Hebraizmi

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • c. Besimi në engjëjt

      Në hebraizëm besohet se, engjëjt janë krijesa shpirtërore, të krijuara nga Zoti dhe gjenden nën urdhërin e Tij. Ata ndahen në shkallë të ndryshme, më kryesorët janë: Mikaili,Xhebraili,Urijeli, dhe Rafaeli (Israfili). Rojet e xhennetit janë kerabinët. Presin te xhenneti me shpata prej zjarri. Edhe serafinët janë nga engjët e mëdhenj. Kurse aktiviteti i engjëjve është i ndryshëm. Një pjesë e tyre, gjenden nën fronin e Zotit dhe i shërbejnë Atij.

      Engjëjve kryesorë u janë dhënë obligime të ndryshme në lidhje me fuqitë natyrore. Për shembull, Mikaili është i obliguar të mbrojë hebrenjtë dhe përkujdeset për qiellin.Xhebraili është bartësi i shpalljes dhe mbrojtësi i zjarrit. Urijel, është kryetari i ajrit dhe i yjeve. Edhe Rafael është një engjëll me mrekulli.

      Engjëjt konceptohen në formë të njeriut me krahë. Ka mundësi që ky mendim i hebrenjëve të kishte kaluar nga grekët. Sepse sipas besimeve të vjetra, engjujt për të zbritur nga qielli në tokë përdorin shkallë.Engjujt, Zotin e respektojnë absolutisht.Për shembull, një engjëll për të kryrer urdhërin e Jehovasë, me murtajë ka zhdukur 70.000 njerëz.Në një shtab të asurianëve një engjëll për një natë ka vrarë 185.000 njerëz.Nëse ndonjë vdes, atij engjëlli i vdekjes i ka rënë me shpatë.

      Për atë, të gjitha ujërat që gjenden në shtëpi, duhet të zbrazen.Sepse engjëlli i vdekjes, shpatën e përlyer e lanë në këta ujëra. Në kohët e mëvonshme me ndikimin e dualizmit engjëlli i vdekjes,ka filluar të mendohet si trajtë e veçantë e djallit. Djalli,pranohet si kryetar i engjëjve të këqinj të panumërt.

      Sipas kabbalasë, djalli është pronari mbrojtës i Romës. Në kohët më të vjetëra besohej se edhe e mira dhe e keqja bëhen nga Zoti, kurse, në periudhat e mëvonshme është shkruar se të gjitha të këqijat bëhen nga fuqitë e djallit. Në tregimin e Davidit për regjistrimin e popullatës, Zoti i hidhëruar duke e nxitur Davidin që të bëjë regjistrimin e popullatës, që është mëkat të bëhet, i ka thënë: “Shko dhe numëro Jahudën dhe Izraelin”

      Edhe xhinnët pranohen si engjuj që janë ballafaquar me zemërimin e Zotit. Atyre kundër fuqive natyrore mund t’iu ndihmojnë vetëm magjia dhe nuskat (amuletë). Sipas kabbalasë, edhe shpirtërat e vdekur, sikur xhinnët, shkojnë te të gjallët, mund t’i kapin dhe t’i çmendin ata.


      ç. Besimi në profetët

      Zoti, për të shndërritur njerëzit dhe për t’ua kumtuar diturinë hyjnore, nga Bijtë e Izraelit ka zgjedhur profetë. Vend më të rëndësishëm në mesin e profetëve të zgjedhur zë Moisiu. Besohet në të gjithë profetët që përmenden në Dhiatën e Vjetër, prej Noahit e deri te Malahi. Davidin dhe Solomonin, të cilët Kur’ani i përmend edhe si pejgamberë edhe si sundimtarë, i pranojnë vetëm si sundimtarë.

      Kështu që hebrenjtë në këtë çështje dallojnë prej muslimanëve. Ata besojnë se edhe ndihmësprofetë Zoti u ka dhënë shpallje. Ndihmësprofetët, përgjithësisht qëndrojnë larg ceremonive fetare dhe botërore dhe nuk i respektojnë aq traditat formale. Çështje mbi të cilën përqëndrohen më tepër është tërheqja e vërejtjes atyre që janë larguar nga rruga e drejtë, dhe janë në rrugë të gabuar.

      Njerëzve u tregonin gabimet. Ndihmësprofetët nuk merren me punët e tempullit dhe të flijimit. Nuk kanë edhe ndonjë autoritet botëror që do t’i emërojë ata. Nuk mund të thuhet se kanë ndonjë edukim të caktuar. Ata e kritikojnë shumicën e magjistarëve.Rreptësisht i respektojnë rregullat e ndërgjegjes dhe të etikës.
    • d. Besimi në librat e shpallur

      Librat e shenjtë që i respekton hebraizmi janë Tanah dhe Talmudi. Tanah është emër i përveçëm i përbërë nga shkronjat kryesore të titujve të librave në ibranishte, si dhe Tora, Neviim (profetët) dhe Ketuviim (shkrimet e shenjta). Këto libra përafërsisht e përbëjnë Dhiatën e Vjetër të Biblës. Tora, është titulli i pjesës së parë të Dhiatës së Vjetër, për të cilën besohet se i ka zbritur Moisiut. Neviim, është pjesa që u ka zbritur profetëve pas Moisiut.

      Ky libër ndahet në dy pjesë: në pjesën e parë janë profetët e parë. Në këtë pjesë tregohet vendosja e Bijve të Izraelit,pas vdekjes së Moisiut, në tokën e premtuar nga ana e Zotit,themelimi i mbretërisë,udhëheqja dhe sjelljet e mbretërve. Gjithashtu tregohen edhe luftrat e zhvilluara me popujt idhujtarë.Profetët e parë janë Jeshua, Shoftim (Gjykatësit), Samuel dhe Melahim (Mbretërit).

      Në pjesën e dytë janë profetët e fundit. Këtu shpjegohen luftërat e profetëve me idhujtarët, këshillat dhe porositë e tyre fetare. Ata janë: Jezaja,Jeremija, Hezekieli,Oshea,Joel,Amos,Oredja,Jona,Miha,Nahum,Habakuk, Tsefanja, Hagaj, Zaharja dhe Malahi. Ketuviim, do të thotë shkrime.Këta janë Psallmet dhe Aforizmat e Solomonit. Bazohen në Davidin dhe në Solomonin.

