Mistikët Sufij

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Mistikët Sufij

      El Hallaxhi


      El Hallaxhi (ebu Maxhid el-Husejn bin Mensur bin Muhammed el-Bejdavi në literaturën persiane i njohur si Mensur)ka qenë mistik dhe mendimtar islamik i cili ka mësuar në gjuhën arabe.Është lindur në Persi në et-Tur afër Baide-s në verilindje të Shirazit në viti 244.H,atëbotë Baida ishte krejtësisht e arabizuar;gramatilogu i shquar Sibevejhi i lindur atje në mesin e Harithijja Jamani.Babai i Hallaxhit,me zeje lënurës i leshit,e kishte quajtur të birin lënurës(ngase në gjuhën arabe hallaxh do të thotë lënurës).Ai e kishte sjell në Vasit,qytet arab i Hanbelitëve me pakicë shiite. Vasiti kishte shkollë të mirë ndërsa mësimi i Kur'anit nënkuptohej vetvetiu. Në këtë shkollë el-Hallaxhi u bë hafëz,duke synuar ta ''përbrendësojë" recitimin e tij të Kur'anit ashtu që "besmel-la" e tij të mund të bëhet ""kun"i tij,d.m.th.,të përmendurit e tij e Zotit ka mundur të bashkohet me vullnetin krijues të Tij.

      Kështu i filloi kërkimet e tij mistike.U bë nxënës i Sehl bin Abdullahu nga Tustari (themeluesi i shkollës selamijje) të cilin e braktisi për t'u vendosur në Basra ku mori veshjen sufiste (hirka) nga Amr bin Uthman Mekki.U martua me Umm el-Husejn.Ishte kjo martesë monograme e pa luhatur gjatë gjithë jetës së tij.Ata i patën tre djem.Umm el-Husejn tanimë e kishte një vajzë nga martesa e parë me sufiun ebu Jakub Akta Karnabai.Karnaba'itët (benu el-Amma nga Nehr Tiri),ishin ithtarët e beni Mugjashit (fisi Temim) dhe mbështetje politike e kryengritjes Zang të cilën e kishin organizuar robërit e Basrës kundër halifatit abasid nën udhëheqjen - siç supozohet - të një alidi (Zeidi).I tillë ishte fillimi i kontakteve të Hallaxhit me shi'itët revolucionarë,kontakte të pranuar në termet teknikë të apologjetëve të tij.El-Hallaxhi,në të vërtetë mbete gjithnjë sunit i interesuar për asketizëm të mundimshëm në respektimin e agjërimeve të ramazanit,ndërsa gjatë qëndrimit në Mekë dhe ritit të vizitës (umra) në heshteje të plotë dëgjonte Zotin përmbrenda.

      Kur u kthye në Tustar, e Braktisi hërkën për t'i drejtuar një porosi të Zotit mashtuesve,shkrimtarëve dhe poblicistëve,shumica e të cilëve kanë qenë të ngathtë dhe të dyshimtë.Disa prej tyre nga familjet e vezirëve e dëgjonin duke u bërë miq të tij (sunitët Kunna'ij,ibni Vehab dhe ibni Naubaht)-duke e treguar si magjistar ose si mashtrues.Miqëtë nga Basra e nxitën të vazhdojë misionin e tij apologjetik në mesin e arabëve të Horosanit të kolonizuar dhe në mesin e komuniteteve (ribat)të muxhahidinëve.Pas pesë vjetësh el=Hallaxhi kthehet në Tustar dhe me ndihmën e Hamd Kunna'ijjit vendoset në mesin e punëtorëve të Tustarit,paralagje e Bagdadit,të cilët po e punonin mbulesën për Qabe(kisva),në Dar et-Tiraz,shtëpi në të cilën kultivohej stili i lartë i qepjes dhe qëndisjes.Pastaj vjen haxhi i dytë dhe misioni i dytë në Horosan dhe Turkmenistan(deri të Masin-Turfani) më një lloj qëllimi apokalipik (kërkim të srehimoreve Talakanijja,më pas të quajtura Ensar el-Mehdi).

      Pas kësaj u nis në haxhin e tij të fundit;ditën e Arefatiti vendosi që në vakfi të jetë zëvendës për viktimë(dhebiha).pikërisht siç supozojnë disa shi'itë për Martirin nga Qerbelaja si viktimë e Madhe(dhebiha 'udhma).Me t'u kthyer në Bagdad,ai filloi mënyrën e pazakontë të bisedës nepër rrugë lidhur me dëshirën e tij për të vdekur si viktimë sipas Ligjit për hir të Ligjit(kunu entum muxhahidun,ve ene shehid).Ditëve të fundit të halifatit të Mu'tahididit u shpall vendimi i gjygjit (fetva) kundër el-Hallaxhit për shkak të mënyrëse së tij të çuditshme të shprehjes së dashurisë ndaj Zotit me flijim të jetës,nga ana e ghykatësit zahirit ibni Davudi autorit të antologjisë për dashurinë e pastër (kitab el - Zehra). Mirëpo, gjykatësi tjetër ibni Surejxhi,përndryshe shafi'it,e shpëtoi duke deklaruar se shprehja mistike nuk mund të gjykohet në baza juridike.Thuhet se Hallaxhi një ditë i kishte deklaruar fjalët e njohura ene el-Hakk (Unë jam e Vërteta Krijuese),një lloj britme esktalogjike në Kur'anin e Shenjtë (të quajtur sijah bi el-Hakk)."Blasfemi",deklaruan gjykatësit.Vetë el-Halaxhi këtë e sqaronte me vargjet vijuese:

      "Ah! Fshehtësia e zemrës sime është aq fisnike,
      sa është e paarritshme për të gjitha qeniet e gjalla..."
    • Pasi që ishte ngatërruar në komplotin sufist të halifit ibni el-Mu'tezz,el - Hallaxhi u gjykua,mirëpo mbeti i fshehur në Susa afër varrit të profetit Daniel,"shpallësit të Ditës së fundit";u arrestua më 301.H.Gjykimi i parë në kohën e Ali bin Isait,"vezirit më të mirë" u ndërpre,me ndikimin e ibni Surejxhit dhe el-Hallaxhi qëndroi si i burgosur në pallatin mbretëror thuaja tetë vjet e tetë muaj;duke u frikuar nga ndikimi i Hallaxhit në oborrin e halifit Muktedir, dy prijës shi'itë,Vekil ibni Rauf Naubahti dhe rivali i tij Shallmagani,arritën ta bindin vezirin Hamid bin el-Abbasin, përmes ndimësve të tyre finaciarë që sërish ta iniciojë procesin gjyqësor në bazë të dy akuzave.Sipasë të parës,ai ishte agjent keramit i Fatimidëve.Në të vërtetë,Hallaxhi - në baza intelekuale,por jo edhe në ato politike - e ndante mendimin fatimid mbi rëndësinë apokaliptike të vitit 290 pas Hixhres,ngase në alfabetin ezoterik 290 nënkupton "Merjem" ose "Fatir".

      Në pikën e dytë të akuzës thuhej se Hallaxhi me kryengritësit keramitë predikonte rrënimin e Qabes dhe Mekës. Fakti që Hallaxhi - gjatë qëndrimit në Mekë - i kishte shkruar nxënësit të tij Shakirit "rrënoje Qabën tënde", e që në aspektin ezoterik do të nënkuptonte"Flijoje jetën tënde në interes të islamit siç kam bërë edhe unë". Kadiu ebu Omer Hammadi ,malikit,insistonte në atë që kjo letër alegorik duhet të kuptohet vetëm në kuptim negativ.Dhe el-Hallaxhi u dënua me vdekje dhe u "vu në kryq"me 24 Dhul-Ka'de të vitit 309.H,26 mars 922(kalendar gerorgian).Është interesant se ky vit 309 sipas Kur'anit është vit i "Zgjimit të Shtatë të Fjeturve"(18:25)të cilët propagandistët ismailitë fatimiditë e festonin si vitin e paraqitjes së Mehdiut nga shpella sekrete (mirëpo nxënësit e el-Hallaxhit këtë vit e sqaronin në mënyrë mistike).

      Kryqëzimin e el - Hallaxhit sufijët sunitë e konsideronin si shenjtërinë më të madhe(mi'raxh),ndërsa shumë deklarata të bukura i përshkruhen el-Hallaxhit gjersa ndodhej i mbërthyer në kryq.Nasr Kushuri,nëpunës i lartë,publikisht nbante rroba të zeza me lejen e mbretëreshës - nënë, Shagab. Disa dëshmitarë sufij,Kannadi dhe Shibli,vdekjen e tij e kuptuan si shenjë të thirrjes më të shenjtë.

      Më vritni,shokët e mi besnikë,
      ngase në vdekjen time është jeta ime!
      vdekja ime është (ri)ngjallje,
      ndërsa Jeta ime është vdekja ime!
    • Ndonëse pas vitit 309 .H është shpallur se el-Hallaxhi është dënuar me vendim unanim (ixhma') të juristëve (fukaha'),megjithatë një gjykatës i respektuar dhe mik i tij, ibni 'Ata, kishte qenë kundër këtij dënimi prandaj për këtë arsye ishte vrarë.Vdekja e ibni 'Ata-s e anuloi të ashtuquajturën ixhma'.Kujtimi i el-Hallaxhit u përhap gradualisht duke e fshirë njollën e emri i tij.Shafi'iu ibni el-Muslim,që në ditën e parë kur ishte emëruar vezir,ishte parë në vendin ku ishte mbërthyer në kryq el-Hallaxhi (maslih el-Hallaxh) duke u lutur - duke e bërë kështu aktin e qetë të rehabilitimit.Sufijtë e mbajtën besimin e tij (akide) si moto në shkrimet e tyre ezoterike (d.m.th..,Kilabadi dhe Kushejri) dhe ata emrin e tij "e inkudruan" në zinxhirin ezoterik të dëshmimit (isnad) (me miqët e tij Shiblin dhe Nasrabadin).

      Feriududdin Attari e lëvdëronte martinizimin e el-Hallaxhit si "kulminacion" të sufizmit, ndërsa piktori i shquar Behzad e kishte pikuruar pamjen e martinizimit për Baikarin në Herat. Filozofët e pavarur musliman, Bakli, Mantiku, ebu Hajjan Tevhidi dhe ebu el-Hasan Dejlemi, e pasuan origjinalitetin metafizik të përvojës intelektuale të el-Hallaxhit. Përkundër kundërshtarëve të tij të cilët e vendosnin në mesin e atyre që e pranojnë unitetin erzistecial (vahdet el-vuxhud) është argumentuar se el-Hallaxhi është dëshmuar si përfaqësues i unitetit kognitiv (vahde esh-shuhud).

      Abdulkadir Xhejlani,Ruzbehan Bakli dhe Fahrudin Farisi kanë dhënë sqarime bindëse dhe komentime të doktrinës mbi Unitetin përkundër inteligjencës së shkollës së ibni Arebiut, Xhelaludin Rumiut,ndërsa pas tij edhe mistikët e shquar të Indisë Semnani,Ali Hamadani,Mahdumi Gahanijan,Gisudarazi,Ahmed Sirhundi dhe Bedili mendonin se el-Hallaxhi ka besuar në unitetin njohjës (shuhudi).

      El-Hallaxhi jetën e vet e përfundoi në kryq.Literatuara e mëvonshme sufiste e ka quajtur martir të posaçëm mistik i cili jetën e vet e dha,si apostull i vërtetë i Dashurisë Hyjnore, për hir të dashurisë ndaj Zotit. Çastin e tij të vdekjes historianët e literaturës sufiste e quajnë kohë e themelimit të "religjionit mistik të kryqit", mirëpo ji që në mënyrën direkte apo indirekte të aludojë në krishterim,por për ta shënuar vazhdimin e zgjatjes së "luftës për ekzistencë të një fenomeni të posaçëm fetar në traditën globale fetare islame,fenomenit i cili quhet sufizëm,dhe që të bëjë qartë me dije se rruga e gnozës sufiste edhe në shekujt e ardhshëm do të vërtetohet në shenjë të "religjonit të vuajtjes" për çka dëshmon qartë edhe vetë Hallaxhi në vargjet e tij.

      Dashuria mistike të cilin el-Hallaxhi e ka imponuar si shpërblim kurcial i të gjithë përpjekjes mistike,nuk është gjendja pasive e shpirtit mistik, por shprehë ndërthurjen e gjallë, dinamike dhe të pakëputur të dy realiteteve;atij të të dashuruarit mistik dhe të Dashnorit të përhershëm mistik.Kërkimi i ndërsjellë i dashurisë njerëzore dhe hyjnore paraqet luftën më vendimtare për jetë dhe vdekje,grindje në të cilën rregullisht një nga dy dashuritë e përmenduara vdes dhe në cilën, sipas kësaj,një nga dy realitete duhet tl zhduket,mirëpo ajo që është realitet-shkak, ose ajo e cila është Realitet i vetëm,i amshueshëm mbinjerëzor.

