram, f. 528. Ibën Abazi ka thënë se Pejgamberi kishte thënë: “Ali është më kompetenti nga njerëzit për të gjykuar.” Nga libri Fadail al-sahabah, i zënë ngoje në Ghajat al-maram, f. 528. Umari kishte zakon të thoshte: “Zoti kurrë mos më dhëntë detyrë të vështirë kur nuk është Aliu me mua.” al-Bidajat va’l-nihajat, vëll. VII, f. 359.
      6. Shënim i redaktorit: Sipas besimit shiit, duke u kthyer nga haxhillëku i fundit nga Meka rrugës për në Medinë në vendin e quajtur Ghadir Khum, Pejgamberi e zgjodhi Aliun si trashëgues të tij para turmës së madhe që e shoqëronte. Shiitët e festojnë këtë ngjarje deri në ditën e sotme si festë kryesore religjioni që shënon ditën kur ishte shpallur në mënyrë të përgjithshme e drejta e Aliut për trashëgim.
      7. Hadithi i Ghadirit në versionet e tij të ndryshme është njëri nga hadithet përfundimisht të vendosura në mesin e sunitëve dhe të shiitëve. Mbi njëqind shokë (të Pejgamberit) e kanë ritreguar atë me kanale të ndryshme të transmetimit dhe të shprehjeve, dhe është regjistruar njësoj në librat e sunitëve dhe të shiitëve. Hollësitë e marra parasysh u referohen Ghajat al-maram, f. 79, Abakat të Musaviut, Indi, 1317 (Vëllimi i Ghadirit) dhe al-Ghadir i Aminit, Naxhaf, 1372.
      8. Tarikh-i Ja’kubi, Naxhaf, 1358, vëll. II, ff. 137 dhe 140; Tarikh-i Abi’l-Fida, vëll. I, f. 156; Sahih nga Bukhari, Kajro, 1315, vëll. IV, f. 207; Muhuxh al-dhahab nga Masudi, Kajro, 1367, vëll. II, f. 437, vëll. III, ff. 21 dhe 61.
      9. Sahih nga Muslimi, vëll. XV, f. 176; Sahih nga Bukhari, vëll. Iv, f. 207; Muruxh al-dhabah, vëll. III, f. 23 dhe vëll. II, f. 437; Tarikh-i Abi’l-Fidah, vëll. I, ff. 127 dhe 181.
      10. Jahiri thotë: “Ishim në prani të Pejgamberit kur u paraqit Aliu nga larg. Pejgamberi tha: “Betohem në Zotin i cili e mban jetën time në dorë, ky njeri dhe ithtarët e tij (shiah) do të kenë shpëtim në Ditën e Gjykimit.” Ibën Abazi thotë: “ Kur u shpall verseti: ‘(Dhe) shih! ata që besojnë dhe bëjnë punë të mira janë ndër krijesat më të mira’ (Kur'ani, XCVII, 7), Pejgamberi i tha Aliut: ”Ky verset të kushtohet ty dhe ithtarëve të tu të cilët do të kenë lumturi dhe gëzim në Ditën e Gjykimit dhe Zoti do të jetë i kënaqur me ju.” Këto dy hadithe dhe disa të tjerë janë shënuar në librin al-Dhurr al-manthur nga Sujuti, Kajro, 1313, vëll. VI, f. 379, dhe në Ghajat al-maram, f. 326.
    • Shkaku i ndarjes së pakicës shiite nga shumica sunite
      Miqtë dhe pasardhësit e Aliut besonin se pas vdekjes së Pejgamberit halifati dhe autoriteti fetar (marxha’ijat-i ‘ilmi) do t’i takonte Aliut. Ky besim vinte nga konsiderata e tyre për pozitën dhe gjendjen e Aliut në raport me Pejgamberin, nga pozita e tij ndaj të zgjedhurit midis shokëve, si dhe nga raporti i tij ndaj muslimanëve në përgjithësi. Pikërisht ngjarjet që ndodhën gjatë disa ditëve të sëmundjes së fundit të Pejgamberit treguan se kishte kundërshtim ndaj pikëpamjes së tyre.11 Përkundër pritjeve të tyre, pikërisht në çastin kur vdiq Pejgamberi ndërsa kufoma ende qëndronte e pavarrosur, derisa familja e tij dhe disa nga shokët ishin të zënë me punët e varrimit dhe shërbimet e funeralit, miqtë dhe vijuesit e Aliut morën lajme për aktivitetin e një grupi tjetër në xhaminë ku ishte mbledhur komuniteti i ballafaquar me humbjen e papritur të udhëheqësit të tyre. Ai grup, i cili më vonë do të formojë shumicën, filloi me ngutësi të madhe për të zgjedhur halifin e muslimanëve me qëllim që të sigurohej pasuria e komunitetit dhe të zgjidheshin problemet e tij të shpejta. Ata e bënë këtë pa e konsultuar familjen e Pejgamberit, farefisin e tij dhe shumë nga miqtë e tij, të cilët ishin të zënë me funeralin, dhe fare pa i njoftuar ata. Kështu Aliu dhe shokët e tij u ballafaquan me fait accompli.12
      Aliu me miqtë e tij - siç janë Abazi, Zubairi, Selmani, Abu Dari, Mikdadi dhe Amari - pasi e kryen punën e varrosjes së xhenazes së Pejgamberit u bënë të vetëdijshëm për procedurën me të cilën ishte zgjedhur halifi. Ata protestuan kundër aktit të zgjedhjes së halifit me konsultime ose me zgjedhje, dhe gjithashtu kundër atyre që ishin përgjegjës për kryerjen e asaj pune. Ata madje i paraqitën vërtetimet dhe argumentet e tyre, por përgjigjja të cilën ata e morën ishte se pasuria e muslimanëve ishte në rrezik dhe se zgjidhja qëndronte në atë që kishin vepruar.13
      Ishte pikërisht kjo protestë dhe kritikë ajo e cila e ndau nga shumica pakicën e cila e vijoi Aliun, dhe ithtarët e tij u bënë të njohur për shoqërinë si “ithtarë” të shiizmit të Aliut. Halifati i asaj kohe ishte kureshtar të ruhej prej emërtimit që i ishte dhënë pakicës shiite dhe të mos ndahej kështu shoqëria muslimane në sektorë të përbërë nga shumica dhe pakica. Mbështetësit e halifit konsideronin se halifati duhej të ishte çështje e koncensusit të komunitetit (ixhma) dhe i quajtën ata që kundërshtonin “kundërshtarë të besnikërisë”. Ata pohonin se shiitët, kështu, qëndronin kundër shoqërisë muslimane. Ndonjëherë shiitëve u jepnin emra përçmues dhe degradues.14
      Shiizmi ishte dënuar që nga çasti i parë për shkak të situatës politike të asaj kohe prandaj ai nuk mund të përmbushte asgjë vetëm përmes protestës politike. Aliu, për të ruajtur mirëqenien islame dhe të muslimanëve, dhe po ashtu për shkak të mungesës së fuqisë së mjaftueshme politike dhe ushtarake, nuk bëri përpjekje të fillonte ndonjë kryengritje kundër rendit politik ekzistues, e cila do të kishte qenë me natyrë të përgjakshme. Megjithatë, ata që protestuan kundër halifatit të vendosur refuzuan t’i dorëzoheshin shumicës në disa çështje të fesë dhe vazhdonin të mbanin qëndrimin se e drejta e trashëgimisë së Pejgamberit dhe e autoritetit fetar i takonte Aliut.15 Ata besonin se të gjitha çështjet shpirtërore dhe religjioze duhej t’i referoheshin atij dhe ftonin njerëzit të bëheshin ithtarë të tij.16
    • Shenimet
      11. Derisa po vuante nga sëmundja e cila e shpuri në vdekje, Muhamedi a.s. organizoi një armatë nën komandën e Usmah ibën Zajdit dhe insistonte që çdokush të merrte pjesë në këtë luftë dhe të shkonte në Medinë. Një numër njerëzish nuk e dëgjuan Pejgamberin, duke përfshirë edhe Abu Bakrin dhe Umarin dhe kjo e shqetësoi shumë Pejgamberin. (Sharh Ibn Abi’l-Hadid, Kajro, 1329, vëll. I, f. 53). Në momentin e vdekjes së tij Pejgamberi i Shenjtë tha: “Përgatitni bojë dhe letër që të bëj një letër të shkruar për ju e cila do të jetë arsye e udhëzimit për ju dhe do t’ju mbrojë të mos mënjanoni rrugën.” Umari, i cili e pengoi këtë veprim, tha: “Sëmundja e tij ka dalur jashtë kontrollit dhe ai është në delirium.” (Tarikh-i Tabari, vëll. II, f. 436: Sahih nga Bukhari, vëll.. V, f. 227; Ibn Abi’l-Hamid, vëll. I, f. 133). Një gjendje disi e ngjashme u paraqit përsëri gjatë sëmundjes e cila e shpuri në vdekje halifin e parë. Në testamentin e tij të fundit halifi i parë e zgjodhi Umarin dhe madje i ra të fikët derisa po bënte testamentin, por Umari nuk tha asgjë dhe nuk konsideroi se ai ishte në delirium, ndonëse i kishte rënë të fikët derisa po e shkruante testamentin. Pejgamberi kishte pasur të drejtë dhe ishte plotësisht i vetëdijshëm kur kërkoi që të shkruanin një letër udhëzimesh. (Raudat al-Safa nga Mir Khvandi, Lucknow, 1332, vëll. II, f. 260.)