      Përmbajnë thënie të bukura dhe etike. Edhe libri Shir Ashirim i përshkruhet Solomonit. Kohelet,llogaritet si një vepër filozofike dhe i përshkruhet gjithashtu Solomonit. Ester, shpjegon shpëtimin e hebrenjve nga një gjenocid i planifikuar nga mbretëresha Ester. Eha, shpjegon shkatërrimin e Jerusalemit dhe brengat e Jeremjes. Daniel, shpjegon shkatërrimin e Tempullit dhe jetën e Danielit në syrgjynosje në Babiloni.

      Ezra dhe Nehemja shpjegojnë kthimin e hebrenjve nga syrgjynosja në Babiloni dhe rindërtimin e Jerusalemit dhe tempullit. Divre Ajamim, e rezymon historinë e musevitëve. Të gjitha këta libra njihen me emrin Dhiata e Vjetër. Në aspektin e ndarjes në pjesë dhe numrit të librave, dallohen nga të krishterët. Kisha numëron 39 libra, kurse hebrenjtë 24 libra. Gjithashtu dallojnë edhe në renditjen e tyre.

      Gjuha origjinale e tekstit të Dhiatës së Vjetër është ibranishteja, e cila është nga gjuhët perëndimore semite. Dialektet me rëndësi të kësaj gjuhe janë kenane,fenike dhe ugarite.Sikurse në arabisht,ashtu edhe në ibranisht, zanoret nuk shkruhen. Edhe pse në të kaluarën kanë qenë të varfra në të shprehurit, pasuria e aksionit dhe e termave është në nivel. Shkrimi është në formë katrori dhe fillon nga e djathta në të majtë. Për të penguar leximin gabim të tyre,mungesa e zanoreve plotësohet me shenjat e pikësimit (si vokalet në gjuhën arabe).

      Dhiata e Vjetër është përgatitur afërsisht brenda 1000 vjetëve.Vetëm se, përkufizimi i librit është bërë në koncilin Jemnia, të mbledhur në vitin 90 të e.s.,duke u seleksionuar në shkrimet e sotme. Kurse caktimi dhe korrigjimi komplet i tekstit, ka mundësi të jetë bërë në vitin 100 të e.s.

      Diskutimet rreth origjinalitetit të shkrimeve vazhdojnë shekuj me rradhë.Shkrimet që komuniteti nuk i ka llogaritur si të vërteta nuk janë shënuar në libër. Por, këta ruhen në përkthim greqisht (Septuaginta) të Dhiatës së Vjetër. Këta janë: Ezra III, Tobit, Judis, Lutja e Manesesit, Danieli dhe Esteri Barah, Letra e Jeremjasë, Isa Sirah dhe Aforizmat e Solomonit.
    • Talmudi: krahas Dhiatës së Vjetër ka edhe transmetime nga rabinët, brez pas brezi.Përmbledhja e tyre quhet Talmud. Në vitin 150 të e.s., rabini me emër Judas, i frikësuar nga zhdukja e parimeve fetare dhe e lajmeve të transmetuara deri tek ai, të gjitha këto i përmblodhi në një vepër me emër Mishna.Mishna do të thotë „Ligji i përsëritur“. Sepse përsëritja e Toras llogaritet shpjegim dhe komentim i ligjit.

      Më vonë, rabinët babilonas dhe palestinezë i bënë shumë shtesa veprës së përgatitur nga Judas. Në vitin 216 të e.s. një dijetar me emrin Jahuda bëri të mundshme kompletimin e shtojcave dhe të transmetimeve gojore dhe, kështu, fjala Mishna u bë shprehja e të gjitha shkrimeve nga koha e Judas e deri te koha e Jahudas.Pasi që Mishna ishte e vështirë të kuptohet nga disa lexues, dijetarët hebraikë asaj i bënë shumë komentime dhe anëshkrime, të cilat e morën emrin “Gemara”.

      Pra, Talmudi përbëhet nga tërësia e veprave Mishna dhe Gemara. Studimi i saj shërben për përvetësimin e normave të edukimit dhe të fesë. Mishnasë, në të cilën gjenden shtesat dhe komentimet e rabinëve palestinezë, i thuhet Talmudi i Jerusalemit. Kurse asaj në të cilën gjenden shtesat e rabinëve babilonas i thuhet Talmudi i Babilonisë. Shumica e hebrenjve besojnë se Talmudi është libër i shpallur nga ana e Zotit dhe atë e vlerësojnë njësoj me Toran. Ata që nuk e pranojnë Talmudin nuk vlerësohen hebrenjë të vërtetë.

      Talmudi,në aspektin përmbajtësor,u ngjan vendimeve të kuvendit popullor,të marra për probleme të rëndësishme jetike. Vetëm se këtu njerëzit për të cilët bëhet fjalë janë vetë hebrenjtë. Ligji, doktrina, komentimi i Librit të Shenjtë, ligjërata, shpjegimi i historisë dhe tregimet e shkurtëra, janë një mozaik në njëra-tjetrën. Ai është i rregulluar në ujdi me urdhëresat dhe ndalesat për problemet e jetës ditore, me Librin e Shenjtë dhe me transmetimet gojore të Ligjit.

      Në të kundërtën nuk numërohet si urdhër hyjnor.Për këtë çështje në Talmud thuhet:“Kush kryen një obligim fiton një ndërmjetësues, ndërsa kush e nëpërkëmb një obligim fiton një paditës. Pendimi dhe punët e mira janë një ombrellë ndaj dënimit hyjnor”.

      Periudhat e rregullave jetike të ligjit nuk kryhen dhe nuk përfundojnë. Kompletimi i Talmudit përafërsisht ka zgjatur 500 vjet. Karaitët, që numërohen si një lloj protestantizmi hebraik, kanë dashur që Librin e Shenjtë në shek. VIII, ta numërojnë si burim të vetëm. Kjo rrymë në Mesjetë i hapi rrugë kodifikimit Mishna-Tora të Majmonidest dhe shkrimit të katekizmit hebraik të Schulchan Aruch-it (1565).

      Përmbajtja e Talmudit ndahet në dy pjesë, në Halaha dhe Haggada. Në Halaha shpjegohen rregullat si: urdhëresat, ndalesat, lejesat etj. Sipas llogaritjes së rabinëve në Talmud ka 613 ligje,248 janë urdhëra, kurse 365 janë ndalesa. Ndërkaq Haggada është pjesa në të cilën shpjegohen tregimet e simboleve dhe të ligjëratave, legjendat dhe fjalët e urta e etike.Halaha njeriun e shtrëngon me ligje fetare, kurse Haggada me këshillat, fjalët e urta dhe me tregimet e saj jep lehtësim dhe qetësim. Të dyja synojnë që Talmudin dhe të kaluarën ta lidhin me të tashmen.