      El-Hallaxhi gjithnjë synon ta tregojë dëshirën që dashuria hyjnore duhet të dominojë, e me të edhe Realiteti hyjnor, ngase dashuria hyjnore jep vetëm këso fryte, gjersa fryti tjetër dhe rezultati fetar vie me fuqinë e dashurisë satanike e cila synon që realiteti - arsyeja të dominojë në botë dhe që dashuria të zgjatë si marrëzi e pafund e botës, dhe jo si konpensim për mallkim dhe vuajtje pa të cilat nuk mund të ketë transubstancion mistik. Dhe Realiteti,në të vërtetë,deklaron el - Hallaxhi, kulmin e dashurisë së vet ndaj mistikut e shprehë në mënyrën e synimit që Fytyrën e vet ta bëjë argument të dashurisë hyjnore ndaj të dashuruarit mistik.
    • Hz.BAJAZID BESTAMI k.s.

      Bejazid Bistami k.s. ka qenë musliman persian pararendësit e cilit kanë qenë zaroasterianë.Në rini ishte jurist dhe konsiderohej ndër (as'hab er-re'j),ithtarët e ebu Hanife-s,mirëpo më pas i ishte përkushtuar sufizmit. Mësuesi i tij misticizmit ka qenë Kurdi.thuhet se është shoqëruar me mistikun Aliun e Sindit i cili ia kishte mësuar parimet e shuarjes në bashkim (fena fi et-tevhid),ndërsa,nga ana e tij,Bejazidi ia kishte mësuar principin e monoteizmit siç është shprehur në kaptinat e Kur'anit,Fatiha dhe Ihlas.E njhte mirë praktikën induse të "ndaljes së frymëmarrjes" të cilën e ka përshkruar si adhurim gnoztik të Zotit.

      Tridhjetë vjet Bejazidi kishte bredhur nëpër shkretëtirat siriane,duke shkuar një jetë të asketizmit të skajshëm - me pak gjumë,ushqim dhe ujë.Njëherë kishte deklaruar që mistiku mund ta arrijë qëllimin e vet përmes verbërisë, shurdhërisë dhe memecërisë.

      Mendohet se ka qenë tejet konsekuent në pikëpamjen e kërkesave të islamit dhe nuk lejonte asnjë lëshim sado i vogël qoftë ai.

      Në deklartat e Bajazidit vërejmë një tendecë të dukshme ndaj monizmit.Ai synonte ta arrinte unitetin e Zoti përmes procesit të privimit (texhrid) përderisa të mos lirohet nga të gjitha atributet e veta dhe gjersa të mos e përjetojë vetën si dhe të tjerët të zhytur në Një.Në këtë gjendje të bashkimit ai e ka shprehur përvojën e vet që të kujtoj ene el Hakk ("Unë jam e Vërteta e Krijuesit") të Hallaxhit. "Kam shkuar nga Zoti kah Zoti gjersa Ai nuk ka klithur nga unë në mua'),ti Unë'."Më madhëro! Sa e mrekullushme është madhëria ime!" "Kur të dal nga 'vetja' e gjej dashnorin dhe të dashurën si një,ngase në botën e mendjes gjithçka është një." "Dymbëdhjetë vjet kam vepruar ndaj shpirtit tim siç bën farkëtari me materialin e vet;e kam skuqur dhe goditur gradualisht në zjarrin e vuajtjes me çekanin e fajësisë(melame)gjersa shpirti im nul u bë pasqyrë.Plot pesë vjet ia kam kushtuar latimit të kësaj pasqyre me mënyra të ndryshme të praktikës religjioze.Një vjet e vështrova veten dhe zbulova një rrip të mosbesimit (dhu en-nar) rreth shkretisë sime.

      Pesë vitet e ardhshme jam përpjekur të eliminoi këtë shokë (rrip) derisa nuk zbulova fenë time të vërtetë.atëherë zbulova se të gjithë ishin të vdekur para syve të mi,dhe se vetëm Zoti ishte i Gjallë.Çka është Arshi? Ai jam unë.Çka është Froni (kursi)? Ai jam unë.Çka janë Pllakëza dhe Penda? Ato jam unë.Çka janë profetët Ibrahimi, Musai dhe Muhammedi? Ata jam unë.Duke e sqaruar këtë më tej,ka vërejtur se,sa herë që i ndarë nga Zoti,heton se gjithçka që ekziston,është Zot. Negativizmi i tij (texhrid) e ilustron citatin vijues:"Asgjë nuk është më e mirë për njeriun se të jetë pa asgjë;pa asketizëm,pa teori dhe pa praktikë.Kur është pa asgjë,ai është me gjithçka.
    • Mistiku duhet të ndodhet në hapësirën ku nuk ekziston as e mira as e keqja;e mira dhe e keqja i përkasin botës reale;në prezencë të unitetot nuk ekziston urdhri(emr) as ndalesa (nehj).Bejazidi është i pari nga sufijtë i cili ka ofruar një përshkrim të hollësishëm të përvojës së vet mistike dhe e ka quajtur atë ngritje, lartësim(mi'raxh) praktikë të cilën më pas e kanë pasuar ibni Arabiu dhe të tjerët.Ja disa fragmente nga dëshmimi siç e ka dhënë Attari në veprën e tij Tedhkire.

      "Kur e arrita gjendjen e mosinteresimit (istigna) ndaj gjësendeve të kësaaj bote dhe u ndruçova me dritën e Zotit,mu shpallën disa mistere.Përmes Zotit e shikova veten dhe vërejta se drita ime ishte krejtësisht e errët në raport me dritën Hyjnore,se madhësia ime në të vërtetë ishte vogëlsi.Atje gjithçka ishte e pastër,këtu gjithçka e errët.Kur shikova serish,hetova se drita ime ishte në dritën e Tij,madhësia ime në madhështinë e Tij dhe se kam bërë me pushtetin e Tij gjithçka që kam bërë në jetë.Drita e Tij ma ndriti zemrën time dhe unë zbulova se në të vërtetë tërë kohën kisha menduar se unë jam ai që adhuroja.

      Ndjehesha i hutuar dhe e kuptova:Gjithçka që ekziston është Unë,dhe nuk është jo-Unë...Kam shikuar nga Zoti në drejtim të Zotit dhe e shikova Atë si realitet të vetëm.Mbeta në këtë gjendje shumë gjatë,braktisa të gjitha përpjekjet dhe tërë diturinë e fituar.Mëshira e Zotit filloi të derdhej mbi mua dhe unë e arrita njohjen e amshueshëm (ezelin).E kuptova se të gjitha gjërat mbështeten te Zoti.Pastaj mora krah dhe fillova të fluturoj nepër ajër dhe shikova gjëra të mrekullueshme dhe të mahnitshme.Kur e vërejti dobësinë time,Ai më forcoi me fuqinë e Vet dhe vendosi kurorën e lavdisë në kokën time.

      Pastaj para meje u hap porta e alesë së vetësisë Hyjnore(tevhid);mbeta në gjendje melekut gjersa nuk u zhdukën aspektet e dukshëm dhe të padukshëm të vetësisë sime.Portat u hapën në errësirën e zemrës sime dhe fitova gjuhë bindëse retorike për shprehjen e tevhidit dhe texhridit (vetësia Abstrakte).Tani,gjuha ime vinte nga Zoti,zemra ime e ndjente vezullimin e dritës së Tij,ndërsa sytë e mi reflektonin krijimin e Tij.Unë flisja pëemes Tij dhe shrehesha përmes pushtetit të Tij,u bëra i amshueshëm dhe i pavdekshëm;kur e arrita këtë nivel gjestet e mia dhe adhurimi im u bënë të amshueshëm.Gjuha ime u bë gjuha e unitetit (tevhid) ndërsa shpirti im,shpirti i abstrasionit (texhrid).Ai e lëvizte gjuhën time,ndërsa roli im ishte vetëm rol i interpretuesit;ai që fliste në realitet ishte Ai dhe jo unë.
      Shpirti im kishte kaluar nepër gjithë botën e padukshme.Parajsa dhe ferri u shfaqen por ai nuk ia vuri veshin atyre.

      Kaloi nepër sfera të ndyshme ku takoi shpirtrat e profetëve.Kur e arrit sferën e shpirtit të Muhammedit shikoi miliona lumenj të zjarrët pa fund dhe mijra perde të dritës.Sikur të futesha në to do të digjesha.E humba ndjenjën për shkak të frikës dhe devotshmërisë.U përpoqa t'i shikoj litarët e tendës së Muhammedit,por nuk ia doli përderisa nuk arrita Zotin.Secili mund ta arrijë Zotin në pajtim me dritën e vet,ngase Zoti ndodhet në gjithçka; mirëpo, Muhammedi kishte zënë vend të posaçëm;krejtë gjersa nuk e kalon luginën e tevhidit, njeriu nuk mund të arrijë në luginën e Muhamedit ndonëse në të vërtetë,të dy luginat janë njësoj.
    • Shejh Abdulkadir Xhejlani k.s.(470-561/1077-1166) është lindur kur në perendorinë e madhe muslimane sundonte selxhuku Melikshah(465-485.H).Kjo periudhë është e njohur për mecenatin e oborrit ndaj shkencës;Nidhamul Mulk e kishte themeluar Universitetin e madh Nidhamijje në Bagdad.Mirëpo pas vdekjes së Melikshahut (485.H),lufta për trashëgimtarin e tij kishte nxitur anarki dhe kishte shkaktuar trazira në vend.Në vitin 513.H.Sanxhari arriti ta sigurojë fronin dhe të kurorëzohet në Bagdad;pas vdekjes së tij 522.H,sërisht shpërthyen po ato anarki dhe trazira. Luftërat e vazhdueshme ndërmjet palëve të ndyshëm të Selxhukëve e shkatruan paqen dhe sigurinë e mbretërisë.

      Mirëpo,dy ngjarje nga kjo kohë e tërheqin posaçërisht vëmendjen tonë,ngase kanë kontribuar shumë për shkatërrimin e strukturës shoqërore dhe politike të muslimanve të kësaj periudhe.E para ka qenë krijimi dhe zgjerimi gradual i grupit të quajtur Assasinët nën udhëheqjen e Hasan bin Sabbahut;mijëra njerëz,pleq e të rinj ranë nga kamat e këtyre fanatikëve.

      Ngjarja e dytë ka qenë fillimi i luftrave të kryqëzatave.Lufta e parë e kryqëzatave ka zgjatur prej vitii 488 deri 493.H.Hordhitë krishtere arritën ta pushtojnë Jerusalemin në vitin 493.H1099,duke vrarë mijëra musliman dhe hebrejë të pafajshëm.Lajmet mbi fatëkeqësinë dhe rredhët e mëdha të ikanakëve arritën deri në Bagdad ku populli kërkonte hakmarrje.Mirëpo,sundimtarët selxhukas ishin tejet të zënë me luftërat ndërmjet vete për t'u interesuar për ndonjë luftë me krishterët.Pushtuesit krishterë njëkohësisht luftoni dhe plaqkitnin.Jeta ishte bërë e pasigurt dhe nuk kishte qetësi as siguri.

      Në këto rrethana ,në Bagdad jetonte shejh Abdulkadëri k.s.- këtu kishte arritur nga Xhejlani i largët.Shumë inteligjent,çfarë ishte,menjëherë e kuptoi çfarë sistemi të edukimit duhet ofruar.U bë nxënës i sufiut,Hammadit të shenjtë,nënpërkujdesjen shpirtërore të cilit arriti dituri të madhe lidhur me doktrinën sufiste.Njëmbëdhjetë vjet i kaloi i larguar tërrësisht nga punët e përbotshme.Pas kësaj periudhe të izolimit dhe disiplinës shpirtërore,kthehet në Bagdad dhe pranon të shërbejë si predikues i popullit për atë që vetë e quante"urdhër të brendshëm".Studentët dhe populli filluan të tubohen rreth tij në numër të madh dhe për një kohë të shkurtër supozimet prej të cilave e kishte filluar doktrinën e vet u përhapën dhe u shtuan.

      Martohet në moshën pesëdhjetë e një vjeqar,ndërsa kalon nga kjo botë ende pa i mbushur nëtëdhjetë e një vjet.Kishte pamje të pëlqyeshme dhe ishte shumë elokuent,andaj nuk është çudi që kishte shumë ndikim në popull;qëndron në ballë të mistikëve(sufijve) muslimanë të të gjitha kohëve dhe është themelues(Piri) i shkollës sufiste Kaderijje,të cilës i përket një numër i madh sufijsh të botës muslimane.