      12. Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f.58 dhe ff. 123-135; Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 102; Tarikh-i Tabari, vëll. II, ff. 445-460.
      13. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, ff. 103-106; Tarikh-i Abi’l-Fida, vëll. I, ff. 156 dhe 166; Muruxh al-dhahab, vëll. II, ff. 307 dhe 352; Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, ff. 17 dhe 134. Në përgjigjen e protestës së Ibën Abazit, Umari kishte thënë: “I betohem Zotit se Aliu ishte më i merituari nga të gjithë njerëzit që të bëhej halif, por për tri arsye ne e shtymë anash: 1) ai ishte shumë i ri, 2) ai ishte i lidhur me pasardhësit e Abd al-Mutalihbit, 3) populli nuk donte të kishte pejgamberi të mbledhur në një familje.” (Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f. 134.) Umari i kishte thënë Ibën Abazit: “I betohem Zotit se Aliu e meritonte halifatin, por kurejshët nuk do të kishin qenë në gjendje të duronin halifatin e tij, sepse po të ishte bërë ai halif ai do t’i detyronte njerëzit të pranonin të vërtetën e kulluar dhe të vijonin rrugës së drejtë. Nën halifatin e tij ata nuk do të kishin qenë në gjendje të kalonin kufijtë e drejtësisë dhe kështu do të kishin kërkuar të hynin në luftë me të.” (Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 137.)
      14. Amri dhe Horithi i thanë Said ibën Zajdit: “A kundërshtoi dikush t’i shprehte besnikëri Abu Bakrit?” Ai u përgjigj: “Askush nuk i kundërshtoi atij përveç atyre që kanë mohuar fenë ose që janë gati të bëjnë ashtu.” Tarikh-i Tabari, vëll. II, f. 447.
      15. Në hadithin e famshëm thakalajn Pejgamberi thotë: “I lë dy gjëra të vlefshme midis jush në besim dhe nëse u përmbaheni atyre, kurrë nuk do gaboni rrugën: Kur'anin dhe anëtarët e familjes sime; këto kurrë nuk do të ndahen deri në Ditën e Gjykimit.” Ky hadith është transmetuar përmes më shumë se njëqind kanaleve nga mbi tridhjetë e pesë shokë të Pejgamberit të Shenjtë. (Abakat, vëllimi mbi hadithet thakalajn; Ghajat al-maram, f. 211.) Pejgamberi ka thënë: “Unë jam qyteti i dijes kurse Aliu është porta e tij.” (al-Bidajah va’l-nihajah, vëll. VII, f. 359.)
      16. Ja’kubi, vëll. II, ff. 105-150, ku kjo shpesh zihet ngoje.

      vazhdon...
    • Dy problemet e trashegimise dhe te autoritetit ne shkencat fetare

      Ne perputhje me mesimet e Islamit te cilat e formojn bazen e tij ,shiizmi besonte se çeshtja me e rendesishime me te cilen ballafaqohej komuniteti islamik ishte sqarimi dhe kalimi i mesimeve islamike dhe doktrina e shkencave fetare .17 Vetem pasi te beheshin sqarime te tilla do te mund te merrej parasysh zbatimi i mesimeve te tilla ne rendin shoqeror .Me fjale te tjera shiizmi besonte se(para se gjithash)anetaret e shoqeris do te duhej te ishin ne gjendje te nxinin nje vizion te vertet te botes dhe te njeriut te mbeshtetur ne natyren e vertet te gjerave
      Vetem atehere ata do te mund ti dinin dhe ti kryenin detyrat e tyre si qenie njerezore ne te cilat qendron begatia e tyre e vertet - qofte edhe qe kryerja e ketyre do te duhej te behej kunder deshires se tyre .Pasi te zbatohej kjo shkalle e pare ,vendin e vertet islamik do te duhej ta ruante dhe ta zbatonte nje nje qeveri fetare ne shoqeri ne nje menyre te tille qe njeriu nuk do te adhuronte aske tjeter pos Zotit ,do te kishte liri personale dhe shoqerore deri ne ate shkalle te mundshme , dhe do te nxirrte fitim nga e drejta personale dhe shoqerore
      Keto dy qellime do te mund te purmbushen vetem nga nje person i cili do te ishte pa gabime dhe i mbrojtur nga Zoti qe te mos gabonte .Perndryshe njerezit do te mund te beheshin sundues ose autoritete religjioze te cilet nuk do te mund te mos shtremberonin mendimet ose te mos kryenin tradhti ne detyrat e vena mbi shpatullat e tyre .Neso ndodh kjo ,sundimi i drejt dhe me dhenie lirie i islamit do te shendrrohej dal ngadal ne sundim diktatorial dhe ne qeveri plotesisht autokrate .Per me teper ,mesimet e pastra te religjionit do te mund te beheshin ,siç mund te shihnet ne rastin e religjioneve te tjera ,viktima te ndryshimeve dhe te shtremberimeve ne duart e shkollarve vetjak te dhene pas plotesimit te deshirave te tyre trupore .Siç eshte vertetuar nga Pejgamberi i shenjte .
      Aliu vijoi ne menyre te persosur dhe te plote sipas librit ?Zotit dhe tradites si ne fjale ashtu edhe ne vepra .18 Siç e sheh shiizmi kete,po qe se ,siç thote shumica ,vetem kurrejshet e kundershtuan halifatin e drejt te Aliut ,atehere ajo shumice do te duhej tu pergjigjej kurejshtve duke e mbrojtur ate qe eshte e drejt
      Ata do te duhej te shtypnin kundershtaret per shkak te arsyes se drejt njesoj siç luftuan kunder grupit i cili refuzoi te paguante taksen e religjionit (zeqati).Shumica nuk do te duhej te mbetej indiferente ndaj asaj qe ishte e drejt ,nga frika apo nga opozita e kurejshve
      Ajo qe i pengoi shiitet te mos pranonin metoden e zgjedhjes se halifatit nga njerezit ishte frika nga pasojat e demshme qe do te mund te rridhnin nga ajo :frika nga korrupsioni i mundshem ne qeveri dhe prishja e bazes se forte te shkencave te larta fetare .Ashtu siç ndodhi ne ngjarjet e mevonshme ne historine islame qe e vertetuan kete frike (ose parashikim),duke dhene si rezultat qe shiitet u bene gjthnje me te fort ne besimin e tyre .Gjate viteve te hershme ,megjithet,per shkak te numrit te vogel te vijuesve te tij ,shiizmi u duk se jashtmi se ishte i absorbuar ne shumicen ,ndonese privatisht ai vazhdonte te insistonte per nxenien e shkencave islamike nga familja e pejgamberit a.s dhe ftoheshin njerezit per kete arsye .Ne te njejten kohe per ta ruajtur fuqine e islamit dhe per ta ruajtur perparimin e tij ,shiizmi nuk shfaqi kundershtim te hapet ndaj pjeses tjeter te shoqeris islame .Anetaret e komunitetit shiit madje luftuan krah per krah me shumicen sunite ne luftrat e shenjta (xhihad)dhe gjhtashtu merrnin pjese ne çeshtjet publike .Vete Imam Aliu i printe shumices sunite ne interes te gjithe islamit kurdoher qe nje veprim i tille ishte i domosdoshem .20
    • SHENIMET
      17 Libri i Zotit ,theniet e pejgamberit te shenjte dhe familja e tij jane perplot me guxim dhe kashilla per te nxene dituri ,deri ne shkallen sa qe pejgamberi a.s ka thene .Te nxenet dija eshte detyre e çdo muslimani.Bihar al-anvarn nga Majlisi ,Teheran ,1301-15,vell 1 ,f 55.