      Ahabja ben Mahalel thotë: Nëse i di tre gjëra nuk bën mëkat, pra nëse e di se nga vjen, ku shkon dhe përpara kujt do të japësh llogari! Nga vjen? Nga një pikë me erë të keqe.Ku shkon? Në vendin ku gjenden pluhuri,toka, krimbat dhe insektet e tjera. Përpara kujt do të japësh llogari? Përpara Mbretit të mbretërve, emri i të Cilit përmendet me respekt.”

      Rabbi Hanina thotë: “Lutu për udhëheqësinë e mirë,që të mos frikësohesh prej tyre,në të kundërtën, ata gëlltitin të gjallë njëri- tjetrin”.

      Rabbi Jakob thotë: “Kjo botë është dhomë pritjeje për botën e ardhshme. Zbukuroje veten në dhomëpritje, nëse do të të pranojnë në salon!” Gjithashtu thotë se: “Një orë që e kalon me lutje dhe punë të mira është më e mirë se e tërë jeta e botës së ardhshme, çdo orë e botës së ardhshme është më e lumtur se sa e tërë jeta e kësaj bote.”

      Samueli thotë: “Nëse armiku bie mos u gëzo dhe nëse luhatet mos u kënaq. Që të mos të të shohë Zoti e të zemërohet në ty”.
    • dh. Besimi në Mesian

      Fjala „mesia“, e cila shpreh konceptin hebraik, e më vonë edhe atë të krishterë, është forma në aramishte e fjalës (ha) Mashiah në ibranishte dhe meshiha në gjuhën arameje. Fjala ka kuptimin „i stërpikur me vaj, i lyer me vaj, i pastruar“. Në fillim termi mesia/mesih përdorej për mbretërit hebraikë, kurse më vonë, filloi të përdoret edhe për murgjit dhe kryemurgjit. Sepse kur mbretërit merrnin fronin mbretëror, gjithashtu edhe murgjit kur emëroheshin lyheshin me vaj.Besohej se ata me këtë fitonin shenjtëri dhe një fuqi speciale. Madje më vonë filluan të lyheshin edhe profetët.

      Kjo shprehje, pas syrgjynosjes në Babiloni, filloi të përdorej për një lider apo për një profet, i cili do të dërgohet nga Zoti në Kohën e Fundit. Ky term që më përpara nuk është parë të përdoret në mesin e hebrenjve, ekziston që në kohën e sumerëve. Sargoni I. (2350 para e.s.) dhe Hammurabi (1728-1686 para e.s.) besohej se ishin mehdi-mesia.

      Sipas termit të ri, me kalimin e kohës, në sipërfaqe të tokës do të përhapen pafesia dhe amoraliteti, njerëzve do t’iu zvogëlohet ndjenja e turpit, do të rriten çmimet, respekt nuk do të ketë, do të zvogëlohet bota dhe shtetet do të shndërrohen në shkretëtira. Jerusalemi do të rrënohet dhe do të bëhet vend për kullotje të bagëtive.

      Kurse kur do të afrohet koha e ardhjes së Mesias, dielli do të nxihet, uji i lumit Jordan do të shndërrohet në gjak dhe do të bëhet luftë qytetare. Sipas llogaritjes së rabinëve, Mesia do të vijë në vitin 240 ose 471 të e.s., kurse mbretëria e tij do të zgjatë 400 vjet.Por, siç kishte nga ato që mendonin se kjo kohë do të zgjatë 2000 vjet, kishte edhe të atillë që mendonin se do të zgjatë 70 apo 40 vjet.

      Përsëri, sipas konceptit tradicional, ditën e ardhjes së Mesias nëpër shkretëtira do të burojë ujë, nga stepa të ndryshme do të rrjedhin lumenj. Shkretëtirat do të shndërrohen në kopshtin Eden të parajsës. Drita e hënës do të shkëlqejë si e diellit që është sot, kurse drita e diellit do të jetë shtatë herë më e shndrritshme se sa sot.

      Drurët do të japin frute rregullisht, bimët e tokës do të mbushen me erë aromatike. Në sipërfaqe të tokës nuk do të mbetet kafshë e egër, luani dhe qengji do të bëhen shokë si në parajsë, fëmijët do të luajnë me gjarpërinjtë si me lodrat e tyre. Mizat dhe insektet nuk do të kafshojnë askënd. Ariu dhe luani, sikur kau, do të hanë barë.

      Mesia, Shtëpinë e Zotit (tempullin) do ta ndërtojë në majën Sion të Jerusalemit. Jerusalemi me mëshirën hyjnore do të bëhet qytet bregdetar. Atë do ta rrethojë një mur prej zjarri me 12 dyer.Armiqtë që do të dëshirojnë të hyjnë brenda do t’i zhdukë. Qyteti do të stoliset me xhevahire dhe margaritarë. Komuniteti i ndarë do të mblidhet këtu dhe nga brendia e pluhurit do të ngritet një bashkësi diçka e çuditshme. Rrugët, shtëpitë, muret do të ndërtohen prej xhevahiri. Qyteti do të zgjerohet deri te dyert e Sirisë.

      Mesia, sipas hebrenjve, do të vijë nga fisi i Davidit dhe do të lindë në Betlehem. Ditën e lindjes së tij tempulli do të prishet, kurse lindjen e tij do ta shpallë Mikaili. Ai, si zëvendës i Zotit në tokë, do të udhëheqë hebrenjtë dhe johebrenjtë. Ai, si perandor i botës, hebrenjve do t’iu sjellë mëshirën e Zotit, kurse mosbesimtarëve (johebrenjve) mallkimin e Tij.

      Si një sundimtar i drejtë, do të udhëheqë nga froni i Davidit, kufijtë e shtetit do t’i zgjerojë prej deti në detë. Do ta çlirojë Romën, kurse arabët nëpërmjet egjiptasve do t’i obligojë me tatim, shtetin e tij do ta udhëheqë sipas ligjeve hyjnore, të gjithë njerëzve do t’u mundësojë të jetojnë në paqe dhe lumturi.

      Edhe Dhiatën e Vjetër do t’ua mësojë të gjithëve.Zemrat e njerëzve do të mbushen me besim.Luftën do ta ngrejë nga toka, shpatën dhe shtizën do t’i shndërrojë në mjete bujqësie. Në kohën e tij nuk do të ketë asnjë që të mos gëzojë, bile edhe unukëve do t’ua mundësojë martesën dhe të kenë fëmijë. Jexhuxhin dhe Mexhuxhin (Xhuxhmaxhuxhin-Gog and Magog), të cilët do ta rrethojnë Jerusalemin, Zoti do t’i zhdukë me sëmundje, zjarr dhe breshër.