      Fetuh el Gajb (Shpalljet e të padukshmes),përmbledhje e tetëdhjetë bisedash të cilat i kishte deklaruar në rase të ndyshëm,tregon konditat e pasigurta të asaj kohe.Në të thuash në çdo fjalim ai pohon që shkatërrimi dhe jo stabiliteti shoqëror janë rezultati i pikëpamjes krejtësisht materialiste ndaj jetës;përmirësimi i vërtetë është rezultat i zhvillimit harmonik të individit nevojat materiale dhe ato shpirtërore të cilit duhet të jenë në vend të parë.

      Mirëpo,si përgjigje për materializmin dominues,ai e tepron me potencimin e vlerave religjioze,në diskutimin e pesëdhjetë e katër,për shembull,ai njerëzve përgjithësisht u këshillon ta pranojnë qëndrimin e indiferecës së përsosur dhe të plotë ndaj botës,të asgjësojnë dëshirat dhe ambiciet e të gjitha llojeve.Për ta arritur këtë indeferntizëm në këtë jetë dhe për të qenë e panjollosur,e pastër dhe e plotë,çdo individ duhet të mohojë të gjitha gjërat nga zemra e vet duke kultivuar kënaqësinë në heqje dorë,ta pranojë varfërinë dhe skamjen kështu që në zemrën e tij të mos mbesin mandje as aq kënaqësi,sa ujë nxjerr nga hurma dhe shkëmbi.
    • Në pikëpamjen e vullnetit të lirë,ai e pranon qëndrimin e determinizmit,ndonëse herë here synon të tejkalojë skajshmëritë e pozicionit deteminist duke preferuar atë që ka qenë e njohur në qarqet skolastike muslimane si arritje (kesb).Ai deklaron;"Mos e harro pozitën e përpjekjeve njerëzore për të mos rënë viktimë e besimit të deterministëve (Xheberijje)dhe beso që asnjë aksion nuk arrihet pos te Zoti.Mos deklaro që aksionet e njeriut janë caktuar nga dikush tjetër pos nga Zoti,ngase nëse e deklaron këtë bëhesh jobesimtar dhe do të hysh në kategorinë e njerëzve të njohur si in-deterministë(Kaderijj).Më parë duhet të deklarosh se aksionet i përkasin Zotit nga aspekti i kreacionit ndërsa njeriut nga aspekti arritjes (kesb).Mirëpo,në një diskutim të mëvonshëm(të gjashtëmbëdhjetën) ai thekson e mbështetja në kesb është shirk,gjegjësisht të shoqëruarit partener Zotit.Ekziston edhe një verset në Kur'an(37:96) i cili bën fjalë për një epizod të posaçëm nga jeta e Ibrahimit a.s..

      Duke akuzuar idhujtarinë,ai deklaron se të krijuar Zoti sa edhe puna jote (ta'melun).
      Panteistët muslimanë dhe deterministët gjithnjë e shfrytëzojnë këtë verset në favor të diskutimit të tyre gjatë komentimit të ta'melun si "ajo që bëni" në mënyrën të komentimit të drejtë - "ajo që ju krijoni".Shejh Xhejlani k.s. këtu e pason linjën e njëjtë,duke ndrëhyrë për deteminizëm të plotë,ndonëse nuk preferon ndërprerjen e të gjitha aktiviteteve.

      Ekziston edhe një verset tjetër kur'anor në të cilin Zoti thotë:"Hyn në Kopshtin e Parajsës për shkak asaj (veprave) që i ke kryer."(16:32). Këtu teksti pa dyshim thekson se Parajsa është shpërblim për vepra.Mirëpo,pasi që kjo është e papajtueshme me besimin e deterministve,Xhejlani nxiton të shtojë:"Madhëruar qoftë Ai,sa fisnike dhe e mëshirshme prej Tij! Ai i cakton veprat e njerëzve dhe thotë se hyrja e tyre në Parajsë varet nga veprat e tyre,ndërkohë që veprat e tyre për ekzistimin e vet i detyrohen ndihmës dhe mëshirës së Tij.

      E mira dhe e keqja janë dy fryte binjake të pemës;gjithçka është vepër e Zotit,ndonëse të gjitha mëkatet ia përshkruajmë vetes. Ekziston,ndërkaq,çështja mbi durimin e pamerituar të cilit njeriu i vetëdijshëm duhet t'i bindet.Shejh Xhejlani k.s. mendon se qetësia shpirtërore e cila për mistikun është më se e nevojshme nuk mund të konsiderohet komplet nëse nuk është i edukuar në shkollën e vuajtjeve. Shkallën e mos të merituarit,të durimit, sipas tij,e cakton rangu i tij shpirtëror.

      Në këtë aspekt ai citon nga tradita e Pejgamberit të Shenjtë s.a.v.s.:"Ne të dërguarit i jemi nënshtruar një numri të madh sprovash,dhe kjo është në pajtim me rangun".Ajo që është me rëndësi është se duhet t'i përmbahet fort besimit për hir të ngadhënjimit përfundimtar të së mirës ndaj të keqes.Ky ngadhënjim është i mundur jo vetëm në botën tjetër,por edhe në këtë botë.Nëse njeriu ka besim dhe nëse është mirënjohës,këto gjëra do ta shuajnë zjarrin e varfërisë së kësaj bote Njerëzit,sipas Shejhut,mund të ndehen në katër kategori.

      Kategoria e parë i përfshin ata që nuk kanë as gjuhë as zemër.Kjo është numri më i madhë i njerëzve të zakonshëm të cilët nuk brengosen për të vërtetën dhe vritytet dhe bëjnë jetën nën ndikimin e shqisave.Nga njerëzit e tillë duhet larguar pos nëse janë afruar dhe nëse janë ftuar në rrrugë të drejtësisë dhe devotshmërisë. Në këtë rast duhet pasuar gjurmët e ndershme të dërguarve.(Shejh Xhejlani k.s. në shumë udhtime ka folur për rolin e shenjtit mistik,të cilën pas përfundimit të disiplinës së tij shpirtërore dhe arritje së aftësimit në diturinë mistike,e pranon detyrën e vështirë të udhëheqjes së njerëzve në rrugën e Zotit.

      Tipi ideal i mistikut,në sytë e tij,nuk është ai që tërhiqet në vete dhe izolohet,por njeriu i kësaj bote i cili me shembullin e jetës së vet dhe fjalëve të tij do të ndihmojë të paditurit dhe mëkatarët të arrijnë në rrugën e drejtësisë-takva.)Në kategorin e dytë hyjnë njerëzit që kanë gjuhë,por nuk kanë edhe zemër.Këta janë njerëz me arsimim dhe njohuri të lartë,elokuentët të cilët i nxitin të tjerët të jetojnë me drejtësi dhe devocion,ndërsa vetë bëjnë jetë shqisore dhe pa dëgjueshnërisë.
    • Në pikëpamjen e vullnetit të lirë,ai e pranon qëndrimin e determinizmit,ndonëse herë here synon të tejkalojë skajshmëritë e pozicionit deteminist duke preferuar atë që ka qenë e njohur në qarqet skolastike muslimane si arritje (kesb).Ai deklaron;"Mos e harro pozitën e përpjekjeve njerëzore për të mos rënë viktimë e besimit të deterministëve (Xheberijje)dhe beso që asnjë aksion nuk arrihet pos te Zoti.Mos deklaro që aksionet e njeriut janë caktuar nga dikush tjetër pos nga Zoti,ngase nëse e deklaron këtë bëhesh jobesimtar dhe do të hysh në kategorinë e njerëzve të njohur si in-deterministë(Kaderijj).Më parë duhet të deklarosh se aksionet i përkasin Zotit nga aspekti i kreacionit ndërsa njeriut nga aspekti arritjes (kesb).Mirëpo,në një diskutim të mëvonshëm(të gjashtëmbëdhjetën) ai thekson e mbështetja në kesb është shirk,gjegjësisht të shoqëruarit partener Zotit.Ekziston edhe një verset në Kur'an(37:96) i cili bën fjalë për një epizod të posaçëm nga jeta e Ibrahimit a.s..

      Duke akuzuar idhujtarinë,ai deklaron se të krijuar Zoti sa edhe puna jote (ta'melun).
      Panteistët muslimanë dhe deterministët gjithnjë e shfrytëzojnë këtë verset në favor të diskutimit të tyre gjatë komentimit të ta'melun si "ajo që bëni" në mënyrën të komentimit të drejtë - "ajo që ju krijoni".Shejh Xhejlani k.s. këtu e pason linjën e njëjtë, duke ndrëhyrë për deteminizëm të plotë, ndonëse nuk preferon ndërprerjen e të gjitha aktiviteteve.

      Ekziston edhe një verset tjetër kur'anor në të cilin Zoti thotë: "Hyn në Kopshtin e Parajsës për shkak asaj (veprave) që i ke kryer."(16:32). Këtu teksti pa dyshim thekson se Parajsa është shpërblim për vepra.Mirëpo,pasi që kjo është e papajtueshme me besimin e deterministve,Xhejlani nxiton të shtojë:"Madhëruar qoftë Ai, sa fisnike dhe e mëshirshme prej Tij! Ai i cakton veprat e njerëzve dhe thotë se hyrja e tyre në Parajsë varet nga veprat e tyre, ndërkohë që veprat e tyre për ekzistimin e vet i detyrohen ndihmës dhe mëshirës së Tij.

      E mira dhe e keqja janë dy fryte binjake të pemës;gjithçka është vepër e Zotit,ndonëse të gjitha mëkatet ia përshkruajmë vetes. Ekziston,ndërkaq,çështja mbi durimin e pamerituar të cilit njeriu i vetëdijshëm duhet t'i bindet.Shejh Xhejlani k.s. mendon se qetësia shpirtërore e cila për mistikun është më se e nevojshme nuk mund të konsiderohet komplet nëse nuk është i edukuar në shkollën e vuajtjeve. Shkallën e mos të merituarit,të durimit, sipas tij, e cakton rangu i tij shpirtëror.

      Në këtë aspekt ai citon nga tradita e Pejgamberit të Shenjtë s.a.v.s.:"Ne të dërguarit i jemi nënshtruar një numri të madh sprovash,dhe kjo është në pajtim me rangun".Ajo që është me rëndësi është se duhet t'i përmbahet fort besimit për hir të ngadhënjimit përfundimtar të së mirës ndaj të keqes.Ky ngadhënjim është i mundur jo vetëm në botën tjetër,por edhe në këtë botë.Nëse njeriu ka besim dhe nëse është mirënjohës,këto gjëra do ta shuajnë zjarrin e varfërisë së kësaj bote Njerëzit,sipas Shejhut,mund të ndehen në katër kategori.

      Kategoria e parë i përfshin ata që nuk kanë as gjuhë as zemër.Kjo është numri më i madhë i njerëzve të zakonshëm të cilët nuk brengosen për të vërtetën dhe vritytet dhe bëjnë jetën nën ndikimin e shqisave.Nga njerëzit e tillë duhet larguar pos nëse janë afruar dhe nëse janë ftuar në rrrugë të drejtësisë dhe devotshmërisë. Në këtë rast duhet pasuar gjurmët e ndershme të dërguarve.(Shejh Xhejlani k.s. në shumë udhtime ka folur për rolin e shenjtit mistik,të cilën pas përfundimit të disiplinës së tij shpirtërore dhe arritje së aftësimit në diturinë mistike,e pranon detyrën e vështirë të udhëheqjes së njerëzve në rrugën e Zotit.

      Tipi ideal i mistikut,në sytë e tij,nuk është ai që tërhiqet në vete dhe izolohet,por njeriu i kësaj bote i cili me shembullin e jetës së vet dhe fjalëve të tij do të ndihmojë të paditurit dhe mëkatarët të arrijnë në rrugën e drejtësisë-takva.)Në kategorin e dytë hyjnë njerëzit që kanë gjuhë,por nuk kanë edhe zemër.Këta janë njerëz me arsimim dhe njohuri të lartë,elokuentët të cilët i nxitin të tjerët të jetojnë me drejtësi dhe devocion,ndërsa vetë bëjnë jetë shqisore dhe pa dëgjueshmërisë.
    • Fjalët e tyre joshin,por zemrat e tyre janë të zeza.Në kategorinë e tretë bëjnë pjesë njerëzit të vilët kanë zemër por nuk kanë gjuhë.Ata janë besimtarë të ndërgjegjshëm dhe të vërtetë.Janë të vetëdijshëm për të metat dhe devijimet e tyre dhe janë gjithnjë të angazhuar për vetëpastrim. Heshtja dhe izolimi janë më të sigurt për shëndetin e tyre shpirtëror se biseda dhe mendimi me botën.Kategorisë së katërt i përkasin njerëzit të cilët kanë zemër dhe gjuhë.

