Hebraizmi

    Diese Seite verwendet Cookies. Durch die Nutzung unserer Seite erklären Sie sich damit einverstanden, dass wir Cookies setzen. Weitere Informationen

    Përkthyes

    Radio Projekt 21

    Ndegjo me Internet Explorer

    Ndegjo me Firefox

    Forumsstruktur

    Team

    • Hebraizmi është njëra prej feve më të vjetra që ende jeton. Nuk është e qartë a është fe apo komb. Në historinë e feve zë vend të posaçëm. Këtu janë të përziera feja dhe nacioni dhe është shumë vështirë që këto të ndahen njëra prej tjetrës. Shprehja në tregimin Balam në Dhiatën e Vjetër, ndriçon pozitën e hebraizmit.

      1. Nëse kjo situatë speciale do të shprehej me një thënie moderne, atëherë mund të thuhetse hebraizmi është një bashkim i besimit dhe nacionit,që kanë të njëjtën gjenezë biologjike dhe të njëjtën shoqëri fetare.Supozohet se në botë ka përafërsisht 15–20 milionë hebrenj. Nga këta, 3 milionë jetojnë në Izrael,6 milionë në ShBA, ndërsa të tjerët si grupacione minoritare jetojnë në shtete të ndryshme të botës.

      Sipas transmetimit si nevojë e premtimit që Perëndia i ka bërë profetit Abraham/Ibrahim, nga gjeneza e të cilit rjedh ky popull, ai (populli izraelit) është izgjedhur nga popujt e tjerë dhe është dërguar në gadishullin Sinai, ku i është dhënë edhe Dhiata e Vjetër/Tevrati.

      Termi jahudi (hebre): Emri i djalit të 4 nga 12 djemtë e profetit Jakob ishte Juda ose Jehuda,ai më pas u bë babai i fisit Jehuda. Pas vdekjes së Solomonit shteti u nda në dy pjesë. Njërës prej tyre, mbretërisë jugore i jepet emri Jahuda. Ky emër për fiset dhe anëtarët e mbretërisë filloi të përdoret pas syrgjynosjes në Babiloni dhe gradualisht u bë një emër gjeneral.

      Israil: është nofka e Jakobit/Jakubit. Ky emër i është dhënë atij në kuptimin “ai që merret me fatin”.

      2. Më vonë u bë emër i fisit, ndërsa pas Solomonit u bë emër i shtetit verior. Sot është emër i Republikës Izraelite të formuar në 1948 në Palestinë. Populli njihet me emrin izraelitë. Në vende të ndryshme në Kur’an shpesh përmendet fjala “Beni Israil” (Bijtë e Izraelit), me të cilën përcaktohen hebrenjtë.

      Ibrani: kjo fjalë rrjedh nga fjala “Ibrim”. Bazohet në fiset me emër “Ibri” ose “Hibri” të cilët në shek. XIV para e.s. kanë jetuar në Kenan (Palestinë). Kurse në hieroglife kjo fjalë kalon si “Hapiri”. Ky popull herët ka bërë marrëveshje me Bijtë e Izraelit, më vonë duke u mbështetur në babain e fisit me emër “Eber” është përzier me ta. Ndërkaq vetë hebrenjtë nga të huajt njihen si “Ibrim” (Eber), që ka kuptimin “Ata të cilët banojnë në anën tjetër të lumit Jordan”. Edhe emri “ibranish”, që është gjuhë e Dhitaës së Vjetër, rrjedh nga kjo rrënjë.

      Musevi: Ka kuptimin ithtarët e Moisiut, i cili konsiderohet nga ata si themeluesi i fesë hebraike. Sot këto katër terma përdoren në të njejtin kuptim. Për ata që cilët jetojnë në shtetet krishtere përdoret termi “ashkenazë” ndërsa për ata që jetojnë në shtetet islame përdoret termi “sefaradë”. Para krijimit të shtetit Izraelit në atë rajon ka patur 65.000 hebrenj. Shpërngulja atje e hebrenjve ashkenazë dhe sefaradë e ka rritur dukshëm numrin dhe numri i popullatës në Izrael sot është përafërsisht 3 milionë. Dendshmëria më e madhe e tyre është në ShBA, numri i të cilëve arrinë në 6 milionë. Pas kësaj pasojnë Rusia dhe Franca.
    • Moisiu

      Moisiu llogaritet si themelues i fesë hebraike. Për këtë edhe kësaj feje i thuhet musevizëm. Sipas mendimit gjeneral, Moisiu/Musai ka jetuar në vitet 1250 para e.s. Emri i tij sqarohet në forma të ndryshme. Sipas pjesës “Ekzodusi” të Dhiatës së Vjetër, emri i tij ka kuptimin “i nxjerrur nga uji”. Me siguri fjala Mashe në ibranishte, mund të jetë një fjalë që në gjuhën e vjetër egjiptiane, ka kuptimin “Zoti dha”.

      Sipas transmetimeve të Dhiatës së Vjetër, Moisiu është prej fisit Levi. Nëna e tij është Yohabed, ndërsa babai Anron. Është nip i brezit të pestë të Abrahamit, dhe ka lindur në Egjipt.Në atë kohë Faraoni, për shkak të fallit se në mesin e Bijve të Izraelit do të lindë një djalë që do të bëhet sundimtar i Egjiptit, urdhëron që të vriten të gjithë fëmijët meshkuj. Edhe nëna e Moisiut është inspiruar që fëmijën e saj të mos e dorëzojë dhe t’ia japë atë një mendëshe,ndërsa, nëse paraqitet ndonjë rrezik ta lëshojë atë në lumë.

      Nëna që e tajisi atë tre muaj, e futi në një sënduq dhe e la në një anë të lumit. Sënduqin e pa vajza e Faraonit dhe kur ia solli atij, ai në të gjeti një djalë. Nga simpatia që kishte ndaj fëmijës, nuk mundi të lejojë vrasjen e tij, por mori vendim të adoptohet dhe të rritet në saraj.

      Vendimin e mbështeti edhe gruaja e Faraonit.Kështu që Moisiu si një princ në sarajin e perandorisë më të fortë botërore të asaj kohe, mori edukimin më të lartë të kohës dhe u përgatit si udhëheqës dhe komandant. Mësoi shkrimin dhe shkencat e kohës. Perëndia në mënyrë indirekte atij ia mundësoi të marrë edukatën që do t’i nevojitet për obligimin që do t’i ngarkohet në të ardhmen.Kur arriti moshën e pjekurisë, një ditë duke shëtitur nëpër qytet, nga që nuk mundi të durojë sjelljen e keqe të një egjiptiani ndaj një hebreu, egjiptianin e goditi me shuplakë. Egjiptiani vdiq.

      Moisiu për shkak të frikës se ndoshta ndaj tij do të hakmerren ikën. Që të mos e gjejnë shkoi drejt Medjenit dhe sipas Kur’anit atje u martua me vajzën e një njeriu të mirë plak, ndërsa sipas Dhiatës së Vjetër u martua me Zipparan vajzë e priftit Jesro, dhe vazhdoi jetën si bari.

      Literatura islame thotë se ky njeri i mirë është Shuajbi (a.s.), dhe e ka identifikuar me të. Moisiu me vajzën e njeriut të mirë nga Medjeni ka patur dy djem, Gershemin dhe Eliezerin. Ai kur arriti moshën 40 vjeçare, në Medjen krijoi shoqëri me të afërmit e besimit të Abrahamit, të cilët rrjedhin nga fisi i Abrahamit/ Ibrahimit (a.s.).

      Atë edhe në Medjen e nxorri në plan të parë, ajo që ai ishte dhëndër i njeriut të drejtë dhe të mirë. Atje mësoi klimën dhe rrugët e jetës normale,gjithashtu mësoi edhe burimet e të jetuarit. Ka mundësi që këtu të kishte mësuar njësinë e Zotit(monoteizmin), të cilën nuk ka patur mundësi që ta mësojë në saraj. Gjeti rastin që të vendosë familjen dhe bashkëkombasit e tij në Egjipt.