      Kurse kufomat e tyre do t’i pastrojnë kafshët e egra.Mbretëria e botës do të përfundojë në 6 mijëvjetëshin e botës dhe në sipërfaqe të tokës nuk do të mbetet asnjë gjallesë e gjallë. Kurse në 7 mijëvjetëshin e botës do të ndodhë gjykimi i fundit (kijameti). Pastaj do të vijë dita e ringjalljes dhe e llogarisë.
    • Adhurimi dhe traditat

      Populli hebraik, me prishjen e Dytë të Tempullit, e kishte humbur lagjen e shenjtë, për të cilën besonte se Zoti në të është i pranishëm gjithmonë. Bashkë me tempullin mori fund edhe riti i sakrificës. Kjo goditje u tejkalua nëpërmjet sinagogave në diasporë. Sinagogat, që janë vende lutjeje dhe tubimi, shihen si vende ku mblidhen shumë njerëz. Edhe në sinagoga gjendet “vendi i shenjtë“ (aron hattodesh). Ato janë të mbuluara me perde të shenjta dhe të kthyera drejt Jerusalemit. Brenda në një arkë gjendet i fshehur në formë të rules teksti i Dhiatës së Vjetër. Para arkës qëndron ndezur “llamba e përhershmërisë” (ner tamid). Shandani me shtatë krahë që gjendet në tempullin e Jerusalemit, gjendet edhe në sinagoga. Momenti më madhështor gjatë kohës së ritualit është nxjerrja nga trasta, e qëndisur e ruleve të Dhiatës së Vjetër dhe leximi i tyre me ceremoni nga rabini në piedestal.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Adhurimi i hebrenjve nuk bëhet vetëm në grup, por, ai bëhet edhe në familje. Punët e murgut i kryen babai. Pas derës hyrëse në shtëpi gjendet një tekst në të cilin janë të shënuara versetet nga Dhiata e Vjetër. Ato janë të vendosura në formë të rules, në një kuti të gjatë në for- më cilindri, të quajtura mezuza. Në këtë tekst gjenden versetet, Ligji i Përtërirë VI, 4-9, dhe XI, 13-21, që shprehin se adhurimi i një zoti tjetër përveç Zotit të vërtetë është i ndaluar. Në hyrje dhe dalje nga shtëpia këto rule preken me gishta dhe gishtat puthen. Hebreu fetar, nëse nuk mund të marrë pjesë në adhurimin e bërë në grup, adhurimin e detyrueshëm e bën vetë. Gjatë adhurimit e vendosin një shall me emrin „tallit“, e mbulojnë me të kokën dhe kthehen drejt Jerusalemit. Jerusalemi është vendorientimi i hebrenjve. Hebrenjtë, përveç lutjeve të lira, kanë edhe rituale si tre kohë faljesh të detyrueshme në ditë: mëngjezi (shaharit), mesdita (minha) dhe mbrëmja (maarib). Të shtunën dhe në ditët e festave shtohet edhe rituali i paraditës (musaf). Të hënën dhe të enjten bëhen lutje pendimi. Kurse lutjet e kufomave, që në gjuhën arameje quhen kaddish, edhe nëse nuk ka në momentin kufoma, lexohen për përgatitje për ndonjë kufomë të papritur. Sipas filozofisë profetike mëkati dhe dënimi mund të zhduken vetëm me pendim dhe lutje. Dyert e mëshirës, më tepër se adhurimet me formë, i hap kthimi drejt Zotit me sinqeritet dhe seriozitet. Të menduarit e Zotit dhe lutja që i bëhet Atij hap rrugën e mëshirës hyjnore. Nuk ka shlyerje mëkatesh nëpërmjet murgut, sikur që është në krishterim.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • d. Llogaritja e kohës

      Hebrenjtë kanë një kalendar të pandryshueshëm. Ata fillojnë që nga dita e krijimit të botës.Ky krijim ka ndodhur me shtatë tetor të vitit 3761 para e.s. Në vitin 1958, viti hebraik ka filluar si viti 5719. Në kalendar përdoret viti hënor. Një vit përbëhet nga dymbëdhjetë muaj, çdo njëri zgjat 29 deri 30 ditë. Vetëm se, tërësia e ditëve të tepruara, që dalin sipas kalendarit diellor, plotëson vitet me një muaj të trembëdhjetë. Këtyre viteve u thuhet viti kalimtar ose viti i mesëm. Muajit të tepërt i thuhet edhe adari i dytë. Emrat e muajve, që nga syrgjynosja në Babiloni nuk kanë pasur asnjë ndryshim. Këto janë muajt: Nisan, Ijjar, Sivan, Tammuz, Ab, Elul (fillimi i vitit të ri), Tishri,Marheshvan, Kislev, Tebet, Shebat, Adar.

      ç. Festat


      Tre festat e mëdha hebraike janë të trashëguara prej festave të vjetra natyrore. Në këto festa,jetohet historia e popullit hebraik. Nga këto është festa Pasah (pa tharm) (15-22 Prill), që zgjat tetë ditë dhe është festa e parë e prodhimit. Kjo festë përkujton largimin nga Egjipti dhe shpëtimin prej skllavërisë.

      Në gostitë e festave,plot me lutje dhe lexim të Dhiatës së Vjetë,, ushqimi fillon me bukë pa tharm dhe me barë të hidhur (maror). Gotat e alkoolit mbushen katër herë, si shenjë e shpëtimit dhe e gëzimit. Ndërkaq Shabuos,që festohet ditën e 6 dhe 7 të muajit Sivan, është festa e zbritjes së Dhjetë Urdhërave.

      Festohet si përkujtim i shpalljes në Sina.Kurse festa e Sukotit, që festohet më 15 Tishrit, është përkujtim i jetës së Bijve të Izraelit në shkretëtirë. Populli atë ditë, duke kujtuar jetën që ka bërë nëpër tenda të ndryshme, ndërton një kasolle me dega,me lule dhe me gjethe dhe rreth saj lexohen pjesët e përshtatshme nga Dhiata e Vjetër. Kështu e festojnë festën.Mund të numërojmë edhe festën Hanukaj (festa e kandilit), e cila fillon me 15 Kislef.

      Festa e Makkabive është përkujtimi i shenjtërimit të dytë të tempullit dhe i fitores ndaj mbretit idhujtar sirian Antijahusit. Kjo festë zgjat tetë ditë. Ndërsa një tjetër është festa Purim dhe festohet më 14 Adar. Kjo është festa për vrasjen e Hamanit (nuk ka të bëjë me Hamanin që e përmend Kur’ani), kryemurgut të mbretit persian Ahasvarit (485-461 të e.s.).