      Ata e posedojnë njohurinë të Zotit dhe atributeve të Tij dhe janë në gjendje ta arrijnë dhe kuptojnë të Vërtetën më të Lartë.Të pajisur me këtë urtësi dhe vërtetësi,ata i ftojnë njerëzit në rrugën e virtytit dhe drejtësisë dhe kështu bëhen përfaqësues të vërtetë të pejgamberëve.Ata janë në nivelin më të lartë të zhvillimit intelektual të njerëzimit,menjëherë pas profecisë.

      Në raport me gjendjet mistike ai na ofron katër nivele të zhvillimit.Gjendja e parë e devotshmërisë kur njeriu bën jetë në pajtim të plotë me Ligjin fetar, mbështetet tërrësisht te Zoti duke mos kërkuar ndihmë nga njerëzit të zjerë. Gjendja e dytë është gjendja e realiteti e cila është identike me gjendjen e shenjtërisë(vilaje);njeriu i bindet urdhrit të Zotit (emr).Kjo bindje është e dyllojshme.E para,individi synon t'i përmbushë nevojat e veta,por përmbahet nga çfarëdo teprimi dhe shkëlqimi,duke u larguar nga të gjitha mëkatet e dukshme dhe të padukshme. Pastaj,personi i bindet zërit të brendshëm i cili i shfaqet direkt; të gjitha veprimet dhe punët dhe të gjitha raportet i kushtohet Zotit. Gjendja e tretë është rezignacioni kur personi i bindet në tërësi Zotit. Gjendja e katërt është gjendja e privimit (fen)-shenjë e Ebdalëve(unitaristë dhe gnoztikë të pastër.)

      Gjendja e privimit është gjendja unike në të cilën individi e arrin afërsinë e Zotit,prandaj me largimin e dëshirave dhe qëllimeve të veta dhe identifikim me qëllimin kozmik -Zotin.Në këtë gjendje njeriu e kupton se nuk ekziston asgjë tjetër pos Zotit - qëndrim i cili është karakteristik për misticizmin panteist,ndonëse në veprën Futuhul - Gajb nuk gjendet ky gjykim i bashkuar me implikimet e zakonshme metafizike të cilët i hasim, për shembull,te ibni Arebiu dhe ithtarët e tij; kjo është vetëm shprehje e përvojës psikologjike të individit i cili hapëron Rrugën mistike. Njeriu i cili e arrin këtë gjendje fiton fuqi krijuese (tekvin) siç është ajo e Zotit,ndërsa urdhëri i tij që vepra të bëhet (kun),bëhet i vlershëm si edhe ai i zotit.

      Shejh Xhejlani k.s. mendon se intuita mistike i ofron pranuesit njohuri të realiteti të cilin nuk është e mundur ta arrijë me arsye.Jo vetëm kaq;vizioni (keshf) dhe përvoja(mushahede) e tejkalojnë aftësinë mendore të njeriut.Ky manifestim zbulon dy aspekte të Zotit; (a) Lartësimin e Tij (Xhelal) dhe (b) Bukurinë e Tij (Xhemal), ndërsa të dyja kryhen si një në kohë të ndryshme.Mirëpo,në diskutimin e dytë ai i afrohet problemit vërtet në mënyrë empirike, ngase thotë se rruga e vetme e njohjes së Realitetit është vrojtimi i vetvetes(nefs) dhe natyrës (afak).Vetëm me këtë veprim mund të arrijmë deri te koncepti i drejtë për Zotin.

      Duke e miratuar këtë,ai citon vlerësimin e ibni Abbasit shokut të njohur të Pejgamberit të Shenjtë s.a.v.s.: "Çdo gjësend e tregon një atribut apo njërin apo tjetrin atribut të Zotit dhe çdo emër nënkupton njërin prej emrave të Tij.Kështtu me të vërtet je i rrethuar me emrat e Tij,atributet e Tij,veprat e Tij.Ai shfaqet në atributet e Veta,ndërsa fshihet në personalitetin e vet.Personaliteti i Tij është i fshehur në atributet e Tij,ndërsa atributet e Tij janë të fshehur në veprat e Tij.Ai e ka zbuluar diturinë e Vet përmes Vullnetit të Tij,ndërsa Vullneti i Tij shprehet në Aktivitetin e Tij,të përhershëm krijues;e fshehë aftësinë ose shkathtësinë e vet,duke e treguar vetëm kur ka dëshiruar.Zoti është i fshehur në aspektin e vet të gajbit(të padukshmes),ndërsa shfaqet në urtësin dhe pushtetin e Vet.

      Misticizmi, sipas Shejhut,nuk është rezultat i bisedave dhe shqyrtimeve,por e urisë dhe skamjes.Ai për kufizohet në fisnikëri,bindje të pastër,devotshmëri, bashkim të përhershëm me Zotin, lutje, izolim, bartjen e rrobave të leshta, udhëtim dhe varfëri (fakër) e gjithashtu edhe në humanizëm, sinqetitet dhe vërtetësi.
    • Xhunejd Bagdadi ka qenë shumë i thelluar në teologji,jurisprudencë dhe etikë.Sufijtë e të gjitha shkollave e kishin shpallur prijës të doktrinës sufiste.Ai,sipas të gjitha gjasave,ka qenë mistiku i parë i cili kishte deklaruar hapur se njohjen e vet mistike ia detyron Aliut a.s.,ngse Aliu a.s.sipas mendimit të tij,ka poseduar shumë njohuri si ekzoterike ashtu edhe ezoterike ('ilm el-hikme),E kishte studiuar drejtësinë te ebu Thevri dhe ishte shoqëruar me Harith Muhasibin duke shqyrtuar preobleme të ndryshme të sufizmit gjatë shtegtimeve me të.

      Xhunejdi e preferonte principin e durimit (sabr)si antagonizëm i dehjes (sukr).Sipas mendimit të tij dehja është mëkat,për arsye se çrregullon gjendjen normale të mistikut dhe e shpie në humbjen e shëndetit dhe vetëkontrollit. Në lidhje me këtë mund të jetë e mirëseardhur biseda midis Xhunejdit dhe Hallaxhit,kur ky i fundit pasi kishte hequr dorë nga shoqëria e Ali ibni Uthman el-Mekkit kishte ardhur te Xhunejdi për të kërkuar shoqëri; Xhunejdi refuzoi ta pranonte si nxënës për arsye se,siç thotë,ngase shoqërimi me te kërkonte shëndet të cilin ky nuk e posedonte.Hallaxhi ishte përgjigjur:O shejh,durimi dhe dehja janë dy atributet e njeriut, ndërsa njeriu është i mbuluar me Hyjni përderisa atributet e tij të mos shkatërrohen.Xhunejdi ia ktheu;gabim e ke durimi nënkupton qënrueshmërinë e gjendjes shpirtërore në raportin ndaj Zotit,gjersa dehja nënkupton teprimin në kërkim dhe dashuri të skajshme,kurse asnjëra nuk mund të arrihet me përpjekje njerëzore.

      Ky predikim i parimit të durimit e ka bërë Xhunejdin model të sufiut i cili ka qenë i pranueshëm si për mistikët ashtu edhe për teologët dhe kjo është arsyeja përse tek ai hasim preferuesin e Ligjit religjioz(Sheriatin).Askush nuk mund të gjejë ndonjë vërejtje në aspektin e sjelljes së tij (dhahir),që ka qenë në harmoni të plotë me Sheriatin,ose në aspektin e gjendjes së brendshme (batin) e vila assesi nuk dallonte nga parimet themelore të misticizmit.Sipas mendimit të tij vetëm ai mund ta kalojë Rrugën (tarka) i cili shkon me Librin e Zotit (el-Kur'an) në dorën e tij të djathtë dhe Sunnetin e Pejgamberit të Shenjtë s.a.v.s.,në dorën e majtë.Më me dëshirë i vishte rrobat e ulema-s se atë të mistikut edhe përkundër kërkesave të vazhdueshme të nxënësve të tij dhe të tjerëve,duke mos dëshiruar ta zëvendësojë me rrobat e vrazhda prej lesji të mistikëve(hirka).Rruga e vetme e hapur për njerëzit - mendonte ai - është rruga të cilën e ka treasuar Muhammedi a.s.v.s..,ngase njohja e vërtetë dhe e sigurt të cilën Zoti e ka shallur në Kur'an ndërsa të cilën e ka dëshmuar Pejgamberi i Shenjtë a.s.v.s,dhe të tillë çfarë e ka praktikuar në Sunnet.

      Tevhidi sipas Xhunejdit,është ndarja e të amshuarës nga ajo që është krijuar në kohë,ngase Zoti nuk mund të kuptohet me asnjë kategori të ekzistencës sonë të dukshëm.Besimi i vërtetë në bashkim përkufizohet në atë që "njeriu duhet të jetë figurë në duart e Zotit,personalitet të cilit Zoti i urdhëron në pajtim me Gjithëfuqinë e vet.Njeriu duhet të zhytet në detin e vetësisë Hyjnore,i privuar nga vetësia dhe pa shpirt i dehur në realitetin e unitetit të Zotit në një afërsi të vërtetë.Njeriu duhet të jetë i shurdhër për veprimtari dhe ndjenja ngase Zoti e ka mbushur pikërisht me atë që e kërkon prej tij,me një fjalë,gjendja e tij duhet t'i ngjasojë gjendjes së para ekzistencës".Sipas Xhunejdit,përpjekjet e njeriut në kërkimin e së vërtetës përmes historisë njerëzore pikërisht ishin drejtuar nga plotësimi i betimit të cilin njeriu ia ka dhënë Zotit dhe të kthehet në gjendjen në të cilën ka qenë para lindjes.

      Shumica e sufijve panteistë e kanë konsideruar Iblisin mësues të vetin në bashkim dhe refuzimin e tij për t'iu bindur Ademit e kanë konsideruar si dëshmi të respektimit të prerë të unitarizmit.Në bisedën e tij me Iblisin Xhunejdi e kishte kërkuar arsyen e refuzimit të tij dhe kishte marrë po këtë përgjigjr.Mirëpo Xhunejdi nuk u bë "avokat i djallit" si mistikët tjerë panteistë - mandje përkundrazi,ai e thekson gabimin e Iblisit që i është bindur vullnetit të Zotit (meshijje) vetëm për ta thyer urdhërin e tij (emr).Xhunejdi këtë e thotë në këtë mënyrë:"Po gënjen.Sikur të ishte shërbëtor i bindur,nuk do ta refuzonte urdhërin e Tij"- duke e potencuar kështu preras pozicionin monoteist.Sjellja morale është religjiozitet i vërtetë i të jetuarit e cila përkufizohet në bindjen e plotë ndaj urdhrave të Zotit ('ubudijje).Ai e përcakton 'ubudijjen si gjendje në të cilën njeriu e kupton se gjërat i përkasin Zotit,se ai është shkas i ekzistencës dhe qenësisë së tyre dhe se vetëm te Ai do të kthehen.

      Të mbështeturit te Zoti (tevekkul) sipas Xhunejdit,tani e konfirmon lidhjen me Zotin çfarë e ke pasur para se je bërë;ajo nuk përkufizohet në fitim(kesb)as në jo fitim,porse në sjelljen e zemrës tënde në harmoni me premtimin e Zotit.Pendimi përfshin tre nivele; i pari,shprehja e pendimit për aktin e kryer;i dyti,vendimin që kurrë më nuk do të kryejë vepra të tilla;i treti,pastrimi nga të gjitha të metat,mëkatet dhe papastërtitë.
    • Fariuddin Muhammed Nishapuri - Attari k.s.

      Përgjithësisht i njohur si Attar,farmacist apo ai që mbanë parfumeri.Megjthëse pak dihet (me siguri ) për jetën e tij,duket të ketë lindur në vitin 1120 në afërsi të qyteti Nishapur,të Persisë jug-perëndimore(vendi i lindje se Omar Hajjamit).Data e vdekjes së tij nuk është e ditur sigurtë,megjithëse merret si viti 1230 kështu që qi kishte jetuar 110 vjet. Shumica e gjërave që dihen për të janë kryesisht legjenda,bile edhe vdekja e tij nga hordhitë e Xhengis Kanit.Nga kujtimet e tij personale që janë gjetur nepër shkrimet e tij, duket se rininë e tij e kishte kaluar në Meshhed. Sipas Devlatshahut, Attari një ditë po rrinte me miqtë në derën e dyqanit të tij kur u paraqit një dervish. Ai hyri në dyqan,shikoi përreth dhe u mori erë erëzave,mori frymë thellë dhe u bë murid i shejhut të njohur dhe filloi të qante.