      Në një natë të ftohtë, në shkretirë pa diçka që shndritte dhe kur iu afrua që të ngrohet dhe të marrë prush me vete, u ballafaqua me thirrjen hyjnore (të Zotit). U thirr në detyrën e profecisë.Mori urdhërat hyjnore dhe bashkë me familjen e tij morri rrugën për t’u kthyer në Egjipt. Për shkak të vështirësisë së tij në të folur, u lut që vëllai i tij Aroni të jetë ndihmësi i tij dhe lutja iu pranua. U obligua që sundimtarin e Egjiptit Faraonin ta thirrë në besim në një Zot, ndërsa popullin ta shpëtojë nga skllavëria.
    • Përsëri u kthye në sarajin e Faraonit dhe sipas obligimit që kishte, Faraonin dhe ata që ishin rreth tij i thirri në besim në një Zot. Ndërsa nga Faraoni kërkoi leje që popullin e tij në fillim ta nxjerrë nga Egjipti. Edhe pse Faraoni tregoi mirëkuptim në dhënien e lejes, ai më vonë kthen nga vendimi i tij. Moisiu, në këtë rast Musai (a.s.), paraqiti mrekullitë si argument për profecinë/pejgamberllëkun e tij. Por nuk u pranua dhe u fajësua si magjistar. U fajësua edhe me atë se dëshiron ta uzurpojë shtetin dhe forcën politike.

      Sepse Faraoni besonte se nëse ata i lë të lirë,ai do ta humbë forcën punuese të shtetit, punët që janë duke u bërë do të mbeten në gjysëm dhe se shteti do të ketë humbje. Një rrezik tjetër ishte se Bijtë e Izraelit do të dalin prej Egjiptit e do të takohen dhe do të bashkpunojnë me armiqtë në veri të Egjiptit dhe kështu që, Egjipti do të jetë në pozitë të vështirë.

      Pasi që nuk iu dha leje, Moisiu filloi të përgatitet që Bijtë e Izraelit t’i nxjerrë fshehurazi prej Egjipti. Kur arritën pranë brigjeve të Suezit panë se edhe Faraoni me ushtrinë e tij është duke iu afruar atyre. Në këtë moment kritik, sipas Kur’anit, si mrekulli e Musait (a.s.), Deti i Kuq u nda dhe Bijve të Izraelit iu çel rrugë për kalim. Moisiu dhe ata që ishin me të shpëtuan në sajë të rrugës që u hap në Detin e Kuq. Ndërsa ndjekësit e tyre, Faraoni dhe ushtarët e tij (1224 p.e.s.), u mbytën në valët e ujit.

      Mendohet se Bijtë e Izraelit që kur kanë hyrë në Egjipt numri i tyre ka qenë 70 vetë, ndërsa 220 vjet më vonë në Egjipt ata janë bërë me qindra mijëra njerëz.

      Faraoni i cili i ka shtypur Bijtë e Izraelit ka qenë Ramses II. (1301-1234 p.e.s). Ndërsa Faraoni,që ka qenë sundimtar në kohën kur Bijtë e Izraelit janë larguar nga Egjipti, ka qenë Minfitani (1290 – 1224), djali i Ramses II. Ngjarja e largimit ka ndodhur në vitin 1224 para e.s.
    • Jeta në Sina dhe dhjetë urdhërat

      Tubimi i Bijve të Izraelit rreth Moisiut ndodhi ngaqë ata, atë më tepër e shihnin si një lider dhe një komandant që ata do t’i shpëtojë nga skllavëria e egjiptasve dhe jo ngaqë i besonin atij si një profet. Por pasi e humbën rehatinë që e kishin në Egjipt dhe ranë në gjendje të mjerueshme duke poshtëruar Moisiun dhe Aronin, u thanë atyre: „…Ah, le të kishim vdekur nga dora e Zotit në vendin e Egjiptit, ku uleshim pranë tenxhereve me mish dhe hanim bukë sa ngopeshim! Sepse ju na çuat në këtë shkretëtirë që të vdesë nga uria tërë kjo asamble.“

      Moisiu, duke u afruar drejt Palestinës (qytetit të Kenanit), me urdhërin e Zotit u largua nga fisi i tij dhe shkoi në malin që ishte porositur nga Zoti. Ky mal, në literaturën islame njihet me emrin Tur-i Sina, ku fjala “tur” ka kuptimin mali, që do të thotë mali Sina. Ky mal në këtë gadishull të Sinasë, nëse është më i larti apo është ndonjë tjetër, është vështirë të dallohet.

      Kurse sot me emrin “Mali Sina” është një mal në jug të gadishullit. Njihet edhe me emrin mali Hareb. Moisiu në maje të këtij mali, te i cili shkoi me urdhërin hyjnor, priti 40 ditë me radhë duke agjëruar dhe i bëri lutje të tjera Zotit, mori urdhërat dhe porositë e Tij. Atij në formë të dhjetë urdhërave iu dhanë themelet e besimit dhe sjelljes të cilat duhet t’i realizojë populli.

      Edhe ato janë:
      1 - Besimi në ekzistencën dhe njëshmërinë e Zotit,
      2 - Të mos bëjnë idhuj dhe të mos i adhurojë ata,
      3 - Të mos e përmendin emrin e Zotit në vend jo të duhur,
      4 - Të respektojnë shenjtërinë e ditës së Shtunë, të mos punojnë asgjë dhe të pushojnë atë ditë,
      5 - Të respektojnë nënën dhe babain,
      6 - Të mos vrasin,
      7 - Të mos bëjnë zina (tradhti bashkëshortore),
      8 - Të mos vjedhin,
      9 - Të mos dëshmojnë rejshëm dhe
      10 - Të mos lakmojnë shtëpinë, bukën, gruan, shërbyesen, kaun, gomarin, pra, pasurinë dhe shpirtin e askujt.


      Por me zgjatjen e kohës së qëndrimit atje të Moisiut, populli erdhi te Aroni dhe i thanë: “Eja dhe na ndreq neve zotat që do të na udhëzojnë, sepse njeriu na nxorri prej Egjipti dhe Moisiu ende nuk po vjen. Ne nuk e dimë se çfarë i ka ndodhur”.

      Një njeri me emrin Haron, sipas Dhiatës së Vjetër, ndërsa sipas Kur’anit Samiri, e tuboi arin e familjeve dhe me të bëri një skulpturë viçi dhe kështu Bijve të Izraelit ua mundësoi që të adhurojnë atë. Sipas Kur’anit, profeti Harun edhe pse dëshiroi që ta pengojë këtë punë, ai nuk mundi ta bëjë. Ua tërhoqi vërejtjen, por nuk e dëgjoi askush.

      Profeti Musa kur u kthye e kapi vëllain e tij për jake dhe e poshtëroi, nga hidhërimi që kishte pllakat që i kishte në dorë i përplasi në tokë. Pllakat që u thyen, u shkruan përsëri. Kurse Kur’ani thotë se, Musai prej hidhërimit tabelat i hodhi në tokë, por pasi i kaloi hidhërimi ato i mori përsëri. Ndërsa nuk tregon për rishkrimin e tyre. Kjo situatë qartazi tregon se populli që ka qëndruar një periudhë të gjatë në Egjipt, është ndikuar shumë nga feja egjiptase.

      Largimi i Musait për një kohë të shkurtër nga mesi i tyre dhe se si ata menjëherë janë kthyer prapa në besimin e vjetër, është një provë e qartë për këtë. Kurse edhe Aroni edhe pse ishte aty, nuk mundi ta pengojë atë. Kjo gjendje është me rëndësi edhe në paraqitjen e fuqisë administrative të Moisiut.

      Moisiu e mori popullin dhe u nis drejt Palestinës. Vetëm se, adhurimi i viçit nga populli, u bë shkak i zemërimit të Zotit. Edhe sikur Zoti të pranonte pendimin e tyre, këtë radhë udhëheqësit e popullit e refuzuan dëshirën e Moisiut që të kalojnë në tokën e Palestinës. Ky refuzim bëri që ata 40 vjet radhazi të shëtisin nëpër shkretëtirë të mërzitur. Gjatë kësaj periudhe Bijve të Izraelit iu shpallën rregulla të tjera të Ligjit. Moisiu vdiq në Nebo në shkretëtirë si endacak në moshën 120 vjeçare. Transmetohet se trupi i tij është varrosur nga Zoti dhe se askush nuk ka mundur ta gjejë varrin e tij.