      Sipas transmetimit Hamani ka dashur që t’i vrasë të gjithë hebrenjtë brenda perandorisë persiane.Me vrasjen e tij, pengohet edhe gjenocidi i planifikuar. Në këtë festë të varfërve u shpërndahen dhurata, ndërsa shokët gostiten. Ditën që pason agjërohet. Gjithashtu në mesin e festave numërohen edhe Resh Hashana (Viti i ri) dhe Jom Kippur (Dita e pajtimit).

      Sabati,dita e shtunë dallohet nga ditët tjera të punës.Ajo është ditë feste,ditë e qetësisë dhe ditë pushimi. Sabati fillon ditën e premte, 45 minuta para se të errësohet. Kështu që fillon me lutje dhe adhurime dhe ndalet çdo punë. Për shembull, çdo veprim dhe punë është e ndaluar, si cigarja,shkrimi, numërimi i parave etj.
    • d. Traditat

      Fëmijët meshkuj të hebrenjve,ditën e tetë pas lindjes bëhen synet dhe atë ditë edhe pagëzohen.Ndarja e lëkurës së përparme (me synetim), llogaritet shenjë e dukshme e marrëveshjes mes Zotit dhe Abrahamit. Fëmija kur të arrijë moshën 13 vjeçare llogaritet „bar mizva“ (i pjekur) dhe duke iu lidhur një qemer lutjeje merret në komunitetin fetar. Fëmija,nga ky moment llogaritet përgjegjës përpara Zotit për urdhërat fetarë.

      Kurse në jetën familjare ngjarje më e rëndësishme është martesa. Deri në vitin 1000 të e.s.është lejuar martesa me shumë gra. Vetëm se, më vonë, me kontributin e rabinit Hershem ben Juda,ky veprim është ndaluar. Kurse unazën e kurorrëzimit, që është shenjë e martesës,e vendosin në gishtin tregues të dorës së djathtë.

      Të vdekurit i varrosin në tokë. Gratë nuk marrin pjesë në ceremoninë e varrimit. Sipas fesë,gratë me menstruacion, lehonat dhe me disa sëmundje të tjera, nuk llogariten të pastërta.Prekja e një kafshe të ngordhur, apo njeriu të vdekur, është shkak për prishjen e pastërtisë. Nuk është mirë që një hebre fetar të gjendet në vendin ku gjendet një i vdekur. Nga këto papastërti shpirtërore njeriu mund të pastrohet me larje speciale fetare, e ngjashme si abdesti në islam.


      Rregullat e ushqimit


      Njërës prej çështjeve që i jepet rëndësi janë edhe rregullat e të ushqyerit. Sipas vlerësimeve fetare mishi i disa kafshëve është i lejuar, kurse i disave është i ndaluar. Nga këto i ndaluar llogaritet mishi dhe qumështi i kafshëve me katër këmbë, që nuk janë përtypëse dhe nuk janë me thonjë të ndarë, mishi i kafshëve të therura në kundërshtim me rregullat fetare, mishi i derrit,mishi i insekteve dhe i zvaranikve, mishi i peshqve që kanë pulla dhe nuk janë notues, mishi me produkte të qumështit.

      Kurse të lejuara janë kafshët me thonjë të ndarë dhe përtypëse, përveç devesë. Gjithashtu prej kafshëve të lejuara ndalohet që të hahet aorta dhe dhjami i pazier (i gjallë). Po ashtu pengesë për ngrënien e mishit të disa kafshëve janë edhe disa sëmundje dhe plagë të ndryshme.


      Simbolet

      Njëri nga dy simbolet me rëndësi të hebraizmit është ylli gjashtërremësh, të cilin e përbëjnë dy trekëndësh të futur në njëri tjetrin dhe që quhet Ylli i Davidit. Ky yll është një shenjë magjike që haset në mesin e njerëzve të shumë shteteve. Për herë të parë është parë në unazën e një hebreu në Sidon, në shek. VII para e.s. Me siguri se në fillim ka qenë një shenjë e Zotit dhe në kryengritjen e Bar Kohbasë është përdorur si simbol.

      Më vonë ky yll gjashtëkëndësh, është bërë një shenjë e Kabbalasë.Edhe Menora, që është shandan me shtatë krahë, është një simbol tjetër i hebrenjve. Sipastransmetimit, izraelitët duke shëtitur nëpër shkretëtirrë, këtë yll e kanë përdorur si shndërritës të tendës së shenjtë. Kurse sot është stema shtetërore e Republikës Izraelite.
    • Misticizmi hebraik

      Misticizmi, i cili është prezent në fe të ndryshme dhe është një manifestim i fetarisë së thellë,flet për botën mbinatyrore dhe mendon që me atë botë të lidhë marrëdhënie dhe të komunikojë me të. Ai pasqyron përvojën e qenies së diturisë mbinatyrore, ndërsa e lë ndarjen subjekt objekt.Në fillim ka vështirësi në të kuptuarit e shumë fushave të zhvillimit dhe të sistemeve të mbyllura të hapësirës ndërplanetare.

      Gjithashtu nga afër kujdeset për pritjen e mesias të shpresuar.Rrënjët e misticizmit kërkohen në Librin e Shenjtë. Pasqyrimet e tij mundohen të shihen te profetët (Moisiu, Elias, Elisa dhe të tjerë). Ai formon doktrinën e transmetimit për krijim në “Zanafilla”, dhe për vizionin e Ishajasë në Tempull, për përshkrimet mrekulluese të Ezekielit, për natyrën hyjnore dhe për universin. Kjo fetari e bazuar në Dhiatën e Vjetër, vazhdohet edhe në
      Talmud.

      Pas ndërtimit të Dytë të Tempullit, edhe te farisejtë ka patur mendime për spekulacione mistike. Më vonë shihet se konceptet helene-gnostike janë përzier me spekulacionet hebraike.Vizioni “Qerrja e fuqisë” (merkaba) e Hezekielit është mugulluar nga mendimi, “Të shohësh, të kuptosh fronin e Zotit, në gjendje -ekstaze dhe kontemplacioni”, në misticizmin e shek.V dhe VI.