      Attari kishte menduar që dervishi po dëshironte që t'i zghonte atyre keqardhje dhe deshi ta përzinte.Por,kur dervishi i tha:"Tani më asgjë nuk më parandalon ta kaloj pragun tënd dhe të përshëndetem me këtë botë.Gjithçka që kam është kjo hërkë e vjetër.Por,unë po qaj shkaku yt o Attar.A mund ta drejtosh zemrën tënde drejt vdekjes dhe t'i lësh të gjitha të mirat që i posedon?" Attari ju përgjigj se shpresonte se do ta përfundonte jetën e vet në varfëri dhe qetësi si një dervish. "Të shohim!"i tha dervishi dhe mandej u shtri e vdiq.Kjo ngjarje i kishte bërë përshtypje të tillë Attarit,sa që ai e lëshoi dyqanin e babit atë çast dhe u bë murid i shejhut të njohur shejh Behauddinit, dhe filloi të studionte teorinë dhe praktikën sufiste.Tridhjetë e nëntë(39) vjet udhëtoi nepër shumë vende,duke vizituar shumë teqe dhe duke grumbulluar shënime të sufinjëve të devotshëm,bashkë me tregimet.

      Mandej u kthye në Nishapur ku e kaloi pjesën tjetër të jetës.Për të thuhet që kishte njohuri të thellë për tesavvufin se sashumë sufijë të kohës së tij.Kishte shkruar rreth dyqindëmijë vargje dhe shumë vepra në prozë.Nga ato veçojmë veprat si:Musibet nama(Libri për telashet),Ilahi nama(Libri për hyjnoren),Esrar nama (Libri i fshehtësive), Divani Attar (Poezia e Attarit), Mantik ut-Tajr (Gjuha e zogjve)dhe Tedhkiret ul-Evlija (Përkujtimi i miqëve të Allahut).Kishte jetuar para Xhelaluddin Rumit. Kur njëri nga sufinjtë e kishin pyetur cili nga këta dy kishte njohuri më të thella,ai u tha: "Rumi fluturoi në lartësin të përsosshmërisë si një shqiponjë, në moment. Attari arriti lartësinë e njejtë gradualisht,me shpejtësinë e një bubrreci". Mevlana ka thënë: "Attari ka qenë ruh personalisht. "Garsin Tasi trasmenton që në vitin 1862 është zbuluar një gur varri jashtë Nishpurit, që ishte i ngritur mes viteve 1469 dhe 1506 (rreth 250 vjet pas vdekjes së Attarit) në të cilin ishin të gdhendura këto fjalë në gjuhën persiane:
      Allahu është i amshueshëm
      Në emër të Allahut Mëshiruesit,Mëshirëbërësit

      Këtu në kopshtin e Edenit të poshtëm,Attari ka ndjerë aromën e njerëzve më të përulur.Kjo është tyrbeja e njeriut të lartësuar,sa që pluhuri nën shputat e tij do të mund të shërbente si surma në sytë e Qiejve.Ky është shejhu i njohur Attar Feriduddin që i kishte evliatë si muridë,njeri i shkëlqyeshëm,fryma e të cilit shërbente si ilaç për këtë botë nga një bjeshkë Kaf (Pra,nga njëra në anën tjetër të botës)deri në tjetërn.Në magazën e tij ku melekët kanë folenë,Qielli është si një shishe me ilaçët aromë limoni. Vendi i Nishapurit do të jetë i njohur deri në Ditën e Gjykomit për hirë të këtij njeriu.Miniera e arit të tij është gjetur në Nishapur, e ai kishte lindur në Zervand, distrikin Gorgana. Në Nishapur kishte jetuar 82 vjet, prej të cilëve 32 kishin kaluar në qetësim.Në vitin 586 sipas hixhrës (1190) u përzu nga shpata e hordhive të cilat pamëshirshëm gjithçka po shkatërronin.Attari kishte vdekur gjatë kohës së Hulagu Kanit,si shehid gjatë masakrës që ishte bërë në atë kohë.Allahu i Madhërishëm e freskoftë shpirtin e tij!Ia shto,Ja Rabbi,meritat e tij!
      Si duket nuk ekziston asnjë statistikë bashëkohore për atë se kur ka vdekur, ku dhe kur është varrosur.....

      Dieser Beitrag wurde bereits 2 mal editiert, zuletzt von ymeri ()

    • Hasan el – Basriu (21/642 – 110/728 )

      Hasani nga Basra i përket grupit të atyre të cilët,ndonëse nuk e kanë parë Profetin Muhammed s.a.v.s.,i kanë takuar shokët e tij(sahabët) dhe shokët e shokëve të tij (Tabi’in).Vetë nuk ka qenë aktiv në politikë,por simpatia e tij ka qenë në anën e imam Hysejnit,i cili kishte luftuar kundër Emevitëve.
      Hasani fliste lidhur ne synimin ndaj botës tjetër,devotshmërinë dhe asketizmin,me ç’rast dominonte elementin i frikës nga Zoti.Në letërn dërguar Omer bin Abdul-Azizit, halifit emevit, ai shkruan: “Largohu nga kjo botë,ngase është si gjarpëri,i butë në prekje por helmi i tij është vdekjeprurës…Ruaju nga kjo botë, ngase shpresat e saj janë vetëm hi e pluhur, ndërsa pritjet e saj të rreme“. Më pas në këtë letër të njëjtë ai e madhëron urinë dhe varfërinë si simbole të drejtësisë dhe pasurinë e shikon si një e keqe e cila i largon njerëzit prej qëllimit të tyre të drejtë.Devocionin e konsideronte bazë të religjionit të vërtetë.Sipas tij,ekzistojnë tri shtylla të devotshmërisë.

      Shtylla e parë është që njeriu duhet ta derklarojë të vërtetën mandje edhe kur është i shqetësuar nga mllefi.

      Shtylla e dytë e devotëshmërisë kërkon që njeriu t’i kontrollojë organet e vete të trupit dhe të përmbahet bga gjërat të cilat Zoti i ka ndaluar.

      Shtylla e tretë dhe e fundit e devotshmërisë duhet të bëjë që njeriu të dëshirojë vetëm gjërat të cilat të shpien te kënaqësia e Zotit(rida).Pak devotshmëri është më e mirë se lutje dhe agjërimi mijëvjeqar.Malli për këtë botë dhe makutëria e shkatërrojnë devotshmërinë.

      Hasani i cili ishte i përkushtuar ngë frikë e tmerrshme dhe i cili rrallë shihej duke qeshur kishte pamjen e atij që do të ekzekutohej,vazhdimisht ishte i vetëdijshëm për mëkatet e veta dhe frika nga zjarri.Mendonete se do të jetë tërësisht i lumtur nëse lirohet nga ferri pas njëmijë vjet vuajtjesh. Kur njëherë e kishin pyetur si ndihet në këtë botë,ai ishte përgjegjur në këtë mënyrë;“paramendo njerëzit në një anije të drunjtë e cila është përmbysur,ndërsa ata përpiqen të shpëtojnë duke e thyer trupin e anijes për të ardhur deri te druri;e tillë është vërtet pozita e njeriut në këtë botë.“

      Hasani përvojën e vet sufiste e ka aplikuar pa marrë parasysh të gjith a ngjarjet të tmerrshme që ranë mbi shtetin e ri musliman.Këtu së pari e kemi parasysh përvojën e parë të madhe të cilës i është nënshtruar vëllazëria e re muslimane,përvojë e cila do të pasqyrohet në atë luftë ndër vëllazërore midis muslimanëve, shkaktar dhe protagonist i drejtpërdrejtë i cilës ka qenë mëkëmbësi sirian Muaviu. Kjo përvojë ka jehuar edhe më tragjikosht në frymën e këtij dinjitari të vërtetë të gnozës sufiste, ngase ishte ithtar i pa kompromis i ruajtjes së unitetit të pathyeshëm të bashkësisë muslimane. Pos kësaj pëevoje të madhe,Hasan el – Basriu përjetoi edhe një sprovë,mirëpo sprovë në të cilën ka pasur shumë më shumë bekim dhe cila nuk ka ndikuar aq shumë në unitetin e muslimanëve.Megjithëse Hasan el – Basariu ka qenë autoriteti më i lartë shpirtëror autenticitetit ekzoterik dhe ezoterik religjioz të cilit nuk ka pasur çka t’i kontestohet, ai atëbotë është shikuar si garant dhe fije shpirtërore që do t’i lidhte zemrat e shqetësuara muslimane dhe mendjet muslimane të asaj kohe.

      Ebu Hashim nga kufa (v.160/776)

      Ebu Hashimi ka jetuar në Kufa.Aty kishte njerëz të cilët edhe para tij kanë qenë të njohur për nga asketizimi i tyre (zuhdi), devotshëria (ver‘), interesimin me drejtimet e religjionit praktik, sipas besimit në Zot dhe dashurisë, mirëpo ebu Hashimi është i pari që e ka marr emrin e sufiut. Vendi i parë në të cilin sufijtë fillojnë të tubohen për të këmbyer idetë e tyre dhe për të diskutuar lidhur me përvojat e tyre mistike e kishte ngritur një krishterë në Remla (Siri), pasi në një vend të hapur e kishte parë një grup sufijsh të dalldisu në praktikën e tyre mistike.

      Sipas sufiu Sufjan eth – Thevri-ut,ebu Hashimi e kishte njohur mjeshtërinë rija‘ (oratorisë) më mirë se kushdo tjetër; njëherë ebu Hashimi kishte deklaruar se është shumë më lehtë të rrëzosh një mal me gjilpërë se ta largosh lakiminë, krenarinë dhe paturpësinë nga zemra e dikujt. Duke shikuar gjykatësin i cili po dilte nga shtëpia e ministrit, ai kishte deklaruar: “Zoti i shpëtoftë njerëzit të cilët nuk udhëhiqen nga fitimi i shpirtit“. Të gjitha këto ngjarje tregojnë se, sipas ebu Hashimit, kultivimi i brendshëm i shpirtit është thelbi i sufizmit.
    • Xhelelaluddin Muhammed - Rumiu K.s.

      Mevlana Xhelaluddin u lind në Belh,provincën veriore të Horosanit,Afganistani i sotëm në vitin 1207.Lindi në një familje të njohur e cila kishte nxjerrë shumë njerëz të fesë.Babai i tij Behaudin Muhammed Veled ibni Husein ishte Dijetar i madhë,prandaj edhe për këtë arsye e kishte marrë titullin Sulltanul-ulema.Rumi bashkë me familjen e lëshoi Belhin në vitin 1213,duke u strehuar nga invazioni Mongol.atëbotë i kishte pesë vjet. Duke kaluar pranë Nishapurit e takoi sufiun e njohur Feriduddin Attarin i cili ia dhuroi librin e tij "Esrar Name"apo Libri i Fshehtësive. Rrëfehet se Atarri kur e pa Behauddinin dhe birin e tij të vogël Xhelaluddinin kishte thënë: "Shikoni çudinë,ja po na vjen lumi që pas vete bartë oqeanin e fuqishëm!Pas Nishapurit pasoi periudha e udhëtimeve,e cila zgjati rreth 16 vjet. Në fund të këtij udhëtimi ishte Konja,e para saj Bagdadi, Kufa, Mekka; Medina, Jerusalemi, Damasku, Halepi, Erzinkani dhe Larendeja, qytet ky sot quhet Karaman.

      Përveç udhëtimeve të kohë pas kohëshme në Damask dhe Halep,me qëllim të praktikës shpirtërore,Rumi gjithë jetën e kaloi në Anadollinë Turke,më saktëkisht në Konja.Nga aty edhe u shpërngul për në botën më të mirë.Nata e shpërnguljes,17 dhjetor 1273 u bë e njohur si !Shebi Arus" apo "Nata e Kurorëzimit",ndërsa edhe në ditët e sotme lumenj njerëzish derdhen në këtë natë në Konja,duke dashur që t'i prek dhe frymëzoj oqeani i dashurisë së tij.

      Pas tij ka mbetur krijimtari e pasur.Rreth 25 mijë bejte apo dyvargje,Mesnevia;vepra në prozë"Fihi ma Fihi" dhe rreth 35 mijë bejte në librin "Divani Kebir" apo "Divani Shemsi Tabrizi"."Divani Shems"u krijua para Mesnevisë dhe në të ndodhi transformimi shpirtëror i Rumit nga dijetari-ulema i njohur dhe vaizit në xhezbi të entuziazmuar,poet të dehur të dashurisë.Kjo alkimi e brendshme e dashurisë ndodhi një ditë kur e takoi Shemsin dervishin endacak i cili ishte i pushtuar plotësisht nga me të vërtetën Hyjnore dhe dashurinë.

      Në Divan,në mënyrën më të mirë mund të kuptohet,ndjehet dhe përjetohet ajo që kishte ndodhur në netët me yje,ku kishte qëndruar vetëm Mevlana dhe Shemsi. Mevlana ishte njeri shumë modest.Ushqimi i tij kryesishtë ishte buka dhe kosi.Nëse dikush i sjellte ndonjë ushqim më të pasur ai ua ndante nxënësve të tij.Në Konja kulmet ishin të rrafshtë dhe ai shpesh flinte në kulmin e medresës.Përndryshe flinte fare pak.Netë të tëra ka ditur t'i kalonte zgjuar në lutje.