      Shkurtimisht, Moisiu është një profet themelues i marrëveshjes mes Zotit dhe Bijve të Izraelit.Ai është themelues i jetës së atij populli dhe shpëtimtar i tij nga zgjedha e Egjiptit, është një lider dhe një themelues i Ligjit.
    • Aroni

      Kur’ani thotë: “Nga mëshira Jonë i dhamë vëllain e tij Harunin, Pejgamber, e bashkuam me vëllaun e vet,Harunin, që ta ketë si ndihmës“, dhe lajmëron se ai është ndihmës i Musait(a.s.). Edhe kur Samiriu e ka nxitur popullin që të krijojë skulpturën e viçit, ai u ka kërkuar atyre që viçin të mos e adhurojnë dhe ta ndjekin atë, e jo Samiriun. Por, ai edhe vëllait të tij ia bëri me dije se, nuk e ka ngritur zërin që të mos bëhet shkak për një shpifje më të madhe dhe të mos krijojë ndarje mes popullit. Aroni ishte tre vjet më i madh se vëllai i tij. Në librin Numrat, shpjegohet se ai ka vdekur në moshën 123 vjeçare në kodrën Hor, ku edhe është varrosur.

      Hidri (Hëzri)

      Hidri në literaturën islame pranohet si bashkëkohës i profetëve Musa dhe Harun. Në Dhiatën e Vjetër nuk përmendet emër i tij. Njohuria për të është folklorike dhe e tipit të legjendave. Të dhëna historike nuk ka. Muslimanët kanë bindjen se Hidri është Njeriu i Urtë që takohet me Musain, për të cilën tregon Kur’ani.

      Vetëm se në Kur’an emri Hidri nuk përmendet. Njeriu i Urtë, i cili takohet me Musain, ka aftësinë e vlerësimit të të kuptuarit ezoterik të gjërave. Vendi ku takohet me Musain është “Mexhmau’l – Bahrejn”, ky është një vend ku bashkohen dy detra.

      Ky vend mund të jetë në bregdet të Sinait tek uji i ëmbël që derdhet në Detin e Kuq ose në Detin Mesdhe, apo mund të jetë edhe një vend ku një lumë i madh derdhet në det. Të bërit fjalë për rrezikun e piratëve, që enden nëpër dete, e forcon mundësinë se vendi i takimit është një bregdet i një deti të hapur.

      Në shekujt e mëvonshëm kishte të atillë që kishin bindjen se njeriu i mirë i cili ka fituar autoritet me emrin Hidri, nuk është pejgamber, por është një rob i dashur i Allahut (xh.sh.).Ndërsa komentimet se do të jetojë deri në kijamet dhe se është i padukshëm, përkujtojnë mitologjinë e vjetër greke për Hermesin, dhe janë në kundërshtim me ajetin kur’anor: “Ne asnjë njeriu para teje (Muhamed) nuk i dhamë jetë të përhershme…Çdo krijesë do ta shijojë vdekjen…“
    • Jozueu bir i Nunit dhe periudha e njerëzve të urtë

      Pas Moisiut, në krye të Bijve të Izraelit erdhi Jozueu. Ai ishte njëri pre shokëve më të afërt të Moisiut. Para se të vdiste Moisiu atë e zgjodhi kryetar të Bijve të Izraelit.Pas kalimit të Jozueut në krye të Bijve të Izraelit u nis drejt verilindjes së lumit Jordan. Pastaj duke e kaluar lumin Jordan,filloi përgatitjet për vendosje në tokën e Palestinës.

      Pas kalimit të lumit, vendi i parë që pushtuan ishte Eriha. Jozueu më parë kishte dërguar dy spiunë dhe këta ishin fshehur në shtëpinë e një prostitute me emrin Rahab. Bijtë e Izraelit pasi e morën Erihanë, mbytën çdo gjë të gjallë që kishte në qytet. Gruaja, që i kishte fshehur këta spiunë, dhe familja e saj, për shkak të fjalës së dhënë,shpëtuan nga ky gjenocid.Pas kësaj pasoi çlirimi i qyteteve të tjera dhe rritja e autoritetit të Jozueusë.

      Pas vdekjes së Jozueut, bir i Nunit, politika e Moisiut vazhdoi, kurse udhëheqësit e Bijve të Izraelit filluan të zgjidhen nga lidershipi i popullit. Në disa raste në këtë pozitë mund të vinin edhe gra. Populli jetonte në dymbëdhjetë fise. Administrimi klanor ishte dominant. Personat që ishin në krye të klaneve kishin formuar një kuvend. Një gjykatëse që kishin zgjedhur nga mesi i tyre, i zgjidhte mosmarrëveshjet mes njëri-tjetrit.

      Për zgjidhjen e çështjeve me rëndësi të gjithë personat drejtues të klaneve tuboheshin nën udhëheqësinë e gjykatësit dhe problemet i zgjidhnin duke u konsultuar. Kjo periudhë ka zgjatur tre shekuj. Populli kishte filluar të kalojë nga gjendja nomade në një jetë të vendosur, nga tendat nëpër fshatra të vegjël kishte filluar të mësojë bujqësinë dhe profesionet e tjera.

      Vetëm se, në periudhën e gjykatësve ose në periudhën e njerëzve të urtë, përhapja e paudhësisë, si ryshfeti etj., edhe dhuna e shteteve fqinje, për shkak të problemeve që ka nxjerrë lufta, edhe Bijtë e Izraelit filluan të dëshirojnë një sundimtar me autoritet, si në shtetet fqinje, me qëndrime të përgjithshme.

      Kur’ani këtë situatë e shpjegon kështu:

      “A nuk ke marrë vesh për parinë e Bijve të Israilit pas Musait? Kur i patën thënë një të dërguarit të tyre (Shem’unit): Cakto për neve një sundues e të luftojmë në rrugën e Allahut…”.

      Për këtë gjykatësi Samuel, Saulin (Talut) e pagëzon mbret dhe udhëheqësinë e shtetit ia lë atij.

      Në ajetin e lartëpërmendur, për shkak që hebrenjtë shprehin fjalën ‘hakim’, kurse për pasuesit e Musait përdornin fjalën “nebij”, sipas muslimanëve sundimtarët prej Jozueut, bir i Nunit, (Jushab. Nunit) e deri te Samuel I., llogariten njerëz të urtë, “pejgamberë”. Ata përmenden me ofiqin pejgamber. Edhe pse në Kur’an nuk përmenden qartazi, shkaku i përmendjes së disa personaliteteve si “pejgamber” në historinë e pejgamberëve, është ajeti që e përmendëm.
    • Periudha e sundimtarëve

      Në periudhën e personaliteteve të urtë përhapja e paudhësisë, si ryshfeti etj., dhe dhuna e shteteve fqinjë, për shkak të problemeve që ka nxjerrë lufta, edhe Bijtë e Izraelit kërkonin një sundimtar me autoritet siç është në shtetet fqinjë, me qëndrime dhe urdhëra kategorike.

      Kundërshtimet për zgjedhjen e Saulit (Talutit) nga ana e murgut Samuel, u rritën. Ata thanë: “Si mund të jetë ai sundues yni, kur ne kemi më shumë meritë se ai për sundim, madje ai nuk është i pasur…” Samueli duke thënë: “Allahu e zgjodhi atë sundues tuajin dhe e pajisi me dituri të gjerë dhe me fuqi trupore…”iu përgjigj kundërshtimeve.

      Taluti u nis drejt fqinjëve të tij palestinezë, të cilët ishin idhujtarë. Ai me ata që i besonin e kaloi lumin dhe e mundi armikun. Në këtë luftë Davudi, që ishte i ri në moshë, me talentin e tij e mundi Xhalutin /Goliatin. Ai tërhoqi vëmendjen me aftësinë e tij luftarake dhe talentin e tij. Pas vdekjes së Saulit, në luftë me fiset fqinjë e mori fronin Davidi/Davudi.