      18 al Bidaje va 'l-nihajah, vell. VII.f.360.
      19 Shenimi i redaktorit .Kurejshet kane qene fisi me aristokrat ne arabine para islamike nga i cili kishte prejardhjen vete pejgamberi i shenjte .Por kurejshet duke qene roje te Qabes .se pari e kundershtuan pejgamberine e tij dhe e dhane rezistencen me te madhe kunder tij .Vetem me vone ata ju dorezuan religjionit te ri ne te cilin ata gjthmone kane vijuar te kene nje vend nderi ,sidomos dega e lidhur drejt perse drejti me familjen e pejgamberit a.s
      20 Tarikh-i Ja'kubi, f .111 ,126 dhe 129
    • Metoda politike e zgjedhjes së halifit me vota dhe mospërputhja e saj me pikëpamjen shiite

      Shiizmi beson se Ligji Hyjnor i Islamit (Sheriati), substanca e të cilit gjendet në Librin e Zotit dhe është traditë (synet)21 e Pejgamberit të Shenjtë, do të mbetet i vlefshëm deri në Ditën e Gjykimit dhe kurrë nuk mundet as do të mundet ndonjëherë, të ndryshohet. Një qeveri e cila është vërtet islamike me asnjë pretekst nuk mund të refuzojë plotësisht të zbatojë urdhrat e Sheriatit.22 E vetmja detyrë e një qeverie islamike është të marrë vendime me konsultime brenda kufijve të vënë nga Sheriati dhe në përputhje me kërkesat e momentit.
      Betimi i besnikërisë ndaj Abu Bakrit në Sakifah, i cili ishte motivuar së paku pjesërisht nga konsiderata politike, dhe incidenti i përshkruar në hadithin për “ngjyrën dhe letrën”,23 i cili u paraqit gjatë ditëve të fundit të sëmundjes së Pejgamberit të Shenjtë, nxjerr në shesh faktin se ata që drejtonin dhe mbështetnin lëvizjen për të zgjedhur halifin përmes procesit të zgjedhjeve besonin se Libri i Zotit duhet të ruhet në formë të kushtetutës. Ata e theksonin Librin e Shenjtë dhe u kushtonin shumë më pak vëmendje fjalëve të Pejgamberit të Shenjtë si një burim i pandryshueshëm i mësimeve të Islamit. Duket se ata kishin pranuar ndryshimin e disa aspekteve të mësimeve të Islamit që kishin të bënin me qeverisjen për t’iu përshtatur kushteve të çastit dhe për hir të së mirës së përgjithshme.
      Kjo tendencë për të theksuar vetëm disa parime të Ligjit Hyjnor është vërtetuar nga shumë thënie që më vonë u transmetuan sa u përket shokëve të Pejgamberit të Shenjtë. Për shembull, shokët (e Pejgamberit) konsideroheshin si autoritete të pavarura në çështjet e Ligjit Hyjnor (muxhtahid),24 duke qenë në gjendje të ushtronin gjykime të pavarura (ixhtihad) në çështjet publike. Po ashtu besohej se po të kishin ata sukses në detyrën e tyre, ata do të shpërbleheshin nga Zoti dhe po të dështonin atyre do t’u falej gabimi nga Ai, sepse ata ishin nga radha e shokëve. Kjo bindje mbisundonte me të madhe gjatë vjetëve të hershëm që vijonin pas vdekjes së Pejgamberit të Shenjtë. Shiizmi merr një qëndrim më të rreptë dhe beson se veprimet e shokëve të tij, si dhe të muslimanëve të tjerë, duhet të gjykohen rreptësisht sipas mësimeve të Sheriatit. Për shembull, ishte një incident i ndërlikuar në të cilin ishte përfshirë gjenerali Khalid ibën Validi në shtëpinë e njërit nga muslimanët e shquar të asaj kohe, Malik ibën Nuvajrahu, në të cilin si pasojë u shkaktua vdekja e këtij të dytit. Fakti që Khalidi nuk u mor fare të përgjigjej për këtë incident për arsye se ai ishte udhëheqës i dalluar ushtarak25 , tregon në sytë e shiizmit një zemërgjerësi jo të mirë ndaj disa veprimeve të shokëve të cilët ishin nën normën e pietetit të përsosur dhe të drejtësisë të kryera nga elita shpirtërore nga mesi i shokëve.
      Një praktikë tjetër e vjetëve të hershëm e cila kritikohet nga shiizmi është shkëputja e khumeve26 nga anëtarët e familjes së Pejgamberit dhe nga kushërinjtë e Pejgamberit të Shenjtë.27 Po kështu, për shkak të theksimit të bërë nga shiizmi mbi sunetin dhe Pejgamberin e Shenjtë, është vështirë të kuptohet pse shkrimi i tekstit të haditheve ishte penguar plotësisht dhe pse, po të gjendej një hadith i shkruar, ai do të digjej.28 Ne e dimë se kjo ndalesë vazhdoi gjatë kohës së halifatit të khulafa’ rashidun29 deri në periudhën e Umevitit30 dhe nuk pushoi deri në periudhën e Umar ibën al-Azizit, i cili sundoi prej 99/717 deri më 101/719.31
    • Gjatë periudhës së halifit të dytë (13/634 deri 25/644) ishte një vazhdimësi e politikës së theksimit të disa aspekteve të Sheriatit dhe të vënies anash të disa praktikave për të cilat shiitët besojnë se Pejgamberi i Shenjtë i ligjëronte dhe i ushtronte. Disa praktika ishin ndaluar, disa ishin zhdukur, ndërsa disa ishin shtuar. Për shembull, haxhillëku i tamattu’së (një lloj haxhillëku në të cilin ceremonia ‘umrah në vend të ceremonisë së haxhxhit) ishte ndaluar nga Umari gjatë halifatit të tij, me dekret që kundërvajtësit do të gjuheshin me gurë; kjo përkundër faktit se gjatë haxhillëkut të tij të fundit Pejgamberi i Shenjtë - paqja qoftë mbi të - e themeloi, siç është në Kuran, sure II, 196, si një formë të veçantë për ceremonitë e haxhillëkut që do të mund të bëhej nga haxhinjtë që vijnë nga larg. Po ashtu, gjatë jetës së Pejgamberit të Zotit praktikohej martesa e përkohshme (***’ah), por Umari e ndaloi atë. Dhe madje edhe pse në kohën sa qe gjallë Pejgamberi i Shenjtë ishte praktikë të recitohej në thirrjen për t’u falur, “Shpejtoni për në veprën më të mirë” (hajja ‘ala khair el-’amal), Umari urdhëroi që ajo të hiqej sepse thonte se kjo do t’i pengonte njerëzit të merrnin pjesë në luftë të shenjtë, në xhihad. (Kjo ende recitohet në thirrjen shiite për t’u falur, por jo në thirrjen sunite). Pati po ashtu shtojca të Sheriatit: gjatë kohës së Pejgamberit, shkurorëzimi ishte i vlefshëm vetëm nëse bëheshin tri deklarata të divorcit “Unë ndahem prej teje” në tri raste të ndryshme, por Umari lejoi që kjo deklaratë trefishe të bëhej vetëm për njëherë. Dënime të rënda u bëheshin atyre që shkelnin disa nga këto rregulla të reja, siç janë rrahja me gurë në rastin e martesës ***’ah.