      Vishej shumë thjeshtë. Në kokë mbante një qylah nga leshi i devesë,e pelerinën e gjatë nga pëlhura e zakonshme shpesh ua jepte atyre që kishin nevojë.Ishte relativisht i gjatë dhe i zaiftë.Lëkurën e kishte të zbehtl ngjyrë gruri, sytë ngjyrë gështenjë dhe flokët të thinjura.Kishte mjekër të shkurtër.Nuk bënte dallim mes njerzëve. Pa marrë parasysh fenë e tyre,origjinën apo ngjyrën e lëkurës, të gjithë njerëzit i konsideronte anëtar të një familjeje."Të gjithë njerëzit, në esencë janë të mirë", thoshte"e keqja e tyre dhe epshet i kanë të përkohshme. Errësira ekziston vetëm që drita të shkëlqej më shumë. Në një moment ajo dritë do të vërshoj gjithçka dhe më askund nuk do të ketë errësirë."

      I donte të gjithë krijesat.Thuhet që me ditë të tëra qëndronte mes gërmadhave dhe ushqente një bushtër që kishte ojellur.Ushqimin në enë argjendi të cilin ia dërgonte Sulejman Pervani, ia dërgonte asaj bushtre.Kur dikush ia zinte për të madhe këtë, u përgjigjej: "Instinkti i tyre dhe nevojat janë më të mëdha se tonat, prandaj për to ushqimi është më i vejoshëm. "Edhe kur ishte shumë i zënë nuk e harronte familjen e vet.Ishte bashkëshort dhe baba i mirë.....
    • Shemsuddin Muhammed - Tebrizi k.s.

      Për aq sa dihet babi i tij quhej Melikdoglu.Me origjinë ishte nga Azerbejxhani.Lindi në Tebriz.Që nga mosha e vodël ishte i pazakonshëm dhe dalloj nga fëmijët e tjerë. Kishte dashuri të madhe për fenë dhe para pjekurisë së tij dinte të qëndronte dyzetë ditë pa ushqim,pa kurrfarë dëshire për të ngrënë,Në rrugën e tasavvufit - tarikatit e futi shejh Ubu Bekri i cili ishte thurës i shportave. Por. Shemsi,pjesën më të madhe të jetës së tij e kaloi duke u endur.Në rini e lëshoi Tabrizin dhe që atëherë kurrë nuk zuri vend. Ishte dervish i vërtetë endacak. Në udhëtimet e tij të shumta kishte takuar mësues të ndryshëm,por kohë të gjatë nuk kishte mundësi ta takonte njeriun e vërtetë,"njeriun e zemrës".

      Thuhet se në moshën gjashtëdhjetë(60)vjeqe Shemsi kishte ngritur duart lart qiellit e kishte thënë:"O Allah a ka në këtë botë ashik të vërtetë,të tillë që vërtetë të kërkojnë, e jap kokën që ta gjej një të tillë!"-"Shko në Rumeli",u paraqit zëri i zemrës.!shko në vendin Rum,atje do ta gjesh. "Shemsuddin Tabrizi arriti në Konja,në nëntor të vitit 1244,dhe aty takoi Mevlanën.Tregimi për Shemsin dhe Mevlanën ka arritur të gjitha majat e kuptimësisë njerëzore, dhe që nga takimi i tyre deri në ditët e sotme është e pamundur të shkruash për njërin nga këta, e të mos përmendet edhe tjetri.Xhelozia e njerëzve bëri që Shemsi të largohet nga Konja,por me insistimin e Rumit megjithatë u kthye,të martën e 5 dhjetorit 1247.Në orët e vona ishte dëgjuar një trokitje në derë."O Shemsudin" ishte dëgjuar zëri nga jashtë. "Dervishët endacak dëshirojnë të t'i puthin duart,a do të dalësh për pak kohë?"

      Shemsuddin doli jashtë dhe që atëherë i hubet çdo gjurmë.Çfarë ka ndodhur pastaj mbetet enigëm.Shumica mendojnë që Shemsi atë natë ishte vrarë. Sipas disa burimeve Shemsi kishte dalur në atë natë të errët,ftohtë të dhjetorit.Mandej,ishte dëgjuar ofshama Allah!Dyshohet se ishte sulmuar dhe therur.Nga ata që gjatë gjithë kohës kishin dashur ta vrisnin. Por,vdekja apo zhdukja e tij ka mbetur enigmë,ashtu siç ishte enigmatik edhe një jetën e vet.Çfarë ka ndodhur vërtetë, këtë e di vetëm ai dhe Allahu i Lartëmadhërishëm.Ajo që dijmë ne,sigurishtë është që atë natë dhjetori për herë të fundit e kishte parë Mevlana.
      Shemsi e kishte kaluar pragun dhe më nuk ishte kthyer...pas tij ka mbetyr libri Mekalati Shems,atë që kanë shkruar të tjerët si fjalët e tij. Tyrbeja e tij gjindet në Konja, jo fortë larg tyrbes së Mevlana Xhelaluddin Rumit k.s

      Baba Urjan Hamedani - Tahiri k.s.

      Për të dihet pak,sepse kishte jetuar i tërhequar nga bota.supozohet që kishte lindur në Hamedan rreth vitit 1000 dhe kishte vdekuar po aty në vitin 1055.Një nga sufijtë më të hershëm që kishte shkruar rubaira.Për të ka mbetur legjenda e cila thotë se ishte druvar analfabet.Ndonjëherë shkonte deri në medrese dhe me admirim i dëgjonte nxënësit duke mësuar Kur'an,por ata e përqeshin.Një ditë e pyeti një student: "Nuk di se çka nevojitet që njeriu t'i kuptoj udhëzimet e mësuesit? " Studenti iu përgjigj, në mahi, që është e nevojshëm të shkonte deri te liqeni dhe dyzet herë ta fus kokën bë ujë.Tahiri në naivitetin e vet dhe sinqeritetin i besoi dhe shkoi atë natë të ftohtë deri te liqeni dhe hyri në ujë.Pasi e futi kokën dyzet herë në ujë,u paraqit drita dhe hyri në gojën e tij.

      Ditën tjetër askush në medrese nuk mund t'i qëndronte karshi në urtësi dhe elokuencë.Ku e pyetën se si e kishte arritur këtë,u tha:"Më zuri gjumi si Kurd e u zgjova si Arab." Thuhet se trupi i tij kishte nxehtësi të madhe,aq shumë sa që askush nuk mund të rrinte ulur pranë tij.Kohën më të shumtë e kishte kaluar nepër xhungla dhe bjeshkë. Me mënyrën e jetesës së vet kishte hyrë në legjendë;deri në ditët e sotme ka mbetur i dashur për njerëzit e thjeshtë dhe sufijtë.Pas vete ka lënë rreth 300 rubaira,dhe disa trajtesa sufiste në gjuhën arabe dhe perse...
    • Harith el – Muhasibi (165/781 - 243/857)

      Harith el – Muhasibi ka filluar si teolog dh i përkiste shkollës shafi’ite. Ai ka predikuar shfrytëzimin e arsyes (logjikës) dhe ka përdorur teknikat e mu’tezilitëve në diskutime me ta,kështu që në këtë ka qenë pararendës i esh’aritëve.Në njëfarë mënyre rruga e tij jetësorre ngjason asaj të el – Gazalit; të dytë kanë poseduar arsimimi të plotë teologjik, kanë qenë të informuar mirë me problemet religjioze dhe filozofike të kohës së tyre.Më pas janë përcaktuar për sufizëm - pak për shkak të rrethaneave,ndërsa pak kjo zgjedhje ka qenë rezultat i synimit të tyre të brendshëm moral.Libri i el Harithit Vesaja e cila shërben si prototip për veprën Munkidh min ed – dalal të Gazalit, paraqet ngjarjet të cilat e kanë ndryshuar jetën e tij.Çështja e parë e cila e kishte befasuar ishte ndarja e komunitetit musliman në shumë sekte prej të cilëve secili e pvetetësonte monopolin e shpëtimit.I rrethuar nga këto dallime ai ia kushton një pjesë të madhe të jetës së tij zbulimit të rrugës së vërtetë dhe të drejtë.

      Takonte njerëz të ndyshëm të cilët në shikim të parë synonin ta mësojnë të vërtetën,or thaja në të gjitha rastet ishit i zgjënjyer; shumica prej tyre ishte e interesuar të sigurojë të mira të kësaj bote.“Kam kërkuar dituri për udhëheqje duke përsiatur thellësisht dhe duke i vështruar të tjerët.Atëherë mu qetësua nga Libri i Zotit,praktika e Pejgamberit dhe pajtimit të besimtarëve që varshmëria nga pasioni e verbëron njeriun dhe u pamundëson atij ta realiozojë rrugën e drejtë si dhe en largon nga e vërteta.“Kjo vetëdije e ka shpjerë deri në vetë hulumtim (muhasebe, që ia kishte dhënë emrin Harithi),vetë disiplinimit dhe transformimit moral. E kishte të qartë se rruga e shpëtimit përkufizohet në frikë nga Zoti dhe bindje ndaj urdhërave të Pejgamberit të Ti.Kur deshi të kërkonte dispozita në jetë dhe sjelljen e të shenjtëve, gjithashtu ishte i befasuar nga dallimet e shumta.Nga kjo shumësi,ndërkaq,ai ishte i sigurt se vetëm ata njerëz mund të jenë prijës të sigurt të cilët duke e njohur Zotin,bëjnë gjithçka për të arritur kënaqësinë e Tij.

      Mirëpo,që në zanafillë u dëshmua se ishte shumë vështirë të gjendeshin njerëz të tillë,por ai vazhdoi kërkimin,ngase kjo për te ishte çështje jetes dhe vdekjes.Në fund,me mëshirën e Zotit, ai doli në kërkimin e tij dhe arriti deri te njerëzit e kërkuar të cilët ishin mode e të devotshmërisë; “Zoti ma zbuloi diturinë në të cilën argumenti ishte i qartë,ndërsa vendimi i pastër,dhe kam shpresuar se do të jetë i shpëtuar secili që dëshiron t’i afrohet kësaj dhe ta përvetësoj atë.Kur e pushton iluminizmi,rruga e veprës së ardhshme do të jetë e qartë; kam besuar në këtë me zemër,e kam përfshirë këtë me mendje dhe e kam bërë themel të bindjeve të mia.
      Përkundër transformimit të tij,qëndrimi ndaj misticizmit ka qenë i përcaktuar me qasjen e tij intelektuale. Nxënësi i shquar i Harithi Muhasibiut, Xhunejd Bagdadi tregon se si kishte diskutuar me te lidhuar me çështje të ndryshme të misticizmit. Harithi vinte në shtëpinë e Xhunejdit dhe e ftonte të dilte me të.Xhunejdi protestonte duke thënë se po dëbohej nga vetmia në botën e sprovave.Harithi e detyronte të pyes gjithçka që i binte ndër mend;ky lloj i pyetjeve dhe përgjigjeve ndikonte në mënyrë tejet stimuluese tek ai dhe kur kthehej në shtëpi,e shënonte gjithë diskutimin. Këtu e shikojmë tablonë e mësuesit të madh i cili nxënësit të tij i afrohet në frymën intelektuale të dijetarit të madh.

      Kontribut i rëndësishëm i Harithit për misticizmin është përcaktimi i tij i pozitë (mekam) dhe gjendjes (hal‘) dhe përfshirja e tij e kënaqësisë (rida‘) në gjendje. Pozita, sipas mendimit të tij,është pozicioni i posaçëm të cilën e arrijmë pas përpjekjeve të domosdoshme (janë përfshirë edhe të gjitha obligimet të cilat janë në lidhje ne këtë gjendje). Gjendja (hali‘), nga ana tjetër, është diç që njeriu e arrin me mëshirën e Zotit pa kurrfarë mundi nga ana e tij.thënë shkurtë,pozita i përketë kategorisë së veprave, gjersa gjendja i përket kategorisë së dhuntive siç është në kaptinën pararendëse.

      Kënaqësia (rida‘) është qëndrim të cilin njeriu gjithashtu mund ta arrijë vetëm me ndihmën e mëshirës së Zotit,mendon Muhasibi,dhe jo me përpjekjet e veta.Ai deklaron edhe: “Kënaqësia është esenca e zemrës nën ndikimin e ngjarjeve që vijë nga vullneti i ZOTIT. Në lidhje me çështjen nëse mistiku duhet ta zgjedhë qëndrimin e varfërisë (fakr) ose pasurisë (gina),Harithi deklaron që kjo e fundit është më e mirë.Ai pohon se pasuria është atribut i Zotit,gjërsa varfëria nuk mund t’i përshkruhet dhe prandaj atributi i cili është i përbashkët për Zotin dhe njeriun është mbi atributin i cili nuk mund t’i përshkruhet Zotit.Gjiashtu,qëndrimin i tij lidhur me kontradiktat prezencën (hudur) dhe mungesën (gajbit) është që prezenca është më e mirë se mungesa,për arsyje se të gjitha të mirat janë të lidhuara me prezencën. Ai deklaron se mungesa nga vetja është shkallë përgatitore në Rrugën mistike që shpije gradualisht te Zoti,ndërsa kjo Rrugë bëhet e papërsosur për të pasi të arrijë në cak.