      Davidi

      Davidi nga Bijtë e Izraelit njihet si një sundimtar i madh; edhe pse pranohet virtyti dhe urtësia e tij, profecia e tij nuk pranohet. Për këtë çështje muslimanët dhe hebrenjtë kanë mendime të ndryshme. Me vdekjen e mbretit Saul (Talut), Davidi u bë mbreti i dytë i Bijve të Izraelit. Ai ka qenë autoritet rreth viteve 1006-966 para e.s. Me ushtrinë që formoi, i zgjeroi kufijtë e shtetit nga Egjipti në jug, e deri në Toros në veri dhe Jerusalemin e bëri kryeqytet.

      Ai këtu e solli Tabutu’ssekine- në (Arkën e qetësimit), në të cilën mbroheshin Dhiata e Vjetër e Moisiut dhe porositë e tjera të shenjta. Ai gjithashtu rregulloi tempullin, i cili më vonë u zgjerua nga djali i tij Solomoni,ku edhe e vendosi tabutin. Filloi periudhën madhështore që Bijtë e Izraelit shekuj me radhë nuk kanë mundur ta harrojnë dhe duke e rrethuar Jerusalemin me mure, ka mundësuar sigurinë e qytetit.

      Davidi ishte vëllai më i vogël i një familjeje të varfër nga Betlehemi. Ai ishte një fëmijë me fytyrë të kuqe, flokëverdhë dhe simpatik. Nëna e tij ishte një grua fetare. Si më i vogli i shtëpisë kishte për detyrë kullotjen e kopesë. Ai me talentin e tij ka ditur se si të largojë sulmuesit e kopeve, herën e parë luanin, ndërsa një ditë tjetër ariun. Ky talent i tij e ka shpuar derën e sarajit të mbretit Saul.

      Kurse më vonë ai arriti të bëhet mbrojtës i armëve të Saulit. Në luftën që zhvillohej me palestinezët,edhe pse ishte në moshë të re, me talentin dhe trimërinë që posedonte e mbyti komandantin dhe luftëtarin e njohur Goliatin/ Xhalutin dhe Bijve të Izraelit u garantoi fitore. U bë dhëndër dhe komandant i Saulit. Mbreti, i frikësuar nga rritja e shpejtë e autoritetit të Davidit në mesin e popullit,donte ta zhdukë atë dhe të shpëtojë prej tij, Davidi iku dhe shpëtoi. Ai e respektonte Saulin edhe pse Sauli mbante sjellje armiqësore ndaj tij. Davidi duke thënë, “Ndaj njeriut,të cilin Zoti e ka shenjtëruar dhe i ka dhënë sundim, nuk ngritet dorë”, ata që nuk e respektonin i dënoi.

      Psallmet (Zeburin) e Dhiatës së Vjetër i përshkruhen atij. Në ceremoni të ndryshme fetare lexohen pjesë prej tyre. Ky libër përbëhet nga 150 psallme. Ai është munduar që popullit t’ia tregojë rrugën e drejtë, dhe u bë shembull i mirë. Aforizma, “kryeja e urtësisë është frika nga Zoti”, është një prej verseteve të Psallmeve. Ai i është nënshtruar Ligjit të Dhiatës së Vjetër.Davidi ishte i njohur edhe për zërin e bukur të tij.(Sipas Islamit, Allahu xh.sh. atij ia ka mësuar mjeshtërinë e farkëtarit dhe atë të regullimit të pancirëve).

      Nga ky lajm dhe nga këto të dhënankuptojmë se në kohën e Davidit, fillon periudha (koha) e hekurit dhe ai ka jetuar në atë kohë.Sepse hekuri është një xehe e sapozbuluar në këta shekuj. Nga bashkëkohësit e tij prej njerëzve me urtësi dhe mision, përmendet edhe Llokmani i Urtë.

      Llokmani i Urtë: Për shkak të këshillave dhe njohurive fetare që i jep djalit të tij, është potencuar fakti se ka mundësi që ai të jetë profet.Në mesin e popullit veprimtaria mjekësore e tij është bërë e njohur. Ky person, për të cilin nuk ka të dhëna historike transmetohet se ka jetuar në periudhën e profetëve dhe se është parë dhe takuar me Davidin. Fjalët e urta që i atribuohen atij,për shkak se shpesh krahasohen me fjalët e filozofit perëndimor Ezopit (Aesopos), ka të atillë që e identifikojnë me të.
    • Solomoni
      Pas vdekjes së Davidit në vend të tij kalon djali i tij, Solomoni, i lindur nga Betseba. Ai ishte më i afti nga vëllezërit e tij. Ndërsa Kur’ani duke thënë, “Ne Davudit i falëm Sulejmanin...”46 sinjalizon në aftësinë e tij dhe atë e përmend me lëvdatë. Solomoni ka sunduar gjatë viteve 966- 926 para e.s. Sipas besimit Islam, Allahu xh.sh. atij, sikurse babait të tij, i ka dhuruar edhe mbretëri edhe profeci. Ndërkaq hebrenjtë, atë e shohin vetëm si mbret. Në këtë çështje hebraizmi ndahet nga islami.47 Sipas Kur’anit. Allahu atij i ka dhënë aftësi që t’i udhëheqë xhinnët dhe t’i kuptojë gjuhët e gjallesave. Për shkak të kësaj aftësie ai është fajësuar si magjistar.48 Zbukurimi i sarajit dhe i kopshteve me hauze dhe statuja49, martesa e tij me njërën prej vajzave të Faraonit, kanë qenë shkak që populli konservator dhe kundërshtarët e kanë fajësuar me idhujtari dhe nëpërkëmbje të ligjit. Populli izraelit, humbjen e rajonit Arami dhe Edoniz, e komentoi si dënim nga Zoti. Në kohën e tij, edhe krahas humbjes së territoreve, tregtia në shtet është forcuar, populli është pasuruar, Jerusalemi është rindërtuar, është stolisur me saraje dhe vila të ndryshme. Ai prishi tempullin e babait dhe në vend të tij ndërtoi tempullin e njohur madhështor dhe të madh me emrin Tempulli i Solomonit. Për marrëdhëniet e tij me Belkisen, mbretëreshën e Sabasë tregon Kur’ani dhe Dhiata e Vjetër, kurse deri te njohuritë e tjera, përveç shpalljes ende nuk është arritur. Pjesa proverbat e Solomonit e Dhiatës së Vjetër, janë këngë hyjnore të bazuara në të.
      Shpresoj qe te Ndihmoj Ne Postime Shoki... Kalo Mir
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Ndarja e shtetit

      Zgjerimi i kufijve të shtetit në kohën e Davidit, mundësoi që Bijtë e Izraelit të jetojnë bashkë me idhujtarët e rrethit. Pas vdekjes së Solomonit, sipas disa hulumtuesve, në vitin 920 para e.s.,kurse sipas disa të tjerëve në vitin 935 para e.s., shteti u nda në jugor dhe verior. Rehobeam njëri prej djemve, shpalli se është mbret i shtetit Jehuda në jug. Jerusalemin e bëri kryeqytet.Fiset jehuda dhe benjamin iu zotuan atij. Vetëm se,edhe pse kishte simpatizues të flaktë,10 fise nga bijtë e Izraelit në veri atij nuk i zotuan dhe për vete zgjodhën mbret vëllain e Rehobeamit, Jerobeam-in. Emri i këtij shteti të forumuar në veri ishte Izrael ndërsa kryeqyteti i tij ishte Shekemi.

      Ndarja e shtetit në dy pjesë e lëkundi edhe jetën fetare në shoqëri.Mbreti i Veriut, Jerobeam, nga frika se populli do të kthehej drejt tempullit në Jerusalem, bëri dy viça prej ari dhe i vendosi në tempujt e vjetër të idhujtarisë në Dau dhe Bethel. Popullin e nxiti të adhurojnë idhujt. Deklaroi se këta janë zotat që, Bijtë e Izraelit i kanë nxjerrë nga Egjipti.U mundua që edhe pelegrinazhin ta drejtojë drejt tyre.Dhiatën e Vjetër e hoqi nga përdorimi. Mbretëria monoteiste u bë idhujtare.