      Sigurisht njoftimet që burojnë nga periudha e vjetër dhe që janë të grumbulluara nën titullin “Kabbala”, i kanë dhënë forcë lëvizjes shpirtërore,të përhapur nga Spanja në Francën jugore në shek. XIII., dhe misticizmit hebraik. Material kryesor ishte libri “Zohar”, i shkruar me një gjuhë aremeje të mbyllur, nga Rabbi Simon bar Jahaj, në shek. II. Vetëm se kjo vepër nuk ishte një e tërë,por ishte një komentim i Dhiatës së Vjetër, në formë të “Midrashit”, që ka për qëllim ritmin.

      Shumë pjesë të saj janë të shkruara nga Moshe ben Shemtob de Leon, kabalist prej Guadalaharasë, që ka vdekur në vitin 1305. Zohar për herë të parë është botuar në Kremona dhe Mautua në 1558.Temë kryesore e misticizmit hebraik është drita e përheshme mbi qiellin e dukshëm dhe ekzistenca para krijimit. Sipas doktrinës së botës me 10 qiej, të lindur nga Zoti, botëror është aktiviteti për nxjerrjen përsëri të shkëndijave të dritës qiellore që ndikon në brendinë e çdo gjëje,gjegjësisht, është aktiviteti për shpëtimin e shpirtit.

      E dyta është nxjerrja në shesh e kuptimeve të thella në Dhiatën e Vjetër me anë të misticizmit të numrave. Burimi kryesor i misticizmit të shkronjave dhe të numrave është “libri mbi krijimin” (Sefer Jetsira), që është një nga pjesët e Kabbalasë. Kjo është përgatitur në shek III dhe VI. Burim kryesor janë 10 numrat bazorë dhe 22 shkronjat e alfabetit hebraik. Të dyja së bashku krijojnë 32 “rrugë të urtësisë”. Zoti vetveten e pëshkruan me shenja të “shkronjave”. Sipas kësaj, fjalëve të Librit të Shenjtë u jepen domethënie simbolike.

      Sepse ligjet dhe ngjarjet historike që i shpjegon Dhiata e Vjetër, janë vetëm trupi dhe veshjet e fjalës hyjnore. Kurse të kuptuarit e shpirtit të tyre e mundëson vetëm mendimi mistik.91 Ndërkaq temat për magji dhe kundërmagji gjenden në kapitullit “Kabbala praktike”. Qëllimi i fundit i Kabbalasë është njohja kuptimore e misterit të fundit. Gjithashtu është bashkimi mistik i Zotit me njeriun, që është krijuar në mënyrë të përhershme. Kjo arrihet me lutje për koncentrim, me ekstazë dhe me kontemplacion.

      Gjithashtu, në shek. XII në zhvillimin e misticizmit hebraik ka ndikuar edhe Sefer ha-bahir,njëri prej teksteve Kabbala. Me anë të kësaj në hebraizëm u fut shprehja shpërngulje e shpirtërave (gilgul). Sefer ha-temuna, i shkruar në shek. XIII, bënte komentimin mistik të cilësive të Zotit. Vepra e tij, Libri i Dritës, fitoi shumë vlerë.

      Sidomos në shek. XVI, në Europë jeta shpirtërore e hebraizmit arriti shkëlqimin me anë të mistikut kabbalist Moses Cardaveros (1522-1570) dhe të Isaak Lurjas (1534-1572). Gjatë shek.XVII, shkolla pedagogjike talmudiste nuk u pa e mjaftueshme dhe u pritën ndryshime të mëdha.Vetëm se të gjitha zhvillimet mbetën në një rreth të ngushtë në gettonë hebraike.
    • Sabataj Sevi

      Sabataj Sevi është një mistik hebraik i lindur në Izmir më 1626. Shtimi i numrit të nxënësve rreth tij, ngjallën në të ndjenjat e mesianizmit. Gjatë një gostie në Selanik ai arriti bindjen se u bashkua me Dhiatën e Vjetër, i cili llogaritet njeri i parë e inkarnuar (trupëzuar) prej Zotit. Sabataj Sevi, veten e shpalli mesia për herë të parë më 5408 (v. 1648 ), vit që kabbalistët e kanë llogaritur si vit të shpëtimit. Viti i Mesias, që pritej nga vetë ai dhe simpatizuesit e tij, do të realizohej në vitin 1666. Viti arriti, por ajo që pritej të realizohej nuk u realizua. Kurse mesia i vetshpallur ra në duart e sulltanit osman. Ai duhej që të braktiste o pretendimin për mesia, o jetën e tij. Ai zgjodhi të parën dhe deklaroi se është bërë musliman. Sevi, 10 vjetët e fundit të jetës së tij i kaloi në një tronditje të madhe. Lëvizja mistike mesianike, pas vdekjes së Sabataj Sevit, lindi përsëri me Jakob Frankun dhe vajzën e tij Eva dhe vazhdoi deri në Revolucionin Francez.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Hassidizmi u zhvillua nga misticizmi i Merkaba-së. Fjala hassid (në ibranishte: fetar), në fillim përdorej për fetarët ekstremë të periudhës Makkabi, ndërsa më vonë u përhap edhe si emër për mistikët dhe mësuesit. Fetarësia u bë emër i ushtrimeve shpirtërore dhe i dashurisë për Zotin. U zhvillua mendimi i thellë, që të përkujton metodën e Jogës indiane. Me anë të kontemplacionit u hap dera e takimit me misteret e profecisë. Ekstaza është shpjeguar edhe si njohje edhe si harresë e unit. Synimi ishte bashkimi mistik me Zotin. Misteri i shkronjave e argumenton doktrinën mistike të emrave të Zotit. Zohar-i (libri i madhështisë, dritës), pas Dhiatës së Vjetër dhe Talmudit, është libri më me rëndësi. Sistemi kabbalist bazohet në filozofinë e Philos dhe të neoplatonizmit. Sipas termave për Zotin, Zoti as nuk njihet, as nuk shihet, as nuk definohet. Edhe mendimet për krijimin shprehen me anë të teorisë së emanacionit: Froni, drejtësia, urtësia, dhuntia, fuqia, madhështia, shkëlqimi, sundimi etj., të gjitha këto, nga pamja qiellore e njeriut janë të grumbulluara në “njeriun e parë”. Nga bota shpirtërore kanë dalë krijimi i gjithësisë, froni i Zotit, kurse nga këta kanë dalë bota e krijuar, engjëjt dhe shpirtrat e këqinj. Kurse nga këto të fundit ka dalë bota materiale, gjegjësisht bota e dukshme. Në Kabbala ka tre lloje konceptesh për shpirtin: Shpirti logjik (neshema), afër tij gjendet “shpirti ndijor, epshi” (ruah) dhe “shpirti bimor” (nefesh). Shpirti njerëzor është forca e parë ekzistenciale e dalë nga bota e lartë dhe është e përmalluar të kthehet në vendin prej nga ka ardhur. Ai, pasi që me anë të inkarnacionit të përsëritur të arrijë përsosmërinë, do të mund të shpëtojë nga varësia e krijesave botërore. Sidomos rrotën e lindjeve (gilgul) ua ka mësuar Manessa ben Israel (1604-1657) nga Amsterdami. Burimi i të keqes shihet në largimin e substancave hyjnore dhe në moskuptimin e mëshirës së Zotit. Lartësimi te Zoti bëhet me lutje dhe me adhurim. Shpirti shkon drejt misticizmit të përbashkët me Zotin, kurse Shkrimet e shenjta komentohen me simbole. Shkronjave, fjalëve dhe emrave u përshkruhen fshehtësi hyjnore. Ligji mistik kabbalist është në anën e kundërt të fesë. Për këtë edhe talmudistët e poshtërojnë atë. Kurse në Zohar, Mishna përshkruhet si robëreshë, kurse Kabbala si zonjë. Thuhet se edukimi i Talmudit krahasohet me një shkëmb pa fryte, nëse copëtohet dalin në shesh guraleca, përkundër kësaj Kabbala është një burim i freskët dhe rrjedhës.93 Hassidizmi, duke e kthyer atë rreptësi të dispozitave të ligjit, i ka hapur rrugë fushës shpirtërore dhe është përhapur në një rreth të gjerë. Lëvizja sabatajiste dhe frankeniste u bashkuan. Themeluesi i hassidizmit, Rabbi Izrael ben Elizer (1700-1760), llogaritet si përfaqësuesi kryesor i tij në shek. XVIII. Me ligjëratat dhe komentimet e tij mistike ka fituar autoritet dhe ka marrë titullin “Baal shem Tov” (zotëria i emrit të gëzuar). Ai mbron një zemër fetare të sinqertë. Nëse njerëzit e adhurojnë Zotin me dashurinë që e kanë në zemrat e tyre, bota e ndarë përsëri do të arrijë të bashkohet. E keqja shihet si shkalla më e ulët e të mirës. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, me vrajsen e një numri të madh të hebrenjve, hassidizmi mori një goditje të madhe. Sot ka simpatizues edhe në ShBA edhe në Izrael. Filozofi Martin Buber (lindi 1878 ) është nga komentatorët e rinj të kësaj lëvizjeje.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Rrymat e reja në hebraizëm