      Ishte pikërisht gjatë periudhës së sundimit të halifit të dytë kur forca të reja shoqërore dhe ekonomike shpunë në ndarje të pabarabartë të thesarit publik (bajt al-mal) midis njerëzve,32 një veprim i cili më vonë u bë shkak për dallime të hatashme klasore dhe për luftëra të tmerrshme dhe të përgjakshme midis muslimanëve. Në këtë kohë Muaviju sundonte në Damask në stilin e mbretërve persianë dhe bizantinë dhe madje iu dha titulli i “Kusrav i Arabëve” (një titull persian i pushtetit më të lartë perandorak), por asnjë protestë serioze nuk u bë kundër tij për këtë tip të përbotshëm të sundimit.33
    • Halifi i dytë u vra nga një skllav persian më 25/644. Në përputhje me votimin e shumicës nga një këshill gjashtanëtarësh i cili ishte konstituar me urdhrin e halifit të dytë para vdekjes së tij, u zgjodh halifi i tretë. Halifi i tretë nuk e pengoi farefisin e tij Umevit që të bëheshin mbizotërues i popullit gjatë halifatit të tij dhe disa prej tyre i emëroi si sundimtarë në Hixhaz, në Irak, në Egjipt dhe në vende të tjera muslimane.34 Këta kushërinj filluan të liroheshin në të zbatuarit e parimeve morale në qeveri. Disa prej tyre haptazi kryenin padrejtësi dhe tirani, mëkate dhe paudhësi, dhe i shkelnin disa parime të ligjit islamik të themeluara fort.
      Para se të kalonte shumë kohë, filluan mori protestash të rridhnin drejt kryeqytetit. Por halifi, i cili ishte nën ndikimin e kushërinjve të tij - sidomos të Marvan ibën Hakamit 35 - nuk veproi si duhet ose vendosmërisht për t’i larguar shkaqet kundër të cilave njerëzit protestonin. Ndonjëherë madje ndodhte që ata të cilët protestonin të dënoheshin dhe të internoheshin.
      Një rast që ndodhi në Egjipt ilustron natyrën e sundimit të halifit të tretë. Një grup muslimanësh u ngrit kundër Osmanit. Osmani e hetoi rrezikun dhe kërkoi ndihmë nga Aliu, duke shprehur ndjenjën e pendimit. Aliu u tha egjiptianëve: “Ju jeni revoltuar për të sjellë drejtësi dhe të vërtetë në jetë. Osmani është penduar duke thënë: ‘Unë do ta ndryshoj mënyrën e punës sime dhe brenda tri ditësh do t’i plotësoj kërkesat tuaja. Do t’i largoj nga pozita e tyre sunduesit që ushtrojnë dhunë’”. Aliu pastaj e shkroi një marrëveshje me ta në emër të Osmanit dhe ata u nisën për në shtëpi. Rrugës ata e panë robin e Osmanit hipur në devenë e tij duke shkuar në drejtim të Egjiptit. Dyshuan në të dhe e kontrolluan. Tek ai gjetën një letër drejtuar guvernatorit të Egjiptit e cila përmbante këto fjalë: “Në emër të Zotit. Kur Abd al-Rahman ibën Adisi të vijë te ju, rriheni me njëqind fishkulla (kamxhiku), rruajani kokën dhe mjekrën dhe dënojeni me burgim të gjatë. Po kështu veproni në rastin e Amër ibën al-Hamkut, Suda ibën Hamranit dhe Urvah ibën Nibaut.” Egjipianët e morën letrën dhe u kthyen me zemërim tek Osmani, duke i thënë: “Ju na keni tradhtuar!” Osmani e mohoi letrën. Ata thanë: “Skllavi juaj e mbante letrën.” Ai u përgjigj: “Ai e ka kryer këtë vepër pa lejen time.” Ata i thanë: “Ai ishte hipur mbi devenë tuaj.” Ai u përgjigj: “Ata ma kanë vjedhur devenë time.” Ata thanë: “Letra është shkruar me dorën e sekretarit tuaj.” Ai u përgjigj: ”Kjo është bërë pa dijen time.” Ata thanë: ”Në çdo rast, ju nuk jeni kompetent të jeni halif dhe duhet të jepni dorëheqje, sepse nëse kjo është bërë me lejen tuaj ju jeni tradhtar, por nëse çështje aq të rëndësishme bëhen pa lejen dhe dijen tuaj, atëherë provohet paaftësia dhe jokompetenca juaj. Sido që të jetë, ose jepni dorëheqje ose shkarkoni nëpunësit e dhunshëm nga pozitat e tyre që tani.” Osmani u përgjigj: “Po të doja të veproja sipas dëshirës suaj, atëherë ju qenkeni sundimtarë. Atëherë, pse është funksioni im?” Ata u ngritën dhe e lanë turmën të zemëruar.36
    • Gjatë halifatit të tij Osmani lejoi qeverinë e Damaskut, në krye të së cilës qëndronte Muaviju, të forcohej më shumë se ndonjëherë më parë. Në të vërtetë, qendra e gravitetit të halifatit, sa i përket pushtetit politik, po kalonte në Damask, kurse organizimi në Medinë, kryeqytet i botës islamike, nuk ishte politikisht asgjë më shumë se formë pa pushtetin dhe thelbin e domosdoshëm për ta përkrahur atë.37 Më në fund, në vitin 35/656, njerëzit ngritën krye dhe pas disa ditësh shtetrrethimi dhe luftimesh u vra halifi i tretë.
      Halifi i parë ishte zgjedhur me vota të shumicës së shokëve (të Pejgamberit), halifi i dytë me dëshirën dhe testamentin e halifit të parë, kurse i treti nga një këshill gjashtanëtarësh, anëtarët dhe rregullat e procedurës ishin zgjedhur dhe vendosur nga halifi i dytë. Në tërësi, politika e këtyre tre halifëve, të cilët qenë në pushtet gjatë njëzetë e pesë vjetësh, ishte të zbatoheshin dhe përfilleshin ligjet dhe parimet islamike në shoqëri në përputhje me ixhtihadin dhe me atë që dukej më me mend në atë kohë nga vetë halifët. Sa u përket shkencave islamike, politika e këtyre halifëve ishte që të lexohej Kur'ani i Shenjtë dhe të kuptohej pa u marrë me komentime mbi të ose pa u lejuar që ai të bëhej objekt diskutimesh. Hadithi i Pejgamberit recitohej dhe përcillej me gojë pa u shkruar në letër. Shkrimi lejohej vetëm për tekstin e Kur'anit të Shenjtë dhe ndalohej në rastin e haditheve.38
      Pas betejës së Jamanahut, e cila mori fund më 12/633, shumë nga ata që kishin qenë recitues të Kur'anit të Shenjtë dhe të cilët e dinin përmendësh ishin vrarë në luftë. Si pasojë e kësaj, Umar ibën al-Khatabi i propozoi halifit të parë që të mblidheshin vargjet e Kur'anit të Shenjtë në formë të shkruar, duke thënë se sikur të paraqitej edhe një luftë tjetër dhe të vriteshin edhe ata të tjerët që e dinin Kur'anin përmendësh, dija e tekstit të Librit të Shenjtë do të zhdukej për njerëzimin. Prandaj, ishte e domosdoshme të mblidheshin vargjet e Kur'anit në trajtë të shkruar.39
    • Nga pikëvështrimi shiit duket e çuditshme që u mor ky vendim vetëm sa i përket Kur'anit, dhe përkundër faktit që haditheve Pejgamberike, të cilat janë plotësim i Kur'anit, u kërcënohej po ai rrezik dhe nuk ishin të sigurt të mos u nënshtroheshin prishjes gjatë transmetimit, shtimit, zvogëlimit, falsifikimit dhe harresës, nuk iu kushtua i njëjti kujdes edhe atyre. Përkundrazi, tashmë siç u zu ngoje, të shkruarit e tyre u ndalua dhe të gjitha versionet e tyre që u gjetën u dogjën, sikur të vihej në dukje se i vetmi tekst që duhej të qëndronte në trajtë të shkruar ishte Kur'ani i Shenjtë.
      Sa u përket shkencave të tjera islamike, gjatë kësaj periudhe u bënë pak përpjekje për t’i propaganduar, duke i shpenzuar energjitë e komunitetit më së shumti në themelimin e një rendi të ri shoqëror-politik. Përkundër të gjitha lavdërimeve dhe shenjtërimeve të cilat gjenden në Kuran sa i përket dijes (ilmit),40 dhe theksimit të dhënë kultivimit të tij, kultivimi i lakmueshëm i shkencave të religjionit ishte shty për një periudhë të mëvonshme të historisë islamike.