      Vendin autoritativ në mbretëri, që ishte e dobësuar nga luftërat e bëra me shtetet fqinje, e mori njëri prej komandantëve me emrin Omri, dhe u bë mbret. Pas mbretërisë së tij (878-852 para e.s.), në vend të Omrit erdhi i biri Ahab. Ahab ishte i martuar me Izabelën, princeshë e Fenikes.Gjate periudhës së sundimit të tij (871-852 para e.s.) me ndikimin edhe të gruas së tij, u mundua që ta bëjë dominant kultin baal.

      Shumë prijës fetarë që e mbronin monoteizmin i vrau,kurse murgjit baalë i shpërbleu. Ngjarjet e shumta të Kur’anit që simbolizojnë shkakun e vrasjes së shumë pejgamberëve, janë zhvilluar në këtë kohë. Me shkatërrimin e mbretërisë në vitin 722 para e.s., nga ana e asurëve, për besimtarët filluan ditët e hidhura të skllavërisë (syrgjynosjes) në Babiloni.

      Hebrenjtë që kanë jetuar në këto vende janë syrgjynosur në Mesopotami dhe në vend të tyre janë vendosur popujt e sjellur prej tokave asure. Sipas transmetimeve në mesin e këtyre popujve ishte edhe populli i qytetit Kuta. Këta, më vonë e kanë pranuar hebraizmin dhe janë quajtur samiritë. Kurse samiritët janë të mendimin se ata janë mbeturinë e Bijve të Izraelit të shpërndarë, që nuk janë syrgjynosur.

      Edhe mbretërit e Jahudës në Jug e kanë braktisur Dhiatën e Vjetër dhe një kohë të shkurtër e kanë pëlqyer idhujtarinë. Disa mbretër janë munduar të zhdukin besimin e Moisiut. Për shembull, Ahazja, i cili bëhet mbret më 841 para e.s., i ka hequr emrat e Zotit nga Dhiata e Vjetër dhe në vend të tyre ka vendosur emrat e idhujve. Edhe mbreti Ahaz (736-716 para e.s.) dhe mbreti Menasseh (687-642) e kanë ndaluar leximin e Dhiatës së Vjetër, kurse kopjet e saj i kanë zhdukur.
    • Ai, në një kohë kur politeizmi nxitej, u mundua që të mbrojë fenë dhe popullin e tij nga idhulli Baal dhe mbreti Ahab (874-853 para e.s.).55 Me shprehjen kuranore “A e adhuroni Baalin (emër i një statuje) e braktisni adhurimin ndaj më të mirit që është Krijues?”56, sqarohet mëkati në të cilin kishin rënë ata. Në të shumtën e rasteve Iljazi/Elias fshihej nga e keqja dhe vrasja nga ana e mbretit. Ai fshehurazi i kumtonte popullit dhe i paraqiste mu’xhizet.57 Luftën e tij e vazhdoi edhe pasi Ahasjanë dhe Joramin pasi bëhen mbretër në vend të mbretit Ahab, kur ai vdiq dhe propozoi që të mos adhurohet Baali.58 Një ditë kur mësoi se Ahasja misionarin e tij e ka dërguar për tempullin Baal-Sebub në Ekron, për të marrë njohuri magjike për gjendjen e tij, u nis për rrugën e misionarit dhe i tha: “...Pse nuk paska në Izrael asnjë Perëndi, me fjalën e të cilit të mund të këshillohesh, që ti dërgove lajmëtarë te Baal-Zebubi, perëndi e Ekronit?…”59, dhe e bindi që të kthehet prapa. Me një urdhër hyjnor, shkoi te mbreti dhe për të njëjtën gjë e pyeti edhe atë. Pas kësaj mbreti e pyeti për të ardhmen dhe Elias i tha: “…Për këtë arsye ti nuk do të zbresësh nga shtrati në të cilin ke hipur, por ke për të vdekur me siguri”.60 Ende pa përfunduar fjala e Eliasit mbreti vdiq, kurse njerëzit rreth e qark tij, të habitur u bënë dëshmitarë të kësaj mrekullie. Dhiata e Vjetër pohon se, në fund të jetës së Eliasit, zbriti nga qielli një qerre e zjarrtë e mori atë dhe e çoi në qiell.61 Për shkak të thënieve të tjera të ngjajshme për Idrisin (a.s.), disa komentatorë të Kur’anit thonë se ata do të kthehen përsëri në tokë nga fundi i jetës së kësaj bote.
      FALEMINDERIT SHUM YMER KALO MIR SHOKI
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Elisa/Eljesa ishte në mesin e të rinjve që vëzhgonin mrekullitë e Elias në kodrën Karmel. Pasi u takua me të, nuk u nda më prej tij.62 Pas vdekjes së Elias e mori këtë detyrë dhe nxënësit e tjerë iu zotuan atij.63 Bashkë me nxënësit e tij u kthye nga Jordani në Jeriha, Bethel dhe prej andej në kodrën Karmel në Samara.64 Udhëtoi në shoqëritë përreth dhe nëpër Siri. Duke treguar mrekulli njerëzit i thirrte në besim në njëshmërinë e Zotit. Ai paraqiti disa mrekulli, si shërrimi i të sëmurëve në emrin e Zotit, nxjerrja e ujit nga bunari i thatë etj. Ai përkundër baalit mbronte ekzistencën dhe njëshmërinë e Zotit dhe e vazhdoi këtë kumtim. Ai Jehunë (845-817 para e.s.), njërin nga komandantët, e pagëzoi mbret dhe u mundua që t’i zhdukë simpatizuesit e baalit. Ai vdiq në kohën e mbretit Joas.65 Në Kur’an emri i tij përmendet në mesin e pejgamberëve të respektuar.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Ishaja ka jetuar në Jerusalem, në kohën e mbretërisë Jahuda, në shek. VIII para e.s.. Është bashkëkohës i mbretërve të Jahudas, si Uzzija, Jotam dhe Hizkija. Gjithmonë ishte në anën e jetimëve dhe varfanjakëve. Në vitin 742 p.e.s., nëpërmjet një ëndrre që e pa në Tempull, u thirr në detyrën e profecisë.67 Emri i tij në Kur’an nuk përmendet, por nga Dhiata e Vjetër kuptohet se është njëri prej mbrojtësve të monoteizmit. Ai, krahas adhurimeve që bënte, më tepër rëndësi i jepte pastrimit të zemrës dhe punëve të mira dhe shërbimit popullit. Ai porosiste që të përqafohen vlerat etike. Sulmet dhe sukseset e asurëve i komentonte si dënime të Perëndisë ndaj Bijve të Izraelit. Hebrenjve ua tërhiqte vërejtjen, që të mos përzihen me idhujtarët dhe i po- rosiste që ta përqafojnë njëshmërinë e Zotit.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Ky llogaritet si shkrues i librit Jeremja në Dhiatën e Vjetër. Misioni i profecisë i ka filluar në vitin 13 të sundimit të mbretit Joshija, gjegjësisht në vitin 627-626 para e.s., në Jehuda, shtetin jugor. Kritikonte adhurimin e idhujve dhe padrejtësinë shoqërore, ndërkaq popullit i bënte thirrje për pendim. Burimin e mëkateve e kërkonte në zemrën e njeriut dhe në dobësinë e vullnetit. Thuhet se ka vdekur nga gurrëzimi i popullit të tij në Egjipt. Është njëri nga profetëve hebraikë, emri i të cilit nuk përmendet në Kur’an.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Dhu’l-Kifli

      Dhel-i i fjalës dhu’l kifl, që përmendet në Kur’an (Enbija, 85 dhe Sad, 48, sipas komentatorëve, është kuptuar si emër, por për shkak të provave jobindëse, ai është identifikuar me njerëzit si Sherefi (Bishër) i biri i Ejubit, me pejgamberë të ndryshëm si me djalin e xhaxhait të Eljesasë/Elisa apo Iljasin/Elias, Zekerijan, Hezekielin. Kjo fjalë është komentuar edhe si një cilësi e njërit nga këta. Kurse muslimanët e Lindjes së Largët janë munduar ta identifikojnë me Budën. Disa komentatorë bashkëkohorë, thonë se shprehja dhu’l-kifl nuk është emër i përveçëm (rrjedh nga një send, ose person), por kanë bindjen se rrjedh prej rrënjës së fjalës keffele, u bë përgjegjës, e premtoi veten, gjegjësisht rrjedh prej foljes tekeffele, që do të thotë: u bë dorëzanë (për diçka), e mori mbi vete, prej nga rrjedh shprehja “ai që e premton vetveten”.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Periudha e syrgjynosjes

      Ndarja e Bijve të Izraelit, u bë shkak i shumë tronditjeve në fushën sociale dhe fetare,si padrejtësia sociale, dëfrimi i tepërt të popullit dhe tolerimi i idhujtarisë nga ana e mbretërve. U shtua shthurja e moralit. Në vitin 721 para e.s. shteti izraelit u shkatërrua nga ana e Sargonit II mbretit asurian, që mbretin e fundit të Izraelit, Hosea, bir i Elias, bashkë me familjen e tij i dërgoi në Mesopotami. Atje emëroi një prefekt që do të udhëhiqte në emër të tij.