      Pas Revolucionit Francez, u zhvillua koncepti që hebrenjtë mos të shikohen si të “syrgjynosur” dhe filloi t’u njihet e drejta e shtetësisë. Të drejtën e tyre civile në Gjermani e fituan më 1848, në Angli më 1858, kurse në Itali më 1870. Më këto zhvillime hebrenjtë për herë të parë filluan të mendojnë për ndryshime në jetën fetare. Duke i ndryshuar qëndrimet e mëhershme, që ishin të mbyllura ndaj botës së jashtme, hapën gettot e tyre.95 Kjo hapsirë për hebrenjtë europianë kishte një karakter revolucionar. Vetëm se kjo nevojë nuk ishte vetëm për një getto të jashtme, por ishte edhe për një getto të brendshme. Nevoja e liberalizmit fetar vazhdoi edhe në shek. XIX dhe XX. Për shkak të këtyre dukurive jashtë vendit lindën reagime të quajtura “antisemitizëm”, kurse në mesin e hebrenjve u hap edhe rruga e komentimit dhe diskutimit ortodoks, konservator dhe liberal të termave fetarë, si adhurimet, ligji etj. Së pari, rrymat ekstre- me të liberalizmit dhe të cionizmit, filluan të krahasohen besimet e rretheve të ndryshme me format ekzistuese të tyre. Për zgjidhjen e problemeve, paralel me rrymat nacionaliste europiane, shpresë për zgjidhjen e tyre me kërkimin e “të drejtës nacionale” dhe me formimin e shtetit nacional, forcuan rrymën politike dhe fetare, që është cionizmi. U kristalizuan edhe grupet e ndryshme fetare.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Hebraizmi orodoks

      Është një bashkësi kundër modernizimit të fesë. Është zhvilluar në shek. XIX dhe XX. Kjo mbron tradicionalitetin e zhvilluar shekuj me rradhë. Tevratin, Talmudin, veprat e tjera klasike dhe mendimet tradicionaliste i mbajnë larg çdo kritike. Kundërshton rikomentimin e ligjit dhe të Librave të Shenjtë. Sepse këtë e vlerëson si largim nga feja. Respektimin e ndalimeve në lidhje me ushqimet dhe me adhurimin, e vazhdon në mënyrë ekstreme. Sot është edhe fraksion zyrtar i shtetit izraelit.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Hebraizmi reformues

      Nëpërmjet veprave të Moses Mendelsohnit (1729-1786), që janë nën ndikim të revolucionit francez, është ndikuar në komunitetin, që e vazhdon tradicionalizmin. Ndikimin kryesor të tij e paraqiti në mes të hebrenjve në Amerikë. Parimet e këtij komuniteti janë: 1. Ata nuk pranojnë botën tjetër dhe ringjalljen. 2. Nuk presin Mesian person. 3. Hebraizmin nuk e vlerësojnë si komb, por, si komunitet. 4. Nuk e pranojnë në tërësi Ligjin tradicional, por e pranojnë me një seleksionim të përshtatur për jetën moderne. 5. Dhiatën e Vjetër dhe Talmudin nuk i respektojnë në tërësi dhe, gjithashtu, e diskutojnë edhe burimin hyjnor të tyre. 6. Parimet e Sabatit dhe Kasherit nuk i respektojnë. 7. Lëvizjen e konvertimit në hebraizëm nuk e kufizojnë. 8. Në sinagogë burrat dhe gratë ulen bashkë. 9. Adhurimet i kryejnë në gjuhën e shtetit ku jetojnë.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Hebraizmi konservator

      Ka lindur si reagim ndaj hebraizmit reformues. Dallimi nga ortodoksët është se këta adhurimin e tyre, në vend që ta bëjnë në ibranishte, e bëjnë në anglishte. Nuk e refuzojnë ligjin e vjetër hebraik, vetëm e pranojnë ndryshueshmërinë e tij. Në sinagogë burri dhe gruaja ulen pranë njëri-tjetrit. Janë kundër martesës nga jashtë. Në këtë komunitet, hebraizmi konservator, nën udhëheqësinë e hebreut me emrin Mordacai Kaplan, ka lindur edhe një rrymë e quajtur “rekonstruksionistët”, dhe është afër mendimeve reformiste.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Shteti osman dhe hebrenjtë