      Shumica e njerëzve merreshin me fitoret e dukshme dhe vijuese të armatave islamike, dhe vazhdonin tutje nga vërshimi i trofeve të jashtëzakonshme të cilat vinin nga të gjitha drejtimet drejt Siujdhesë Arabike. Me këtë pasuri të re dhe të mirat që vinin së bashku me të, pakkush nga familja e Pejgamberit ishte i gatshëm t’i kushtohej kultivimit të shkencave, në krye të të cilave qëndronte Aliu, të cilin Pejgamberi i Shenjtë ia kishte paraqitur popullit si njërin ndër më të prirurit për shkencat islamike. Në të njëjtën kohë, kuptimi i brendshëm i mësimeve të Kur'anit të Shenjtë ishte lënë pas dore nga shumica e atyre të cilët ishin ndikuar nga ky ndryshim. Është çudi që madje edhe në çështjen e mbledhjes së vargjeve të Kur'anit të Shenjtë, Aliun nuk e kishin konsultuar dhe emri i tij nuk ishte zënë ngoje në mesin e atyre që kishin marrë pjesë në këtë detyrë, ndonëse çdokush e dinte se ai kishte mbledhur tekstin e Kur'anit të Shenjtë pas vdekjes së Pejgamberit.41
      Në shumë ngjarje tregohet se pasi kishte fituar besimin nga komuniteti, Abu Bakri kishte dërguar dikë tek Aliu dhe e kishte kërkuar besimin e tij. Aliu tha: “Kam dhënë fjalën të mos e lëshoj shtëpinë time pos për lutjet e ditës derisa ta përpiloj Kur'anin.” Ndërsa është zënë ngoje se Aliu kishte mbaruar me përpilimin e Kur'anit. Po ashtu tregohet se pasi e kishte përpiluar Kur'anin ai i vendosi faqet e Librit të Shenjtë në një deve dhe ua tregonte njerëzve. Po ashtu tregohet se beteja e Jamanahut, pas së cilës ishte përpiluar Kur'ani, ndodhi gjatë vitit të dytë të halifatit të Abu Bakrit. Këto të dhëna janë zënë ngoje në shumë vepra mbi historinë dhe hadithin të cilat kanë të bëjnë me vlerësimin e përpilimit të Kur'anit të Shenjtë.
    • Këto dhe ngjarje të ngjashme i shtynë vijuesit e Aliut të ishin më të fortë në besimin e tyre dhe më të vetëdijshëm për rrugën që shtrihej para tyre. Ata e shtonin veprimtarinë e tyre prej dite në ditë kurse vetë Aliu, i cili ishte shkëputur nga mundësia e arsimimit dhe e ushtrimit të njerëzve në përgjithësi, të përqëndrohej për të ushtruar privatisht një elitë.
      Gjatë kësaj periudhe njëzetëepesëvjeçare Aliut i vdiqën tre nga katër miqtë dhe shokët e tij më të dashur, të cilët po ashtu ishin në mesin e shokëve të Pejgamberit: Salman al-Farsi, Abu Dharr al-Ghifari dhe Mikdadi. Ata kishin qenë të përhershëm në shoqërimin e tyre me të në të gjitha rrethanat. Po ashtu gjatë kësaj periudhe të njëjtë disa prej shokëve të tjerë të Pejgamberit të Shenjtë dhe një numër i madh i vijuesve të tyre në Hixhaz, Jemen, Irak dhe në vende të tjera, u bashkuan me vijuesit e Aliut. Si rezultat i kësaj, pas vdekjes së halifit të tretë njerëzit iu kthyen Aliut nga të gjitha anët, iu betuan për besnikëri dhe e zgjodhën halif.


      vazhdon ,,, ja pse sepse,,,
    • shenimet:

      21. Shënim i redaktorit: Tradita e Pejgamberit ashtu siç qëndron në thëniet e tij quhet hadith, ndërsa veprimet, veprat, fjalët dhe gjithë ajo që e përbënte jetën e cila u bë shembull për të gjithë muslimanët quhen sunet.
      22. Zoti thotë në fjalën e Tij: “Po shiko! është një shkrim i pasulmueshëm. Falsifikimi nuk mund të vijë në të as prej para tij as prej prapa tij.” (Kur'ani, XLI, 41-42). Dhe Ai thotë: “Vendim i përket vetëm Allahut” (Kur'ani, VI, 57, gjithashtu XII, 40 dhe 67), që do të thotë se i vetmi sheriat është Sheriati dhe ligjet e Zotit të cilat duhet t’i arrijnë njeriut me anë të pejgamberisë. Dhe Ai thotë: “por ai [Muhamedi] është lajmëtari i Allahut dhe Vula e pejgamberëve.” (Kur'ani, XXXIII, 40). Dhe Ai thotë: “Kush gjykon jo sipas asaj që e ka shpallur Allahu; të tillë janë ata që nuk besojnë.” (Kur'ani, V, 44).
      23. Shënim i redaktorit: Sipas burimeve shiite, pas vdekjes së Pejgamberit populli u mblodh në “verandë të mbuluar” (sakifah) të Bani Saidahut dhe ia dhanë besimin Abu Bakrit si halif. Sa i përket hadithit të “bojës dhe të letrës”, ai ka të bëjë me çastet e fundit të jetës së Pejgamberit ashtu siç thuhet më lart në shënimin 11.
      24. Shënim i redaktorit: Muxhtahidi është ai i cili përmes mjeshtrisë së shkencave të religjionit dhe posedimit të cilësive morale ka të drejtë të ushtrojë ixhtihadin ose dhënien e mendimit të ri mbi çështjet që kanë të bëjnë me Sheriatin. E drejta për të ushtruar gjykimin e pavarur të mbështetur në parimet e Ligjit , ose të ixhtihadit, në Islamin sunit ka pushuar të ekzistojë që nga shekulli III/IX, ndërsa “porta e ixhtihadit” gjithmonë ka qenë e hapur në Islamin shiit. Autoritetet prijëse në Ligjin Hyjnor në shiizëm quhen muxhtahidë.
      25. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 110; Tarikh-i Abi’l Fida, vëll. I, f. 158.
      26. Shënim i redaktorit: Taksë religjioni i paguar familjes së Pejgamberit e cila u ndërpre në Islamin sunit pas vdekjes së tij, por në Islamin shiit vazhdon të paguhet deri në ditën e sotme.
      27. al-Dhurr al-manthur, vëll. III, f. 186; Tarikh-i Ja’kubi, vëll. III, f. 48. Pos këtyre, domosdoja e khumëve është zënë ngoje në Kur'anin e Shenjtë: “Dhe dije se çkado që të marrësh nga preja e luftës, shiko! një e pesta (khum) është për Allahun, për lajmëtarin dhe për njerëzit e afërm...” (Kur'ani, VIII, 41).
      28. Gjatë halifatit të tij Abu Bakri mblodhi pesëqind hadithe. Ajshja tregon: “Një natë e pashë babain të shqetësuar deri në mëngjes. Në mëngjes ai më tha: ‘Sillmi hadithet.’ Pastaj ai i vuri të gjitha në zjarr.” (Kanz al-’ummal i Ala al-Din Mutakiut, Hajderabad, 1364-75, vëll. V, f. 237.) Umari u shkroi të gjitha qyteteve duke thënë se kushdo qoftë të kishte hadith ta shkatërronte atë. (Kanz al-’ummal, vëll. V, f.237.) Muhamed ibën Abi Bakri thotë: “Gjatë kohës së Umarit hadithet u shtuan. Kur ia sollën ato ai urdhëroi të digjeshin.” (Tabakat Ibn Sa’d, Bejrut, 1376, vëll. V, f. 140.)
    • 29. Shënim i redaktorit: Katër halifët e parë, Abu Bakri, Umari, Osmani dhe Aliu, quhen së bashku Hulefai rashidiun, halifët e drejtuar si duhet, kurse periudha e tyre e halifatit dallohet rreptësisht nga ajo e umevitëve e cila vijoi për arsye se sundimi i katër halifëve të parë ishte me karakter rreptësisht religjioz, ndërsa halifati i Umevitit ishte i ngjyrosur me konsiderata të kësaj bote.
      30. Tarikh-i Abi’l-Fida, vëll. I, f. 151, dhe burime të tjera të ngjashme.
      31. Shënim i redaktorit: Për hir të lexuesve jomuslimanë të gjitha datat do të jepen sipas kalendarit të hixhrit (kalendar islamik sipas hënës) dhe vitet përkatëse sipas kalendarit A.D. (të krishtit, v.p.) (p.sh. 13/634-25/644); kur i bëhet ndonjë referencë ndonjë shekulli, kemi dhënë së pari shekullin islamik dhe pastaj shekullin gjegjës të krishterë: (IV/X).