      Ndërsa, në vitin 608 para e.s., me ushtrinë e Faraonit u nis drejt Jahudas dhe e okupoi. Më vonë pushtoi edhe tokat izraelite,që ishin nën sundimin asurian.Vetëm se,mbreti i Babilonisë Buhtunnasir, nuk e pranoi këtë qëndrim të Faraonit, ai tha se këto toka ai i ka marrë prej asurëve dhe për të rikthyer tokat e Palestinës u nis drejt Izraelit dhe e mori atë përsëri. Në këtë kohë ai u nis edhe drejt tokës së Jehudas, Jerusalemin e plaçkiti, e dogji dhe e shkatërroi.

      Kështu që pas një shekulli e gjysëm (586 para e.s.) shteti Jehuda u shkatërrua nga ana e babilonasve. Buhtunnasir (Nabukadnezari II.), i cili shtetin e bëri rrafsh me tokën, Bijtë e Izraelit i syrgjynosi në Babiloni. Sipas transmetimeve të përgjithshme, në Palestinë nuk mbeti asnjë hebre, kurse sipas disa studiuesve të tjerë, janë syrgjynosur vetëm klasa sunduese, ndërsa bujqit dhe zejtarët janë lejuar që të jetojnë në vendin e tyre.

      Shohim se, që të mos humbasë feja dhe populli gjatë kësaj periudhe syrgjynosjeje, u paraqitën profetë dhe lajmëtarë. Më kryesoret nga mësimet e tyre janë vërejtjet e njohura të profetëve, si Jona/Junusi dhe Danieli. Këta e vazhduan misonin dhe propagandimin për t’u mbrojtur nga besimet e gabuara që ndikojnë në fe nga elementët e huaj.

      Kthimi në Palestinë

      Kjo periudhë vazhdoi deri në kohën e okupimit të Babilonisë nga ana e mbretit persian Kurusit (Husrevit), në vitin 538 para e.s.. Kështu ai u bë sundimtar edhe i tokave të Jahudas dhe Izraelit të mëparshëm. Hebrenjtë i la të lirë dhe u dha leje që të kthehen në shtetin e tyre të mëparshëm.

      Kështu që nën sundimin e Kurusit, në Palestinë filloi periudha e lirisë. Vetëm se një pjesë e hebrenjve i ishin përshtatur jetës në Mesopotami, atje ishin shtuar gjeneratat e reja të tyre dhe i kishin mësuar punët me profit. Për këtë nuk deshën të kthehen në Jerusalem. Pjesa më e madhe vendosën të qëndrojnë në Mesopotami dhe në Egjipt, kurse ata që ndjenin mall për vendlindjen e tyre, u kthyen nën udhëheqjen e Sarubabelit, që ishte nga fisi i Davidit. Pas kësaj,në Egjipt dhe Babiloni vazhduan të jetojnë edhe disa koloni hebraike.

      Këtyre komuniteteve të tubuara përreth sinagogave larg Palestinës iu dha emri “Diaspora”. Edhe në adhurim edhe në sheriat pjesërisht ishin larguar nga rajoni Jahuda. Veten e tyre ia kishin përshtatur ndikimin babilonas. Vendin e ceremonisë së sakrificës e kishin zënë Dhiata e Vjetër dhe lutja. Mendohet se krahas ekzistencave shpirtërore, si engjujt, djajtë, edhe koncepti për eskatologjinë, ndikim të madh kishte edhe adhurimi i zjarrit (zaratustrizmi).

      Ata që u kthyen në Palestinë, me ndihmën e Kurusuit, i ndërtuan përsëri tempujt. Vetëm se me kthimin e tyre nuk u rikthyen edhe shtetet e vjetëra. Në aspektin politik vazhduan të jetojnë nën sundimin persian.

      Restauruesit e fesë dhe kultit ishin lideri fetar dhe kryemurgu Ezra dhe prefekti Nehemia. Këta u munduan që me forcë të madhe, përsëri t’i praktikojnë rregullat e pastërtisë, të periudhës së hershme. Hebrenjtë, që ishin të martuar me të huaj, për shkak të përzierjes së “gjeneratave të shenjta” me idhujtarët, ishin të detyruar që t’i braktisnin gratë dhe fëmijët e tyre.

      Gjithashtu edhe dita Sabath (e Shtunë), dita e pushimit, ashtu praktikohej, sa që atë ditë, dera e Jerusalemit, duke filluar që nga mbrëmja e ditës së premte e deri në fund të ditës së shtunë,mbetej e mbyllur dhe pengohej çdo aktivitet tregtar.

      Aleksandri i Madh, në vitin 330 para e.s., u nis drejt Palestinës dhe administrata e rajonit kaloi në duart e tij. Pas tij pasoi administrimi i Ptolemeve. Hebrenjtë nën administrimin persik dhe grek ishin gjysëm të pavarur. Në fund hebrenjtë, që nuk mundën më t’i qëndrojnë dhunës ekstreme të sundimtarit të selojkiajve, Autokjasit 4, në vitin 169 para e.s. u ngritën në kryengritje dhe nën udhëheqjen e Judas Makkabit arritën pavarësinë.

      Në krye të këtyre shteteve,të quajtura Makkabitët ose Hasmonitët,në vitin 37 para e.s.,me ndihmën e romakëve, u vendos Herodes. Ai, tempullin e mëparshëm e rindërtoi në një mënyrë madhështore. Kurse pasuesit e tij, që shtetin nuk mundën ta mbrojnë nga sundimi romak, vazhduan të jetojnë të varur nga Roma.

      Në këtë periudhë për punët e komunitetit hebraik përkujdesej kuvendi i lartë hebraik, që ishte themeluar në shek. III para e.s. dhe kishte emrin Sanhedrin. Ky kuvend, i përbërë prej 70-71 personave, deri në shkatërrimin e Tempullit në vitin 63 para e.s.-70 të e.s., mblidhej në Tempull. Më vonë, deri në shek. V, vazhduan të mblidhen në qytete të ndryshme të Palestinës.

      Flm për ndihmën bfedi të përshëndes me respekt ymeri
    • Ezra ka jetuar në shekullin IV- V para e.s. Ai ka punuar që, shoqërisë hebraike të kthyer nga syrgjynosja në Babiloni, t’i mësojë fenë dhe hebrenjtë e shpërndarë t’i bashkojë në një komunitet. Për shkak të suksesit, në popull ka fituar autoritet, sa që është llogaritur Moisiu II. Njohuritë për të bazohen në Librin Ezra dhe Nehamja të Dhiatës së Vjetër. Studiuesit e sotëm janë të mendimit se Ezra në Jerusalem është kthyer në vitin 397 para e.s. Pas shpërnguljes, në mesin e hebrenjve kishte një shthurrje të përgjithshme të moralit. Për të mbrojtur shoqërinë e ki- shin ndaluar martesën me të huajt dhe idhujtarët. Ai ishte në pozitën e përfaqësuesit zyrtar të shtetit persian. Shërbimi më i madh i tij ishte përmbledhja e teksteve të shenjta të Dhiatës së Vjetër. Nga shprehjet simbolike të Kur’anit (Tevbe, 30), kuptojmë se, Ezra/Uzejri, për shkak të shërbimit të madh të tij, është dashuruar dhe është vlerësuar aq shumë sa që është quajtur edhe hyjni.72 Edhe pse, edhe sot Ezra lartësohet për shërbimin e tij që ka bërë, por nuk dihet për asnjë komunitet hebraik që e hyjnizon atë. Gjithashtu i Nderuar dhe i Respektuar
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Prej Bijve të Izraelit deri në hebraizëm...