      Dieser Beitrag wurde bereits 1 mal editiert, zuletzt von ymeri ()

    • Muhjeddin ibn al Arabi

      Ibn `Arabi (Abu Bakr Muhammad ibn al-`Arabi al-Hatimi al-Ta'i) lindi në Mursia të Andaluzisë më 1165 dhe vdiq më 1240. Atij i janë atribuar tituj honorifikë, si, “Mjeshtri më i madh” dhe Muhji al-Din "Ai që e bën të rijetojë religjionin". Vërtetë është lindur në Spanjë, por ai rrjedh nga një familje me gjak të pastër arab, gjë e cila merret vesh edhe nga emri: Ibn Arabi. U shkollua në Sevilje. Qëkurse ishte vetëm njëzet vjeç ai zotëronte një hapësirë thellë shpirtërore. Tamam në këtë moshë u takua me filozofin aristotelik, Averroe, i cili mbeti shumë i befasuar nga takimi me një “mësues kaq hyjnor”. Deri më 1198 Ibn `Arabi e kaloi jetën në Andaluzi dhe në Afrikën e Veriut, duke takuar sufinj të tjerë dhe skolastikë e, nganjëherë duke u përplasur me ta nëpërmjet debateve.

      Për tërë këtë kohë, ai pati disa vizione mistike. Më 1198 ai pati një vizion të veçantë, i cili e urdhëronte të nisej drejt Lindjes, ku do të qëndronte deri në ditën e fundit të jetës. Mbas disa vitesh udhëtimi nëpërmjet Arabisë, Egjiptit, Azisë së Vogël dhe vëndeve të tjera, tashmë mjeshtër me famë të madhe, Ibn Arabiu u vendos në Damask prej ku nuk lëvizi më kurrë. Gjatë kësaj periudhe ai plotësoi veprën e vet kryesore me 12 vëllime "Zbulesat e Mekës”, e cila ishte jo vetëm një enciklopedi shterruese e besimit dhe e doktrinave të sufizmit, por dhe një ditar tridhjetëvjeçar i përvojave të tij shpirtërore; një përmbledhje e shkencave ezoterike të Islamit. Kjo vepër kapërcen çdo tjetër vepër që trajton të njejtat argumente, qofshin ato paraardhëse, qofshin edhe pasardhëse.

      Prodhimtaria e Ibn Arabiut është shumë e gjerë. Dëshmohet se ai ka shkruar 289 vepra, prej të cilave 150 egzistojnë ende sot. Falë Ibn Arabiut mund të thuhet se për të parën herë kemi një ekspoze të plotë të doktrinë së sufizmit, një sintezë monumentale që përmban teologjinë, metafizikën, kozmologjinë, psikologjinë, praktikën shpirtërore e shumë fusha të tjera. Edhe pse shumë shkrimtarë sufij pararendës, ose jo, i diskutuan çështjet e metafizikës apo doktrinat kozmologjike, ata nuk ia dolën kurrë të lartohen në nivelin e Ibn Arabiut. Ai i dha një peshë të jashtëzakonshme sferës mistike, në kundërshtim me pozitat racionaliste të Averroè. Në veprat e tij të shumta, sidomos në “Sythet e diturisë” – ai këmbëngul mbi unitetin e qenies. Zoti shumëfishohet nëpërmjet atributeve të tij, në krijim, por bota e perceptueshme është vetëm një hije e Tij. Nën vështrimin mistik të Ibn Arabiut natyra është “frymëmarrja e Mëshiruesit”. Njeriu zë një vend qendror në Krijim dhe profetët janë i njejti realitet hyjnor. Fundi i njeriut qëndron në bashkimin mistik me Zotin, nëpërmjet dashurisë.

      Tre nivelet e dijes së ibn al Arabiut (k.s.)

      Sipas disa mjeshtrave të mistikës, ibn al Arabi i shkruante librat e tij mbështetur në tre nivele të dijes së fshehtë:

      Në nivelin e parë ai shkruante kur ndodhej në Praninë Hyjnore (fi Hadrati-l-Haqq) dhe ai vetë nuk egzistonte më, pra kredhur në Oqeanet e Unitetit Hyjnor. Ai që hyn aty nuk egziston më, egziston vetëm në Egzistencën e Zotit të tij, Allahut të madhërueshëm. Aty Ibn Arabi merrte Dijen nga Pranija Hyjnore dhe e shkruante në librat e tij. Kur ai i lexonte këto libra, lloji i dijes që përfshihej në to mbetej i fshehtë edhe për vetë atë.

      Në nivelin e dytë ibn al Arabiu ishte shpesh në praninë e profetit Muhamed (S.a.s), në shoqërinë e tij: e dëgjonte e mandej urdhërohej që të shkruante. Këto shkrime ai por dhe vëllezërit e Tarikateve ishin në gjendje t’i kuptonin. Studiuesit e ligjit të shenjt(Ulematë) nuk janë në gjendje t’i kuptojnë as shkrimet e nivelit të parë e as ato të nivelit të dytë.

      Në nivelin e tretë ibn al Arabiu bënte takime me Evlijatë, të gjallë e të kaluar duke marrë pjesë nëpër mbledhjet e tyre. Aty merrte dijen e tyre dhe e shkruante pastaj në librat e tij. Mjeshtrat e Ligjit jo, por ata që i mësojnë mjeshtrat e Ligjit janë në gjendje t’i kuptojnë këta libra. Kjo është arsyeja se përse Ulematë janë kundër tij, sepse nuk e kuptojnë dot; dhe egziston një rregull, simbas të cilit ai që nuk të kupton, të refuzon dhe të sulmon.
    • Doktrina e Logosit

      Një nga idetë më të rëndësishme të Ibn Arabiut e ndoshta më qendrorja, është ajo e Logos, një term grek i marrë prej tij në kuptimin e dyfishtë, pra si “dije e përjetshme” dhe si “fjalë”. Filoni Aleksandrin me Logos nënkuptonte: Murgu i madh, Ndërhyrësi, Lavdia e Zotit, Hija e Zotit, Ideja Fillimore, Parimi i Zbulesës, Biri i parë i Zotit, I pari i Engjëjve etj. Këtu kemi një konfuzion termash mitologjiko-religjiozë, teologjikë e kozmologjikë, shumë prej të cilëve qenë marrë nga Krishterimi. Në doktrinën e vet të Logosit, Ibn Arabiu tregon një ndikim të lehtë prej doktrinës së Filonit. Shumë prej termave të tij përshkrues janë identikë, por ofron edhe ide të shkëputura nga Kurani, teologjike, të marra nga sufizmi, neoplatonizmi, dhe tjera akoma. Ai flet për Logosin (kalimah) si "Realitet të Realiteteve", -në kundërshtim me sufiun Hallaxh që përdorte një shprehje të ngjashme “Realitet i Realiteteve”-, me të cilën nënkupton Zotin Vetë, Shpirtin e Muhamedit, Intelektin e Parë, Shpirtin Më Të Fuqishëm, Penën më të Flaktë, (pra pena që përdor Zoti për të shkruar fatin e të gjitha gjërave), Fronin e Zotit, Njeriun e Përkryem, Adamin e Vërtetë, Origjinën e Universit, të Vërtetën që që është mjet për Krijimin, Shtyllën (Qutb, rreth së cilës sillet tërë krijimi), Ndërmjetësin (Mes Zotit dhe Krijimit), Sferën E Jetës, Shërbëtorin e Njëshit që përqafon terësinë, e kështu me radhë. Logos-i i Ibn Arabiut ka tre pamje kryesore (ose mund të shihet nga tre pikëvështrime): Pamja metafizike, si Realitet i Realiteteve; Pamja mistike, si Realitet i profetit Muhamet (a.s); Pamja e përkryeshmërisë njerëzore, si Njeriu i Përkryer.

      Duke e konsideruar Realitetin e Realiteteve (Hakikati i Hakikateve), Ibn Arabiu pohon që ky është Intelekti i Parë, Parimi i Imanencës Racionale në Univers (ide stoike), “Ideja e Ideve” (ose Arketipi i Arketipeve, teologu i madh kristian aleksandrin Origjeni i referohet Logos-it në të njejtën mënyrë, pra si Ideja Ideon). Përmban të gjitha arketipet e të gjitha gjërat që egzistojnë në mënyrë absolute. Është dija hyjnore, përmbajtja e substancës së natyrës hyjnore. Është manifestim i parë ose epifani e Zotit; Zoti si Parim vetë-zbulues i Universit; Zoti që shfaq vetveten si dije universale. Ndërsa për të dytën, ose pamjen mistike, realitetin e Muhamedit (a.s) (Hakikati i Muhamedit), Logos-i nuk është Muhamedi si qenie fizike apo njerëzore, por Realitet mbas Muhamedit, Parimi Aktiv i çdo zbulese hyjnore dhe ezoterike. Logos-i si Realitet i Muhamedit ka karakteristikat e të qenit zbulues i përhershëm i Zotit, “transmetuesi” i çdo dijeje hyjnore dhe shkaku kozmologjik i çdo krijimi. Është parimi aktiv i dijes hyjnore. Ky dallim mes Muhamedit njerëzor dhe atij transhendent ishte popullor në sufizmin dhe në mendimin ezoterik. Nëpërmjet kësaj sufinjtë ishin në gjendje të pajtonin ecurinë historike ezoterike të Islamit me eksperiencën ezoterike të mbrendshme të hyjnores. Ndryshimi mes Muhamedit (a.s) dhe profetëve të tjerë është si ndryshimi mes terësisë dhe pjesëve; ai bashkon atë që në botë egziston në mënyrë të ndarë.

      Në fund, përsa i përket pamjes së tretë, ose individuale, mundësia për t’u shndërruar në logos egziston për çdo musliman. Ndryshimi mes një njeriu që flë dhe një tjetri që është shpirtërisht i zgjuar dhe nivelet e ndryshme të mbërritura nga i dyti, mvaren nga grada e përgatitjes. Çdo sufi përpiqet të shndërrohet në logos. Në hierarkinë mistike, Kutbi ose Shtylla është Koka Shpirtërore e hierarkisë së profetëve dhe të shenjtorëve, niveli i atij që ndërmjetëson mes natyrës hyjnore dhe botës së fenomeneve, mes të përjetshmes dhe të përkohshmes. Simbas sufizmit, Kutbi realizohet në njeriun e përkryer, në shprehjen njerëzore individuale të logos. Në mësimet e Ibn Arabiut, çdo profet quhet logos, por jo Logos, që është një term më i gjerë e i referohet parimit shpirtëror ose Realitetit të Muhamedit. Ibn Arabiu quan çdo gjë “logos”- Fjalë” e Zotit- mbasi çdo gjë merr pjesë në parimin universal të arsyes e të Jetës, por profetët dhe shenjtorët dallohen prej të tjerëve sepse manifestojnë veprimet dhe përkryeshmëritë e Logos Universale, e mes tyre profeti Muhamed (a.s) ka gradën më të lartë. Ndryshimi mes shpirtit ose realitetit të Muhamedit dhe profetëve të tjerë është si ndryshimi mes terësisë dhe pjesëve.; ai bashkon atë që egziston në mënyrë të veçuar.
    • Dualizmi, Monizmi, dhe doktrina e Logos-it

      Religjioni ezoterik krijon një “hendek” të gjerë ontologjik mes Zotit dhe krijimit. Zoti është Zot, i përkryer, absolut dhe i përjetshëm; krijimi është krijim, i papaërkryer dhe i përkohshëm. Ky është Dualizmi. Prej këtu lindet nevoja e një zbulese (nëpërmjet shkrimeve të shenjta, një profeti, a Mesiut) për të ngushtuar distancën mes dy natyrave. Në kundërshtim me Dualizmin, Monizmi pohon që egziston vetëm një realitet, që është Zot ose Absolut, e që përmbledh në vete si Zotin ashtu dhe botën. Por këto filozofi manastirore krijojnë një kryqëzim mes Absolutes dhe botës së fenomeneve në mënyrë negative, ashtu sikundër ndodh edhe për filozofinë e krijuar prej dualistëve religjiozë. Monisti indian Shankara, për shembull, sheh dallim mes realitetit të vetëm dhe atij absolut, të cilin ai e quan Nirguna Brahman ose "zot pa cilësi", dhe pamjen irreale të botës që është Maya, ose realitet relativ. Edhe pse ontologjikisht (në kuptimin e absolutizmit të qenies) relativja është në fund të fundit vetë absolutja (“kjo botë është Brahman”), nuk egzistojnë lidhje reale apo gradë mes tyre. Maya, realiteti i fundëm, është thjesht një “mbivendosje” e papërcaktuar mbi Brahman, realiteti i pafundëm.