      32. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 131; Tarikh-i Abi’l-Fida, vëll. I, f. 160.
      33. Usd al-ghabah nga Ibën Athiri, Kajro, 1280, vëll. IV, f. 386; al-Isabah nga Ibën Haxhar Askalani, Kajro, 1323, vëll. III.
      34. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 150; Abu’l-Fida, vëll. I, f. 168; Tarikh-i Tabari, vëll. III, f. 377, etj.
      35. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 150; Tarikh-i Tabari, vëll. III, f. 397.
      36. Tarikh-i Tabari, vëll. III, ff. 402-409; Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, ff. 150-151.
      37. Tarikh-i Tabari, vëll. III, f. 377.
      38. Sahih nga Bukhariu, vëll. VI, f. 98; Tarik-i Ja’kubi, vëll. II, f. 113.
      39. Ja’kubi, vëll. II, f. 111; Tabari, vëll. III, ff. 129-132.
      40. Shënim i redaktorit: Fjala ‘ilm do të thotë shkencë në kuptimin e saj më të përgjithshëm, si fjala latine scientia, dhe zbatohet për format fetare po ashtu edhe për format intelektuale, racionale dhe filozofike të dijes. Në përgjithësi ajo dallohet nga ‘rifah ose irfan e cila është dije hyjnore dhe mund të krahasohet me fjalën latine sapientia. Disa mjeshtër muslimanë, megjithatë, e konsiderojnë ilmin në kuptimin e saj më të lartin që qëndron mbi fjalën irfan meqenëse ajo është cilësi hyjnore, meqenëse njëri nga emrat e Zotit është al-‘Alim, ai që di.
      41. Tarikh-i Ja’kubi, vëll. II, f. 113; Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f.9.
      42. Shënim i redaktorit: Titulli amir al-mu’min: “komandant i besimtarëve” përdoret në shiizëm vetëm për Aliun, ndërsa në Islamin sunit ai është titull i përgjithshëm që u përket të gjithë halifëve.
      43. Ja’kubi, vëll. II, f. 154.
    • Përfundimi i halifatit të Ali, Amir al-muminin, dhe metoda e tij e sundimit


      Halifati i Aliut filloi kah fundi i vitit 35/656 dhe zgjati rreth katër vjet e nëntë muaj. Gjatë periudhës së tij si halif Aliu vijoi rrugën e Pejgamberit të Shenjtë dhe i solli kushtet në gjendjen e tyre siç ishin në fillim. Ai e detyroi dorëheqjen e të gjithë elementeve politike jo kompetente të cilët kishin dorë në drejtimin e aferave44 dhe në të vërtetë filloi një shndërrim i madh i një natyre “revolucionare” i cili i shkaktoi vështirësi të panumërueshme.45
      Në ditën e tij të parë si halif, duke iu drejtuar popullit, Aliu tha: “O njerëz, të jeni të vetëdijshëm se vështirësitë me të cilat u ballafaquat gjatë periudhës të pejgamberisë të Pejgamberit të Zotit erdhën për juve edhe një herë dhe këtu janë ato. Radhitja juaj duhet të kthehet përsëri si duhet kështu që njerëzit me virtyte të cilët kanë mbetur prapa duhet të vijnë përpara, ndërsa ata që kanë dalë përpara pa pasur merita duhet të ikin prapa. Ekzistojnë si e vërteta (hakk) ashtu edhe gënjeshtra (batil). Secila i ka vijuesit e vet; por njeriu duhet të vijojë të vërtetën. Nëse gënjeshtra mbisundon, kjo nuk është diçka e re, dhe nëse e vërteta është e rrallë dhe e vështirë për t’iu qasur, ndonjëherë edhe ajo që është e rrallë e sheh ditën e vet kështu që ka shpresë për përparim. Natyrisht, nuk ndodh shpesh që diçka që është larguar nga njeriu duhet t’i kthehet atij.”46
    • Aliu vazhdoi tipin e tij krejt tjetër të qeverisjes të mbështetur më shumë në drejtësi sesa në efikasitet politik, por, siç është e domosdoshme në rast të çdo lëvizjeje të këtij lloji, elementet e opozitës interesat e të cilëve qenë rrezikuar, filluan të paraqitnin pakënaqësitë e tyre dhe i bënin rezistencë sundimit të tij. Duke i mbështetur veprat e tyre në pretendimin se ata dëshironin të hakmerreshin për vrasjen e Osmanit, ata nxitnin luftëra të përgjakshme të cilat vijuan thuaja gjatë gjithë kohës sa qe Aliu halif. Nga pikëvështrimi shiit, ata që shkaktuan këto luftëra qytetare nuk kishin ndonjë qëllim tjetër në mendje pos interesit të tyre personal. Dëshira për ta nxjerrë gjakun e halifit të tretë nuk ishtë gjë më shumë se arsyetim për ta mashtruar turmën. Nuk ishte fare fjala për moskuptim.
      Pas vdekjes së Pejgamberit të Shenjtë, një pakicë e vogël e cila vijonte Aliun refuzonte t’i shprehte besnikëri. Në krye të kësaj pakice ishin Salmani, Abu Dharri, Mikdadi dhe Amari. Në fillim të halifatit të Aliut po ashtu një pakicë e konsiderueshme në mosmarrëveshje refuzonte t’i shprehte besnikëri. Në mesin e kundërshtarëve më këmbëngulës ishin Said ibën As, Valid ibën Ukbah, Marvan ibën Hakam, Amër ibën As, Busër ibën Artat, Sumarah ibën Jundab dhe Mughirah ibën Shubah.
      Studimi i biografisë së këtyre grupeve dhe meditimi mbi veprat që ata kishin kryer dhe tregimet që rrëfehen për ta në librat e historisë zbulojnë plotësisht personalitetin e tyre religjioz dhe qëllimin e tyre. Grupi i parë ishin në mesin e elitës së shokëve të Pejgamberit të Shenjtë dhe midis asketëve, adhurues të devotshëm dhe të përkushtuar të pakursyer ndaj Islamit të cilët luftonin për rrugën e lirisë islamike. Ata i donte posaçërisht Pejgamberi. Pejgamberi pat thënë: “Zoti më ka treguar se ai i do katër njerëz dhe se edhe unë duhet t’i dua ata.” Njerëzit e pyetën për emrat e tyre. Ai zuri ngoje Aliun dhe pastaj emrat e Abu Dharrit, të Salmanit dhe të Mikdadit. (Sunan i Ibën Maxhah, Kajro, 1972, vëll. I, f. 66). Ajshja ka treguar se Pejgamberi i Zotit kishte thënë: “Po të jenë dy alternativa para Amarit, ai përfundimisht do ta zgjedhë atë e cila është më e vërtetë dhe më e drejtë.” (Ibn Majah, vëll. I, p.66). Pejgamberi ka thënë: “Nuk është askush midis parajsës dhe botës më i vërtetë se Abu Dharri.” (Ibn Majah, vëll. I, f.66). Nuk ka shënim për ndonjë vepër të ndaluar që të kenë bërë nga këta njerëz gjatë jetës së tyre. Ata kurrë nuk derdhën kurrfarë gjaku me padrejtësi, nuk kanë kryer sulm kundër askujt, nuk kanë vjedhur pasurinë e askujt, kurrë nuk janë përpjekur t’i korruptojnë dhe t’i drejtojnë gabimisht njerëzit.
      Historia, megjithatë, është plot raste të veprave të pamira të kryera nga disa prej grupit të dytë. Veprat e ndryshme të kryera nga këta njerëz në kundërshtim me mësimet e qarta të Islamit janë të pamarra me mend. Këto vepra nuk mund të falen në asnjë mënyrë pos mënyrës që vijohet nga disa grupe të sunitëve të cilët thonë se Zoti ishte i kënaqur me ta prandaj ata ishin të lirë të kryenin çfarëdo veprash që dëshironin, dhe se ata nuk do të dënohen pse i kanë shkelur urdhrat dhe rregullat ekzistuese në Librin e Shenjtë dhe në sunet.