      Periudha e aftësisë krijuese të historisë fetare të Bijve të Izraelit, mori fund me syrgjynosjen në Babiloni. Periudha pas syrgjyunosjes është periudha e imitimit. Vendin e profetëve mundohet ta mbushë rregulli i murgërisë. Pra, roli aktiv ishte i tyre. Edhe kryetarë të komuniteteve ishin murgjit e parësisë. Shekuj me radhë komuniteti është mbajtur larg politikës. Populli vetveten e tregon për herë të parë në periudhën e makkabejve. Thelbin e punës dhe mendimit të murgjve e përbën jeta shpirtërore e komunitetit, gjegjësisht, shpjegimi i ligjeve të Dhiatës së Vjetër. Termi “Dhiata e Vjetër ” në fillim përmbante përgjigje, decizione të shkurtëra pyetjeve të murgjve për pastërtinë.73 Kjo llogaritej dëshirë e Jahves në kohën e Moisiut, shprehje e shkurtër ditore e shpalljes. Për së pari herë, pas periudhës së syrgjynosjes, ky Ligj i Dhiatës së Vjetër, në vend që për komunitetin të jetë lehtësim, filloi të bëhet barrë. Rruga e njeriut fetar konceptohej si një rrugë e ngushtë, dy anët e të cilës Zoti i ka thurrur me gardh. Detyra fetare ishte të ecurit në këtë rrugë të ngushtë dhe mosdalja nga ky gardh i ligjit. E tërë jeta ishte e kufizuar me ligje fetare. Çdo pore e jetës, pa asnjëfarë të mete, ishte mbështjellur me ligje fetare. Jeta ishte përshtatje analogjisë, decizionit dhe ligjit të komentuar dhe të vlerësuar nga juristët.74 Mosrespektimi i ligjit mallkohej, kurse, realizmi i tij, garantonte mëshirën. Fjalët mëshirë dhe mallkim janë përhapur shumë. Padyshim se në periudhën e Moisiut ka ekzistuar mendimi për kundërvlerën e veprave, vetëm se, këto nuk janë gjykime ligjore ku janë numëruar të gjitha sjelljet. Kurse tani, analogjia dhe vendimet e dijetarëve janë bërë dogmë. Zhvillimet historike për çdo sjellje paraqesin skemën mëkat–dënim–pendim–shpëtim. Tanimë ekuivalenca mes tyre ishte njëra prej burimeve të besimit. Zoti ishte i detyruar që fetarin ta shpërblejë, kurse mëkatarin ta dënojë.75 Njëri prej termave me rëndësi pas Syrgjynosjes është vetëdija për Komunitetin e Jahvesë (Jehovait). Vetë vetëdija për Jahvenë (Zotin), me kalimin e kohës u braktis. Në vend të emrit të tij, popullaritet fitoi përdorimi i fjalës “Zot”. Nuk kishte trimëri që emri Jahve të përdoret si “emri më i madh”. Në vend të ndërhyrjes së tij drejtpërsëdrejti në ngjarjet, peshë fitoi koncepti i fuqisë, mjet i krijuar nga Ai për t’i realizuar urdhërat e Tij. Sidomos në sarajin e qeverisjes qiellore të Zotit gjendeshin engjujt të cilët me veprimet pozitive ishin të gatshme për t’i realizuar urdhërat e tij, kurse punët negative, të padëshiruara, ia lanë djallit. S’ka dyshim se besimi për djallin ekzistonte edhe më herët, vetëm se atëherë ky ndikim i tij vazhdonte si “shpirt” larg ndikimit material, kurse tash ka marrë për obligim krijimin e të keqës dhe të qenët rival i Zotit. Vetëm se, ky koncept nuk shkoi aq larg sa të lëndojë besimin monoteist.76 Gjithashtu njëra prej termave që ka fituar peshë pas syrgjynosjes, është termi “urtësi” që ka kuptim të pranosh dhe të njohësh qëllimin mes ngjarjeve. Termi “urtësi” u vendos brenda në teologji dhe u personifikua. Në disa raste u identifikua me Biblën, kurse në disa raste me fjalën krijim të Zotit. Ndërkaq në disa raste, në situata të paqarta dhe të dyshimta u bë qëllim i panjohur dhe i padukshëm. Liderët e komunitetit ngjarjet historike i vlerësonin si veprime përplot me shenjtëri dhe udhëzim të Zotit, kurse të tjerët i llogaritën si fusha të rëndësishme veprimi të Zotit. Ato u vlerësuan, në disa raste si qëllime botërore, kurse në disa raste si qëllime eskatolo- gjike.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Mesjeta dhe koha e re...

      Pas kryengritjes së pasukseshme, në vitin 135 të e.s. të Bar Kohbasë, i cili e shpalli veten Mesia, në Perandorinë Romake filloi përndjekja e hebrenjve dhe kjo situatë vazhdoi në këtë rajon deri në vitin 636 të e.s., kur në këto vende erdhën muslimanët. Muslimanët ata i llogaritnin si ehl-i kitab (ithtarë të librit) dhe besonin se Muhamedi (a.s.) është plotësuesi i fesë dhe hallka e fundit e zinxhirit të pejgamberëve të dalur edhe nga mesi i tyre (hebrenjve). Edhe pse gjendja e hebrenjve, gjatë kryqëzatave u keqësua, por, kjo situatë, pasi humbën kryqëzatat, nuk zgjati shumë. Kurse në Mesjetë, fati i hebrenjve në Europë, në bazë të shteteve dhe udhëheqjeve, ishte i ndryshëm. Periudhën më madhështore të tyre e kanë përjetuar në Andaluzi në kohën e dinastisë emevite. Atje u përgatitën mjekë të mëdhenj, matematicientë dhe filozofë si Majmo- nidesi (Musa b. Mejmun, 1136–1204). Por me përfundimin e qeverisjes muslimane edhe madhështia e hebrenjve mori fund. Ata atje janë ballafaquar me presionin e krishterimit (katoliciznit), me dhunën dhe me përndjekjen e tyre. Jetën e tyre, një pjesë e ka shpëtuar duke u shpërngulur, ndërkaq një pjesë tjetër duke e pranuar krishterimin (siç është rasti me maronitët). Për së pari herë në Gjermani hebrenjtë kanë hyrë në vitin 321 të e.s., me lejen e mbretit Konstantin. Vetëm se, gjatë luftërave të kryqëzatave dhe më vonë gjendja e tyre ishte keqësuar shumë. Atje ata iu nënshtruan përndjekjeve të dhimbshme dhe, gjithashtu për ta u nxorrën edhe ligje speciale me pretekst se e kanë vjedhur bukën e kungimit, që llogaritet trupi i Jezusit në Kishë, se i kanë helmuar çezmat dhe se me qëllim adhurimi i kanë mbytur fëmijët e krishterë. Për këtë arsye, shumë familje hebraike që jetonin në Gjermani, u detyruan që të shpërngulen në shtetet e Europës Lindore, si në Poloni. Një pjesë e madhe e hebrenjëve gjenden në Rusi, ku shumica janë nga populli vendës i Rusisë. Nga këta llogariten turqit Hazarë, të cilët në vitin 740 e pranuan dhe e mbrojtën hebraizmin. Këtyre mund t’iu shtohen edhe hebrenjtë gjeorgjianë dhe malësorë të Kaukazit.78 Ndërsa hebrenjtë e Indisë, sipas grupeve të ndryshme emigruese, ndahen në tre pjesë: 1. Hebrenjtë e zi. E kanë marrë këtë emër për shkak se janë përzier me indianët. Men- dohet se kanë ardhur nga Mesopotamia në shek. I. të e.s. 2. Hebrenjtë e bardhë. Pas shkatërrimit të tempullit të dytë nga Titusi, kanë ikur në Indi. Vetëm se për këtë çështje të dyja grupet nuk posedojnë prova bindëse. Lajmet për ta i përbëjnë transmetimet e ndryshme. Me ndikimin e sistemit indian të kastave, edhe pse më herët dy fqinjë kanë qenë bashkë, ata tani njëri me tjetrin as në një sofër nuk ulen dhe as që martohen në mes tyre. 3. Bijtë e Izraelit. Këta jetojnë në Bombej. Transmetohet se në vitin 1500 kanë ardhur nga emeni ose Irani. Sinagogat hebraike në Kajfung-Fu të Kinës kanë ekzistuar që në shek. XII. Mendohet të jenë emigrantë nga Irani ose India. Ndërkaq në Amerikë kanë ardhur qysh me Kolombin. Sipas urdhërit të datës 2 gusht 1492 të mbretit spanjoll ata ishin të detyruar që ta lëshojnë shtetin. Kurse në të njëjtin vit më 3 gusht është nisur edhe Kolombi. Por në periudhat e mëvonshme në Amerikën spanjolle dhe por- tugeze, historikisht dihet se që nga viti 1650 kanë jetuar hebrenjë.
      HERE YOU GET WHAT YOU NEED
    • Themelet e besimit në hebraizëm