      Teoria e natyrës së Allahut, të Ibn al-Arabi, është e njohur si Ëahdat ul-Ëujud, ose Uniteti i Egzistencës. Dualiteti mes së fundmes dhe së pafundmes, ose realiteti relativ dhe realiteti absolut, janë të lidhura prej një parimi të ndërmjetëm, ose nga një varg parimesh të ndërmjetme. Prandaj Shaivitët dhe tantrikët Shakta e marrin dualitetin e Shankarës të absolutes dhe të pafundmes Nirguna Brahman, dhe të botës së dukshme të fundme dhe relative, ose Maya, dhe mes tyre ndërfusin një varg evolucionesh të ndërmjetme, "tattwas-e të pastra", duke hetuar shkallët prej ku absolutja gradualisht kufizohet dhe bëhet relative. Në të njejtën mënyrë Ibn Arabi sheh dallimin mes Haqq dhe Khalq; reales dhe së dukshmes, hyjnores dhe botës së jashme, njëshit dhe shumëfishimit, unitetit dhe të kundërtave, thelbit dhe fenomeneve, krijuesit dhe krijesave; e ashtu si Shankara ngulmon që vetëm absoluti është real, shumëfishimet (Khalq) janë atribute të thjeshta të tij; prapëseprapë vendos një nivel të ndërmjetëm që i lidh të dyja. Ky është Logos, realiteti i realiteteve; ose në alternativë është al-ayan thabitah, prototipe të përjetshme ose esenca të pandryshueshme; që në të dyja rastet ka rolin e ndërmjetësuesit mes Njëshit dhe botës fenomenore. Ky parim është pasiv ose perceptues në marrëdhënie me hyjnoren, por aktiv në marrëdhënie me botën.
    • Ebu Hamid el-Gazali (450/505 – 1058/1111)

      Emri i plotë i El-Gazaliut është Ebu Hamid Muhammed bin Muhammed El-Gazali. Ka lindur në Tus të krahinës së Horasanit në Persi më 1058.I ati i tij ishte i varfër në pikëpamje materiale, por shumë i pasur në shpirt. Jetesën e fitonte duke bërë pëlhurë dhe nga ky zanat e mori edhe mbiemrin El-Gazali(pëlhurëendës).

      Historia flet shumë pak mbi jetën e babait të El-Gazaliut. Por, na informon se kishte një dashuri të veçantë për dituri dhe respekt të posaçëm për dijetarët; nuk ngurronte kurrë t’u shërbente për të fituar simpatinë dhe bekimet e tyre. I ati i El-Gazaliut e kishte bërë traditë që saherë që dëgjonte ndonjë vaiz (predikues) të mire t’i lutej All-llahut duke thënë: “O All-llah! Më dhuro një djalë që të bëhet vaiz i madh dhe dijetar i njohur!”

      Si duket Ebu Hamidi e trashëgoi këtë dashuri për dituri nga i ati, me ndryshim se pati mundësi të pajisej vetë me të, gjë që i mungoi babait të tij. El-Gazaliu që në fëmijëri tregoi një zell të madh për mësim dhe durim të pashoq për të studiuar. El-Gazaliut i vdiq i ati duke qenë ende fëmijë bashkë me të vëllain e tij Ahmedin. Këta mbeten nën kujdesin e një sufiu të varfër që qe mik i ngusht i babait të El-Gazaliut, të cilit i dha një pasuri të vogël duke thënë: “Dëshira ime më e madhe ka qenë që të mësoj, por unë nuk e pata këtë fat, por prej teje dëshiroj që ta plotësosh këtë dëshirë tek fëmijët e mi”. Sufiu e plotësoi këtë dëshirë të mikut të vet, duke u kujdesur për rritjen e El-Gazaliut me të vëllanë si në pikëpamje kulturore ashtu edhe morale.

      Por, nuk shkoi shumë e pasuria e vogël që e kishte lënë i ati u mbarua e sufiu nuk qe në gjendje t’i ushqente, prandaj, një ditë iu tha:“Dinie e bijtë e mi se pasuria juaj që kishit u mbarua, unë jam një fukara e nuk kam pasuri që t’ju ushqej, prandaj duhet të shkoni në një shkolllë”. Këtu duhet shënuar që shkollat muslimane qenë të parat që u jepnin bursa studentëve të varfër, domethënë i strehonin dhe i ushqenin falas.

      El-Gazaliu kaloi disa kohë në një shkollë fetare në qytetin e tij, por nga fakti se ai dëshironte të të pajisej më tepër me dituri e dijetarët ishin të pakët në këtë qytet, vajti në Xhurxhan ku u bë student i një dijetari të mirënjohur me emrin Ebu Nasr El-Ismail.

      Në Xhurxhan mbante shënim gjithë çka dëgjonte nga mësuesi i vet, por si duket mjaftoi me kaq, pa përfituar intelektualisht nga shenimet… Këtë gjë na e tregon vetë El-Gazaliu, në një pjesë të veprës së tij që e quajti “Shpëtimtari nga humbja” (El-Munkidhu min’ed-dalal), e që mund të quhet biografia e vet kulturore, me këto fjalë: “Kusarët na prenë udhën dhe m’i morën gjithë ç’kisha me vehte dhe ikën. Unë i ndoqa dhe e arrita të parin e tyre, i cili më tha: “Kthehu, o i mjerë, në dash të shpëtosh lëkurën”!

      Unë i thash: “Të lutem, për hirë të Atij që të ka në dorë jetën, të ma kthesh çantën e vogël në të cilën kam gjëra që nuk të hyjnë ty në punë! “Më tha: “Ç’ke në te?” Iu përgjigja: “Kam në të disa defterë në të cilët kam shënime, emigrova për t’i dëgjuar dhe shkruar, me to mësoj shkencat e ndryshme”. U shkreh së qeshuri me të madhe kryehajni dhe më tha: “Nuk i paske mësuar shkencat çka përmbajnë? Si duket kur ta morëm çantën ti u zhveshe nga dituria dhe mbete pa mësim!” Pastaj urdhëroi njërin prej shokëve të tij dhe ma dorëzoi çantën. Kjo ngjarje la një përshtypje të thellë në shpirtin tim dhe i thashë vetes: “Këtë ma dërgoi All-llahu për të më udhëzuar!”, dhe kur arrita në Tus iu përkushtova me shpirt studimeve për tri vjet rresht gjersa arrita në atë shkallë që po të vidheshin defterët nuk do të zhvishesha nga dituria”.
    • Tash El-Gazaliu ka arritur moshën njëzetvjeçare. Shkoi në Nisabur që ishte një qendër kulturore islame dhe u regjistrua student në medresenë En-Nidhamijeh, nën profesorin famëmadh Imamu’l-Haremejnin, Xhuvejniun, intelektualin më të madh të kohës së tij.

      El-Gazaliu ishte i pajisur me një kujtesë të jashtëzakonshme, zgjuarësi të rrallë, durim të pashoq për të hetuar dhe studijuar, kështu që nuk shkoi shumë e El-Gazaliu u çmua si studenti më i aftë i këtij profesori të famshëm, nën kujdesin e të cilit studioi prej vitit 1078 e gjer me vdekjen e mësuesit të tij më 1086. Gjatë kësaj kohe fama e El-Gazaliut kishte marrë dhenë. Kryeministri Nidhamu’l-mulk, që ishte i mirënjour për dashurinë që kishte për diturinë dhe respektin që kishte për dijetarët, dërgoi dhe e thirri El-Gazaliun në Bagdad dhe pas një bisedimi të gjatë që pati me të, duke e çmuar për diturinë e madhe që zotëronte, e emëroi si kanonist dhe teolog me rrogë në pallatin e tij. Në vitin 1091 e zgjodhi për të dhënë mësime në Kolegjin Nidhamije të Bagdadit që ishte një ndër qendrat më të njohura kulturore të asaj kohe. Kjo ishte detyrë që lakmohej nga të gjithë dijetarët e famshëm të kohës, kurse u jepej vetëm atyre që ishin shumë të shquar në fushën kulturore.

      El-Gazaliu e përmbushi shumë mirë misionin me të cilin u ngarkua, studentët derdheshin si uji në klasët e tij në degët e ndryshme të kulturës së njohur atëherë, sa që arriti të kishte më tepër se 300 studentë. Shumë dijetarë trokitnin portën e tij për të diskutuar probleme të ndryshme shkencore dhe për të marrë mendimet e tij.

      El-Gazaliu kaloi katër vjet si profesor në këtë kolegj, fama e tij nga dita në ditë shtohej; por, edhe filloi të bëhej skeptik, dhe në mbarim të katër vjetëve arriti kulmin e dyshimit, jo vetëm në teologji por edhe në çdo degë tjetër të kulturës dhe të filozofisë. Nuk i bëhej më të jepte mësime dhe pa pritur, në vitin 1095 e la detyrën e profesorit, la qetësinë që gëzonte nga ofiqi i tij, u nda nga familja dhe shkoi duke u endur qytet më qytet për të gjetur prehjen shpirtërore dhe qetësinë mendore, duke e kaluar kohën në lutje dhe meditacion. Shkoi në Jerusalem, Aleksandri, Damask, dhe kreu detyrën e haxhillëkut në Mekke, sikundër vizitoi edhe Medinën.

      Gjatë kohës së dyshimit u mor me shkrime, përveç kësaj studioi me premi teologjinë dhe çdo degë të fesë, filozofinë që njihej atëherë si dhe sufizmin me anë të të cilit gjeti qetësinë shpirtërore që kërkonte dhe prehjen mendore. Duke folur mbi zhdukjen e e dyshimit në këtë periudhë të jetës së tij, El-Gazaliu në biografinë e tij “Shpëtimtari nga humbja”, pasi flet për periudhat e ndryshme që kaloi gjatë jetës së tij të dyshimit, tregon se shpëtimi nga errësira e dyshimit dhe dalja në dritën e besimit nuk i erdhën nga provat dhe argumentet ” …por nga Drita që All-llahu shkaktoi të depërtonte zemrën time. Dritë që shkëlqeu hyrjen në të gjitha dituritë. Të mendojmë se sigurimi vjen vetëm duke u bazuar në argumente formale është të kufizojmë mëshirën e pafund të All-llahut.”

      Pasi El-Gazaliu doli nga errësira e dyshimit në dritën e besimit me ndër¬mjetësinë e përvojës sufiste, u mor edhe disa vjet me mësim në qytete të ndryshme. Përvojën e tij filloi ta hedhë në letër, duke shkruar libra të ndryshme, përveç atyre që i kishte shkruar më parë në teologji, moral dhe jurisprudencë.

      El-Gazaliu thoshte për veten e tij:”Nuk e lëshoja kurrnjë batinije, e të mos dëshiroja të njoftohesha me ezoterizmin e tij, as ndonjë zahirije, e të mos nxitoja të kuptoj esencën e egzoterizmit të tij, as ndonjë filozof, e të mos detyrohesha të hyja në thelbin e filozofisë së tij, as ndonjë mutekelim, e mos të angazhohesha të u dhëzohem në dialektikat dhe shqyrtimet e tij, as ndonjë sufist e të mos gjakoja të zbuloj sekretin e misticizmit të tij, as ndonjë shprestar e të mos tentosha të sodisja se si është duke ndikuar në të devocioni i tij, as heretikun i cili refuzon Cilësitë e Zotit, e mos të vështroja fshehurazi prapavinë e besimit të tillë, në mënyrë që t'i diktoja shkaqet e mohimit të turpshëm të tij të Cilësive të Zotit dhe shkaqet e herezisë së tij.

      Etja për të kuptuar thelbin e gjërave ishte cilësi e imja dhe zakon i imi që nga fillimi, që nga rinia më e hershme. Ishte ky instinkt pa zgjidhjen dhe pa përsiatjen time, gjithnjë gjersa në mua nuk u dobësuan shtrëngesat e imitimit në fe dhe nuk u thyen besimet e trashëguara, atëherë kur iu afrova kohës rinore. Sepse, e shihja se fëmijët e të krishterë rriteshin kurdoherë në krishterim, fëmijët hebrenjë rriteshin vetëm në judaizëm, e fëmijët myslimanë në islamizëm. E kam dëgjuar një traditë mbi Pejgamberin e Zotit -bekimi dhe paqja e Zotit qofshin mbi të! - në të cilën thuhet: "Secili që lind, lind i tillë çfarë e ka krijuar Zoti, e prindërit e bëjnë atë hebrej, ose të krishter, ose mazdej."