      Lufta e parë në halifatin e Aliut, e cila quhet “Beteja e devesë”, u shkaktua nga dallimet fatkëqija të klasave të krijuara gjatë periudhës së sundimit të halifit të dytë si pasojë e forcave të reja shoqërore ekonomike të cilat krijuan një ndarje të pabarabartë të thesarit publik midis anëtarëve të komunitetit. Kur u zgjodh në halifat, Aliu e ndau thesarin në mënyrë ta barabartë47 ashtu siç kishte qenë metoda e Pejgamberit të Shenjtë, por mënyra e tij e ndarjes së pasurisë i shqetësoi shumë Talhahun dhe Zubairin. Ata filluan të tregonin shenja të mosbindjes dhe ikën nga Medina për në Mekë, gjoja me qëllim që të bënin haxhillëk. Ata e bindën “nënën e Besimtarëve” (umm al-mu’minin), Ajshen, e cila nuk ishte mike me Aliun, që t’u bashkohej atyre dhe gjoja duke dëshiruar për t’u hakmarrë për vdekjen e halifit të tretë, e filluan betejën e përgjakshme të Devesë.48 Kjo u bë përkundër faktit se po ky Talha dhe Zubair ishin në Medinë kur u rrethua dhe u vra halifi i tretë, por nuk bënë asgjë për ta mbrojtur.49
    • Për më tepër, pas vdekjes së tij ata ishin të parët që i shprehën besnikërinë Aliut në emër të imigrantëve (Muhaxhirun)50 si dhe në emrin e tyre.51 Gjithashtu, “nëna e Besimtarëve”, Ajsha, nuk tregoi asnjë kundërshtim ndaj atyre që e kishin vrarë halifin e tretë në çastin kur ajo e mori lajmin për vdekjen e tij.52 Nuk duhet të harrohet se nxitësit kryesorë të trazirave që shpunë në vdekjen e halifit të tretë ishin ata shokë për të cilët shkruan letra nga Medina, njerëz të afërt dhe të largët duke i ftuar të ngriheshin kundër halifit, një fakt që është përsëritur në shumë raste të mëhershme të historisë muslimane.
      Sa i përket luftës së dytë, të quajtur Beteja e Sifinit, e cila zgjati nja një vit e gjysmë, shkaku i saj ishte zilia e Muavijut për halifatin i cili për të ishte më tepër instrument politik botëror sesa institucion religjioni. Por, si arsyetim ai dha nxjerrjen e gjakut të halifit të tretë, si gjënë kryesore, dhe filloi një luftë në të cilën më shumë se njëqind mijë njerëz humbën jetën pa arsye. Natyrisht, në këto luftëra Muaviju ishte më shumë agresor sesa mbrojtës, sepse protesta për ta nxjerrë gjakun e dikujt nuk mund kurrë të bëhet në formë mbrojtjeje. Preteksti i kësaj lufte ishte hakmarrja e përgjakshme. Gjatë ditëve të fundit të jetës së tij, halifi i tretë, për ta shuar kryengritjen kundër tij, i kërkoi Muavijut ndihmë, por armata e Muavijut, e cila u nis nga Damasku drejt Medinës, me qëllim priti në rrugë derisa u vra halifi. Atëherë ai u kthye në Damask për të filluar një kryengritje për t’u hakmarrë për vdekjen e halifit.53 Pas vdekjes së Aliut dhe pasi e mori halifatin vet, Muaviju e harroi çështjen e hakmarrjes për vdekjen e halifit të tretë dhe nuk e vijoi më tutje atë çështje.
      Pas Sifinit u paraqit beteja e Nahravanit, në të cilën një numër njerëzish, në mesin e të cilëve mund të gjendeshin disa nga shokët (e Pejgamberit), u ngritën kundër Aliut, sigurisht të nxitur nga Muaviju.54 Këta njerëz bënin kryengritje nëpër tokat e Islamit, duke vrarë muslimanë dhe sidomos ithtarët e Aliut. Ata sulmonin madje edhe gratë shtatëzëna dhe ua mbytnin foshnjat. Aliu e shuajti edhe këtë kryengritje, por pak kohë më vonë u vra edhe vetë në xhaminë e Kufasë nga njëri prej anëtarëve të këtij grupi i cili erdh e u bë i njohur si Khavarixh.
      Kundërshtarët e Aliut pohojnë se ai ishte njeri i guximshëm, por nuk kishte mendjemprehtësi politike. Ata thonë se në fillim të halifatit të tij ai do të mund të bënte paqe të përkohshme me kundërshtarët e vet. Ai do të mund t’u afrohej atyre në paqe dhe me miqësi, duke u ardhur rrotull kënaqësive dhe miratimeve të tyre. Në këtë mënyrë ai do të mund të forconte halifatin e tij dhe vetëm atëherë t’u kthehej çrrënjosjes dhe prishjes së tyre. Ajo që harrojnë njerëzit që mendojnë kështu, është se lëvizja e Aliut nuk mbështetej në oportunizëm politik. Ajo ishte lëvizje fetare rrënjësore dhe revolucionare (në kuptimin e vërtetë të revolucionit si lëvizje shpirtërore për të themeluar rendin e vërtetë të gjërave dhe jo në kuptimin e tij politik të sotëm); prandaj ai nuk do të kishte mundur të përmbushej me kompromise ose lajka dhe falsifikime. Një gjendje e ngjashme mund të shihet gjatë kohës së pejgamberisë të Pejgamberit të Shenjtë. Të pabesët dhe politeistët propozonin paqe me të shumë herë dhe betoheshin se po qe se ai do të pushonte të protestonte kundër zotërave të tyre, ata nuk do të përziheshin në misionin e tij të religjionit. Por, Pejgamberi nuk e pranonte një propozim të tillë, ndonëse ka mundur në ato ditë të vështira të bënte paqe dhe të përdorte lajkat dhe ashtu të forconte pozitat e tij, e pastaj të ngrihej kundër armiqve. Në të vërtetë, porosia islame kurrë nuk lejon të lihet një arsye e drejtë dhe me vend për hir të të forcuarit e një arsye tjetër të mirë, as që të refuzohet dhe të mos provohet falsifikimi me anë të një falsifikimi tjetër. Ka shumë vargje kuranore që kanë të bëjnë me këtë çështje.55
      45. Shënim i redaktorit: Revolucionar në këtë kontekst natyrisht nuk ka të njëjtin kuptim që zakonisht e ka sot. Në kontekstin tradicional, një lëvizje revolucionare është rivendosja ose rizbatimi i parimeve të pandryshueshme të një rendi transcendent, kurse në kontekstin jo tradicional ajo fjalë do të thotë ngritje ose kundër këtyre parimeve ose kundër zbatimit të tyre ose kundër çfarëdo rendi të vendosur në përgjithësi.


      vazhdon,, sepse vazhdon
    • 46. Nahxh al-balaghah, predikimi i pesëmbëdhjetë.
      47. Muruxh al-dhahab, vëll. II, f. 362; Nahxh al-balaghah, predikimi 122.; Ja’kubi, vëll. II, f. 160; Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f. 180.
      48. Ja’kubi, vëll. II, f. 156; Abu’l-Fida, vëll. I, f. 172; Muruxh al-dhahab, vëll. II, f. 366.
      49. Ja’kubi, vëll. II, f. 152.
      50. Shënim i redaktorit: Muhaxhrun u referohet të konvertuarve të hershëm në Islam të cilët imigruan së bashku me Pejgamberin nga Meka në Medinë.
      51. Ja’kubi, vëll. II, f. 154; Abu’l-Fida, vëll. I, f. 171.
      52. Ja’kubi, vëll. II, f. 152.
      53. Kur Osmani u rrethua nga ata që kishin ngritur krye, ai i shkroi Muavijut dhe i kërkoi ndihmë. Muaviju përgatiti një armatë prej dymbëdhjetë mijë njerëzish dhe e dërgoi drejt Medinës. Por ai u tha atyre të zinin vendin rreth Damaskut dhe vetë erdhi te Osmani për t’i raportuar për gatishmërinë e armatës. Osmani tha: “Ju keni detyruar të ndalet armata me qëllim që unë të vritem. Pastaj ju do të bëni derdhjen e gjakut tim si arsye për t’u revoltuar vetë ju.” Ja’kubi, vëll. II, f. 152; Muruxh al-dhahab, vëll. III, f. 25; Tabari, vëll. II, f. 403.
      54. Muruxh al-dhahab, vëll. II, f. 415.
      55. Për shembull, shih komentet tradicionale të cilat i përshkruajnë rrethanat e kohës së shpalljes së këtyre vargjeve: “Kryesorët ndër ta u shkojnë dhe i këshillojnë: Shkoni dhe bëhuni besimtarë ndaj Zotërave tuaj!” (Kur'ani, XXXVIII, 7) dhe “Dhe po të mos të të bënim të tërin të fortë ti do të mundeshe thuaja të lakoje pak ndaj tyre” (Kur'ani, XVII, 74 dhe “Të cilët donin që ti të lëshosh pe, që edhe ata të lëshonin pe.” (Kur'ani, LXVIII, 9).
    • Të mirat që përfituan shiitët nga halifati i Aliut



      Gjatë katër vjetëve dhe nëntë muajve të halifatit të tij, Aliu nuk qe në gjendje të eliminonte kushtet e çrregulluara të cilat mbizotëronin në gjithë botën islamike, por ai pati sukses në tri mënyra:
      1. Si rezultat i mënyrës së jetesës së tij të drejtë dhe të mbarë ai zbuloi edhe një herë bukurinë dhe tërheqshmërinë e mënyrës së jetës së Pejgamberit të Shenjtë, sidomos për brezat e rinj. Në kundërshtim me madhështinë imperiale të Muavijut, ai jetonte në thjeshtësi dhe në varfëri si njerëzit më të varfër.56 Ai kurrë nuk i favorizonte miqte ose kushërinjtë dhe familjen e tij më shumë se të tjerët,57 as që ndonjëherë parapëlqente pasurinë më shumë sesa varfërinë ose forcën brutale sesa dobësinë.
      2. Përkundër vështirësive të pavolitshme dhe të mundimshme të cilat ia merrnin kohën, ai la prapa ndër komunitetin islamik thesar të vlefshëm të shkencave të vërteta hyjnore dhe disiplinat intelektuale islamike.58 Gati njëmbëdhjetë mijë proverba të tij dhe fjalë të urta të shkurtra janë shënuar mbi tema të ndryshme intelektuale, fetare dhe shoqërore.59 Në bisedat dhe fjalimet e tij ai parashtronte shkencat më madhështore islamike në një mënyrë më elegante dhe të rrjedhshme. Ai themeloi gramatikën e arabishtes dhe vuri bazat për letërsinë arabe.60
      Ai ishte i pari në Islam i cili gërmoi drejtpërsëdrejti në çështjet e metafizikës (falsafah-i ilahi) në një mënyrë që kombinon rigorozitetin intelektual dhe demonstrimin logjik. Ai bisedonte për problemet të cilat kurrë nuk ishin paraqitur përpara në këtë mënyrë ndër metafizikantët e botës.61 Për më tepër, ai i ishte kushtuar aq shumë metafizikës dhe gnosës, saqë edhe në flakën e betejës ai do të vijonte bisedë intelektuale dhe do të bisedonte për çështje metafizike.62
      3. Ai ushtroi një numër të madh shkollarësh dhe dijetarësh islamikë, në mesin e të cilëve gjenden disa asketë dhe gnosistë të cilët ishin gjyshërit e sufistëve, njerëz të tillë si Uvajs al-Karani, Kumajl al-Nakhai, Majtham al-Tamari dhe Rashid al-Hajdari. Këta njerëz janë njohur nga sufistët e mëvonshëm si themelues të gnosës në Islam. Të tjerët nga nxënësit e tij u bënë mësuesit e parë të jurisprudencës, të teologjisë, të komentimeve dhe të recitimeve kur'anore.63


      56. Muruxh al-dhahab, vëll. II, f. 431; Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f. 181.
      57. Abu’l-Fida, vëll. I, f. 182; Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, f. 181.
      58. Nahxh al-balaghah dhe hadithet në librat e sunitëve dhe të shiitëve.
      59 -du. Kitab al-ghuhur va’’l rar nga Amidi, Sidon, 1349.
      60. Vepra të tilla si Nahv (gramatikë) nga Sujuti, Teheran, 1281, vëll. II; Ibn Abi’l-Hadid, vëll, I, f. 6.
      61. Shih Nahxh al-balaghah.
      62. Në mes të luftës në betejen e Xhamalit, një beduin e pyeti Aliun: “O, komandant i besimtarëve! Ju thoni Zoti është një?” Njerëzit e sulmuan nga të dyja anët dhe thanë: “A nuk shihni se Aliu është i mërzitur dhe se mendja e tij është e zënë me aq shumë gjëra të ndryshme? Pse hyn në bisedë me të?” Aliu u tha shokëve të tij: “Lereni këtë njeri rahat. Qëllimi im i luftës me këta njerëz nuk është asgjë tjetër pos të sqarojmë doktrinat e vërteta dhe qëllimin e religjionit.” Atëherë ai filloi t’i përgjigjej beduinit. Bihar al-anvar, vëll. II, f. 65.
      63. Ibn Abi’l-Hadid, vëll. I, ff. 6-9.
    • Transferimi i halifatit të Muavijut dhe shndërrimi i tij në monarki të trashëgueshme



      Pas vdekjes së Aliut, halif u bë i biri, Hasan ibën Aliu, i cili njihet nga shiizmi si Imami i tyre i dytë. Ky përcaktim u bë sipas dëshirës së fundit dhe testamentit të Aliut dhe po ashtu me besnikërinë e komunitetit që tregoi ndaj Hasanit. Por Muaviju nuk mbeti i qetë para kësaj ngjarjeje. Ai marshoi me armatën e tij drejt Irakut, i cili atëherë ishte kryeqyteti i halifatit, dhe filloi të zhvillojë luftë kundër Hasanit.
      Me anë të intrigave të ndryshme dhe duke paguar shuma të mëdha të hollash, Muaviju qe në gjendje t’i korruptonte gradualisht ndihmësit dhe gjeneralët e Hasanit. Më në fund qe në gjendje ta detyronte Hasanin t’ia dorëzonte halifatin atij në mënyrë që t’i ikte gjakderdhjes dhe të shpallte paqe.64 Hasani ia dorëzoi halifatin Muavijut me kusht që halifati t’i kthehej atij pas vdekjes së Muavijut dhe që të mos u bëhej kurrfarë dëmi ithtarëve të tij.65
      Në vitin 40/661, Muaviju më në fund mori në duar të veta halifatin. Ai atëherë u nis menjëherë për Irak dhe në një fjalim mbajtur para popullit të atij vendi tha: “Unë nuk luftova kundër jush për hir të lutjeve të agjërimit. Këto vepra ju mund t’i kryeni vetë. Ajo që unë desha të përmbushja ishte të sundoja mbi juve dhe këtë qëllim e kam arritur.” Ai po ashtu tha: “Marrëveshjen që e kam bërë me Hasanin është e pavlefshme dhe shterpë. Atë unë e shkeli me këmbë.”66 Me këtë deklaratë Muaviju ua bëri popullit të ditur karakterin e vërtetë të qeverisë së tij dhe nxori në shesh natyrën e programit që kishte në mendje.
      Në deklaratën e tij ai tregoi se do ta ndante religjionin nga politika dhe se nuk do të jepte kurrfarë garancish sa u përket detyrave dhe rregullave të religjionit. Ai do të shpenzonte gjithë forcën e tij për ta ruajtur dhe mbajtur të gjallë pushtetin e tij vetjak, pa marrë parasysh sa mund të kushtonte. Është e qartë se një qeveri e një natyre të tillë është më shumë formë e një sulltanati dhe monarkie sesa halifat dhe zëvendës i Pejgamberit të Zotit në kuptimin tradicional islamik. Për këtë arsye disa që ishin pranuar në oborrin e tij i drejtoheshin si “mbret”.67 Ai vetë në disa tubime private interpretonte qeverinë e tij si monarki,68 ndërsa publikisht gjithmonë e paraqiste veten si halif.
      Natyrisht, çdo monarki që mbështetet mbi forcën bart me vete në mënyrë të nënkuptueshme parimin e trashëgimisë. Muaviju, gjithashtu, më në fund e kuptoi këtë fakt dhe e zgjodhi të birin, Jazidin, i cili ishte një i ri i shkujdesur pa personalitet, aspak religjioz,69 si “princ i kurorëzuar” dhe trashëgimtar i tij. Ky akt ishte shkak i shumë ngjarjeve të dhembshme në të ardhmen. Muaviju kishte treguar që përpara se do të refuzonte të lejonte Hasan ibën Aliut të trashëgonte atë si halif dhe se kishte në mendje diçka tjetër. Prandaj kishte shkaktuar që të vritej Hasani me helmim,70 duke përgatitur kështu rrugën për të birin, Jazidin.