      Në hebraizëm nuk ka rregulla të formuara besimi. Megjithatë, disa parime të besimit janë caktuar. Por në shesh nuk ka dalur një sistem i formuar. Nuk kanë një fron, një autoritet që do ta thotë fjalën e fundit në çështjet e besimit. Besimi hebraik më tepër është i dukshëm në adhurimet ditore dhe në jetë. Me rëndësi është që të punohet në praktikimin e ligjit që bëhet i ditur në Dhiatën e Vjetër.

      a. Besimi në Zotin


      Burimi kryesor i besimit në hebraizëm, është besimi në njëshmërinë dhe në ekzistencën e Zotit. Ky besim është, në njërën anë kundër politeizmit në idhujtari, dhe në anën tjetër kundër besimit të trinitetit në krishterim. Zoti, të cilit i besohet, nuk shihet dhe nuk mund të përshkruhet me vizatime dhe statuja. Inkarnacioni (rimishërimi) i Zotit në njeriun, sikur në krishterim, nuk është i pranuar. Zoti veten e tregon vetëm me krijimtari dhe me fjalët që i ka shpallur nëpërmjet profetëve. Në mesin e Zotit dhe njerëzve, nuk mund të paramendohet ndonjë mjet tjetër, përveç profetëve.

      Hebrenjtë besojnë se, janë një popull i zgjedhur nga Zoti dhe se te Ai janë më të lartë, e më të ngritur se njerëzit e tjerë. Kjo lidhje në mes Zotit dhe Bijve të Izraelit, bazohet në marrëveshjen e bërë me Abrahamin (Zanafilla, 17:9 dhe në vazhdim). Po ashtu kjo marrëveshje është vërtetuar edhe nga Moisiu në Sina. Kjo do të vazhdojë deri sa të jetë bota. Shenja e saj (marrëveshjes) është synetimi i fëmijëve të sapolindur. Nëpërmjet kësaj fëmija bëhet trashëgimtar i premtimit hyjnor.

      Kjo marrëveshje nuk prishet asnjëherë, nëse populli hebre që ka bërë mëkat pendohet, përsëri lidhet me marrëveshjen. Vetëm se, për shkak të këtyre mëkateve,Zoti ata mund t’i dënojë. Syrgjynosja në Babiloni, prishja e Dytë e Tempullit nga romakët (70 të e.s.) dhe shpërndarja nëpër botë, të gjitha këto janë komentuar si rezultat i dënimit hyjnor.

      Filozofi hebraik, Majmonides (1135-1204) burimet e besimit të hebraizmit, duke ia përngjarë amentu-së në islam, kah viti 1180, i ka formuluar në 13 pika kryesore:

      "Me gjithë zemër besoj se:

      1. Zoti krijoi çdo gjë që ekziston dhe Ai vetë sundon.

      2. Zoti është një dhe nuk ka zot tjetër përveç Tij.

      3. Zoti është Krijuesi i parë dhe i fundit.

      4. Zoti është i vetëm që meriton adhurim dhe nuk ka tjetër që meriton adhurim.

      5. Fjalët e të gjithë profetëve janë të vërteta.

      6. Mësuesi ynë, Moisiu, është më i madhi nga të gjithë profetët.

      7. Dhiata e Vjetër, që e kemi në dorë, i ka zbritur Moisiut nga Zoti.

      8. Dhiata e Vjetër nuk është ndryshuar dhe nuk është dërguar veç se nga Krijuesi.

      9. Atë që punon dhe mendon njeriu e di Zoti.

      10. Ata që i pranojnë urdhërat e Zotit shpërblehen, ata që nuk i pranojnë urdhërat e Tij dënohen.

      11. Zoti do ta dërgojë Mehohin dhe, edhe nëse do të vonohet, unë këmbëngul në pritje çdo ditë ardhjen e tij.

      12. Të vdekurit do të ringjallen, në një kohë kur do të dojë Zoti.

      13. Zoti nuk ka trup dhe nuk mund të përshkruhet në asnjë mënyrë, çdo falenderim dhe lutje i takon vetëm Zotit”.
    • b. Besimi në botën e ardhshme

      Sipas burimeve që i posedojmë, nuk kanë arritur dituri deri tek ne se në kohët e hershme ka egzistuar besimi në botën tjetër. Për këtë ka të atillë që pretendojnë se në hebraizmin e vjetër nuk ka patur besim në botën tjetër. Për shpërblimin e të mirës dhe të keqes, mospërmendja e botë tjetër në librin e shenjtë, ka hapur rrugë për shumë dyshime. Vetëm se, jepeshin përgjigje se, si kundërvlerë të veprave do të shpërblehet gjenerata e ardhshme. Kurse të vdekurit, jetojnë në një botë nëntokësore brenda kësaj bote, të quajtur “sheol”.

      Edhe në Dhiatën e Vjetër nuk ka ndonjë provë të qartë për amshueshmërinë dhe botën tjetër.Vetëm se,ekziston bindja se,pas syrgjynosjes në Babiloni,me ndikimin e Iranit,në mesin e hebrenjve del në shesh besimi i ringjalljes. Është filluar të diskutohet për shpërblim të përhershëm për të mirët dhe dënim të përhershëm për të këqinjtë.

      Ndërkaq,një fraksion i vjetër hebraik,saddukitët,këtë besim,për shkak se nuk kanë mundur ta gjejnë në Dhiatën e Vjetër, nuk e pranojnë. Kurse simpatizuesit e veprës mistike të njohur me emrin Kabbala, besojnë në metempsikozë. Ndërsa fraksionet si essenitët, që janë shfaqur në shekujt e erës sonë, besojnë në ferr dhe parajsë. Në shekujt e mëvonshëm shihet se të gjithë hebrenjtë e kanë përvetësuar këtë besim.

      Kur’ani tregon se Musait, njohuritë për besimin në ahiret, i janë dhënë nga Zoti (Taha, 15).

      Në aspektin historik, për Bijtë e Izraelit, edhe besimi i egjiptasve të vjetër për ahiretin, nuk ishte i panjohur. Duke shkuar prapa deri në shek. VI para e.s., se sa e vërtetë është lidhshmëria e kësaj me syrgjynosjen në Babiloni dhe ndikimin e idhujtarisë, është e hapur për diskutim. Për konceptin e botës tjetër kishin njohuri edhe më herët. Islami e kritikon besimin e tyre se, me mendimin se janë njerëz të zgjedhur nga ana e Zotit, ata, dënimin për mëkatet që i kanë bërë do ta përjetojnë vetëm një kohë të shkurtër.