      Kontakti i hebrenjve me turqit, në histori, mendohet të jetë bërë pas kryengritjes kundër romakëve në vitin 70 të e.s., me shkatërrimin e Dytë të Tempullit dhe me syrgjynosjen e hebrenjve në të katër anët e botës. Kurse kontaktet historike kanë filluar në shek. VIII të e.s., kur turqit hazarë pranojnë hebraizmin.99 Dihet se një pjesë e turqve në shek. X. e kanë pranuar islamin. S’ka dyshim se turqit, pas ardhjes në Anadoll, janë takuar edhe me shoqëritë hebraike, të shpërndara tashmë nëpër Perandorinë Bizantine. Kështu që, kur Orhan Gazi e merr Bursën, atje ka gjetur një komunitet hebraik që u ka lejuar të ndërtojnë sinagoga.100 Pas çlirimit të Ballka- nit, Edreneja dhe Selaniku kanë qenë qendra kolonish hebraike. Edhe me çlirimin e Stambollit haset në dy komunitete të ndryshme hebraike, Rabbani dhe Karai. Më vonë në Stamboll u është lejuar të vendosen edhe hebrenjtë e shpërngulur. Ata këtu kanë punuar si mjekë dhe përkthyes në nivele të ndryshme shtetërore. Ata që iknin dhe shpërnguleshin nga trysnia që iu bëhej në Europë, strehoheshin në shtetin osman. Numri i të shpërngulurve hebrenj spanjollë supozohet të ketë qenë 200-500 mijë vetë.101 Ata janë vendosur në zona të ndryshme të perandorisë. Shpërngulja e hebrenjve në tokat osmane ka vazhduar edhe në periudhat e mëvonshme. Edhe pse, pretendimi për mesia i Sabataj Sevit (1648 ) një kohë e tendosi situatën, përsëri forca shtetërore, dorëhejqa e Sabataj Sevit nga pretendimi dhe pranimi i islamit nga ana e tij dhe nga simpatizuesit e tij, e zgjodhi çështjen. Vetëm se ky konvertim i detyruar, nuk ishte një konvertim i vërtetë. Por, transmetohet se edhe pse një kohë Sevi u bë musliman, në të vërtetë ai e ka vazhduar besimin e tij të vjetër. Këtij rasti në histori i thuhet “të konvertuarit” (dönmeler). Edhe sot aktualizohen diskutimet për atë se e pranoi në të vërtetë islamin, Sabataj Sevi, apo jo. Në shtetin osman problemet administrative të hebrenjve zgjidheshin nëpërmjet kryerabinit, i cili gjykonte sipas Dhiatës së Vjetër dhe Halahasë, në gjykatën e quajtur Bet-Din. Këtu shqyrtoheshin edhe mosmarrëveshjet mes një hebreu dhe një muslimani, apo të ndonjë të krish- teri.103 Përveç në mosmarrëveshjet tregtare, nuk haset shumë në mosmarrëveshje tjera të hebrenjve me fqinjët muslimanë. Edhe pse në shek. XIX dhe XX, aksionet politike të rrymave cioniste e kanë shqetësuar shtetin, kjo nuk është reflektuar edhe në popull. Hebrenjtë në shtetin osman ishin një shoqëri me shumë gjuhë. Gjuhët ndryshonin sipas vendit prej ku ata kanë ardhur, gjegjësisht sipas zonës ku kanë jetuar më herët, sipas punës që e kanë bërë, bile kanë ndryshuar edhe sipas numrit të tyre se a kanë qenë shumicë apo pakicë. Në përgjithësi, sefaradët kanë folur hebraishten spanjolle (ladino), eshkenazët gjuhën jidish, kurse mustaribët gjuhën arabe.104 Supozohet se sot numri i hebrenjve si shtetas të Turqisë arrinë deri në 25.000 vetë, dhe gjenden nën kryesinë e rabinëve me qendër në Stamboll. Sinagogat dhe komunitetet e vogla të tyre gjenden në qytetet e mëdha, si në Stamboll, në Ankara dhe në Izmir. Pas themelimit të shtetit izraelit, një pjesë e madhe e tyre u shpërngul atje, dhe kështu numri i tyre në Turqi çdo ditë zvogëlohej. Kohët e fundit shihet se këto shpërngulje janë ndërprerë.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Qëndrimi i hebraizmit ndaj feve të tjera

      Sipas Halahasë ata që nuk janë hebre ndahen në dy grupe, “nuhitët” dhe “idhujtarët”. Nuhitë janë ata që pranojnë shtatë ligjet themelore të bazuara në monoteizmin e profetit Noah/Nuh. Këta parime janë: 1-Mosadhurimi i idhujve, 2-Ikja nga mosbesimi, 3-Qëndrimi larg tradhëtisë bashkëshortore (zinasë) me të afërmit e familjes, 4-Respektimi i drejtësisë, 5-Mosderdhja e gja- kut, 6-Mosvjedhja, 7-Mosngrënia e mishit bashkë me gjakun (mosshkëputja e një cope mishi nga kafsha e gjallë). Sipas Maimonidesit, respektuesit e këtyre parimeve quhen “gjysëm të udhëzuar”, dhe në të dy botërat arrijnë shpëtimin. Ata, sipas punës që kanë bërë, fitojnë edhe shenjtëri, gjegjësisht arrijnë shpëtimin. Islami dhe krishterimi numërohen prej feve nuhite/noahite. Ato, sipas hebraizmit, kanë shërbyer për përhapjen e monoteizmit. Vetëm se, kalimi i një hebreu në islam ose në krishterim llogaritet mëkat i madh, sepse hebreu që e ka braktisur hebraizmin e ka prishur “marrëveshjen” që e ka me njerëzit dhe me Zotin. Hebraizmi, edhe pse muslimanët i quan nuhitë, islamin e quan të vjedhur nga hebraizmi. Hebrenjtë Muhamedin (a.s.) nuk e pranojnë si profet, vetëm se pranojnë një afërsi serioze me muslimanët. Prej çështjeve të përbashkëta të të dyja feve janë mosfutja e fotografive në tempuj, mosngrënia e mishit të derrit dhe synetimi. Islamin e shohin më afër hebraizmit, se sa krishterimin. Kurse politeistët dhe idhujtarët, të cilët përbëjnë grupin e dytë, sipas hebraizmit, nuk kanë asnjë lloj shprese për shpëtim.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED